Apattyń aldyn alý múmkin be edi?

 Qoımadaǵy oq-dári qaıdan paıda boldy?

Sonymen, bul oqıǵanyń sebep-saldary qandaı? Aldymen myńdaǵan tonna qarý-jaraq pen oq-dári osy kúnge deıin nelikten Arysta saqtalyp keldi deıtin bolsaq, olardyń basym bóligi Keńes Odaǵynan qalǵan «muranyń» qaldyqtary ekendigi aıtylýda. Kezinde Aýǵanstan jerinde on jyldaı soǵys júrgizgen Keńes áskerleriniń qoldanylmaǵan qarý-jaraqtary men oq-dárileri toǵyz joldyń torabyndaǵy Arys stansasyna taıaý ornalasqan áskerı bólimniń qoımasyna jınaqtalǵan. Sol tusta sátsizdikke urynǵan qaıta qurý reformalarynan soń kóbesi sógile bastaǵan «myzǵymas» ımperııanyń qorǵanys salasynyń bar-joǵyn túgendeýge murshasy bolǵan joq.

Al Arys tóńiregine qarý-jaraq­tardyń alǵashqy legin jınaqtaý ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­dary­nyń sońyna taıaý bastalǵan. Ol mezgil Ortalyq Azııa áskerı okrýgi­niń qurylýy jáne Keńes Odaǵy men Qytaı shekarasyndaǵy shıelenisterge sáıkes keledi.

Sóıtip áskerı qoıma ýaqyt tolqy­nymen tolyqqan ústine tolyǵa berdi. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen soń bul qoımanyń qaýpi týraly ara-tura másele kóterilse de, jaýapty vedomstvolar hal-qaderinshe árekettense de, Arystyń boıy sońǵy onjyldyqta dúrkin-dúrkin jarylystardy bastan ótkerdi. Bul – atalǵan qaladaǵy sońǵy on jyldaǵy tórtinshi jarylys.

Arystaǵy alǵashqy dúmpý 2009 jyly estildi. Eski qarý-jaraqty zalal­syzdandyrý jumystarymen aınalysyp kelgen kásiporynda tehnıkalyq qaýipsizdik qaǵıdalarynyń saqtal­maýy­na baılanysty qatarynan úsh jarylys boldy.

Osy tárizdes jarylystar 2014 jáne 2015 jyldary tirkeldi. Bul oqı­ǵa­lardyń saldarynan jaralan­ǵandar men qaza tapqandar da bar. Ol oqıǵalardyń sebepteri de anyqtaldy, kináliler jazasyn aldy.

Al keshegi, ıaǵnı 24 maýsymdaǵy jarylys boıynsha Qylmystyq kodekstiń «Qarý jáne qaýipti zattardy saqtaý erejesin buzý» baby (462-bap, 1-tarmaq) boıynsha tergeý jumystary bastalyp ketti.

Mundaı kisi ólimine soqtyrǵan, eldiń záre-qutyn alǵan tótenshe oqı­ǵa­lardan keıin memlekettiń de qam­syz otyrmaıtyny túsinikti. Alaıda, qoımadaǵy merzimi ótken oq-dári­­lerdi zalalsyzdandyrýǵa bólinip kel­gen qyrýar qara­jat ornymen jum­saldy ma, jaýapty tul­ǵalardyń jaýap­ker­shilikteri qandaı boldy degen zańdy saýal týyndaıdy.

Kóshirýge qarjy jetpegen

Keshe Úkimet otyrysynan soń jýr­nalıster aldyna shyqqan Qor­ǵanys mınıstriniń birinshi oryn­­basary – Qarýly Kúshter Bas shtaby­nyń bastyǵy Murat Bektanov qarjy­landyrýdyń jetkiliksizdigine baılanysty áskerı qoımadaǵy qarý-jaraqty kóshirip úlgerý múmkin bol­ma­ǵandyǵyn aıtty.

– Qoımalar eldi mekennen 200 metr qashyqtyqta ornalasqan. Biraq bizdiń talabymyz boıynsha bul araqashyqtyq kemi úsh shaqyrym bolýy tıis. Biz ol aralyqty 10 shaqyrymǵa deıin uzartýdy surap talaı árekettendik, qujattar jınaqtadyq. Alaıda, ol úshin halyqty 800 metr jerden ótetin temirjoldy kóshirý kerek boldy, – dep málimdedi M.Bektanov.

Qarýly Kúshterdiń ókili Arystaǵy qoımada saqtalǵan qarý-jaraqty kóshirý 2005 jyly bastalǵanyn da atap ótti. Biraq joǵaryda aı­tyl­ǵandaı, bul «kóshke» qarjy tapshy­lyǵy tusaý bolyp kelgen.

Shynymen de áskerı saladaǵy temirdeı tártibi bolǵan Keńes Odaǵy­nyń qaýipti qoımany bastapqyda eldi mekennen alys ornalastyrǵanyna kúmán keltirý qıyn. Sodan bergi ýaqytta halyq sany kóbeıdi, tıisinshe eldi mekenniń aýmaǵy da keńeıe kelip, turǵyndardyń múlgigen «ajdahaǵa» jaqyndaı túskeni anyq.

Aıtalyq 2017 jyly sol kezdegi Qorǵanys mınıstri Sáken Jasuzaqov Úkimet otyrysynda oblys ákimderine qarý-jaraq saqtalǵan nysandarǵa jaqyn aýmaqtan jer telimderin bólmeý týraly Úndeý tastady. Sol úndeýde «Dıversııaǵa qarsy qaýip­sizdik salasyndaǵy zańnamada qarý-jaraq saqtalǵan nysandardyń aınalasynda tyıym salynǵan aýmaq belgilengen. Osyny eskere otyryp, barlyq deńgeıdegi ákimderden jer telimderin bólýde muqııat bolýdy suraımyn, óıtkeni nysandar jáne turǵyn úı qurylysyna jer bóle otyryp, olar qarý-jaraq qoımalaryna jaqyndaı túsedi», delingen.

S.Jasuzaqov qarý-jaraq uzaq merzimge saqtalatyndyqtan, dıversııa jaǵdaıynda turǵyndardyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý qıyndap kete­tinin de eskertken bolatyn.

Qorǵanys mınıstri bul úndeýinde qarý-jaraqtyń kezdeısoq nemese adamnyń salǵyrttyǵynan jarylýy múmkin ekenin aıtpaǵanymen, shyn qaýip túsingen adamǵa belgili edi.

Sondyqtan da keshegi oqıǵaǵa baılanysty qozǵalǵan qylmystyq iste bul másele de eskerileri anyq.

Generaldyń saýaly eskerildi me?

Arystaǵy qarý-jaraq qoımasynyń qaýpi jaıynda osydan týra on jyl buryn Parlament depýtattary da másele kóterdi. Atap aıtqanda, sol kezde Májilis depýtaty bolǵan UQK ardageri, general-maıor Erjan Isa­qulov Premer-Mınıstrge depý­tat­tyq saýal joldap, Qorǵanys mı­nıstrliginiń Arys qalasyndaǵy arsenalynda mıllıondaǵan qarý-jaraq pen oq-dárilerdiń saqtaýly ekenin, olar qaıtalap jaryla qalǵan kúnde aýqymy úlken, al shyǵyn zor bolatynyn aıtyp dabyl qaqty.

Osy materıaldy ázirleý barysynda bul depýtattyq saýaldyń av­torymen jolyǵyp, máseleniń túp-tór­kinine qaıta oralyp, tereń boı­laýǵa tyrystyq.

– Men jaǵdaıdyń osylaı kúr­delenip ketetinin aıtyp, 2009 jyly Premer-Mınıstrge depýtattyq saýal joldadym. О́ıtkeni Arys qalasynyń tóńireginde Aýǵanstannan shyǵarylǵan myńdaǵan tonna qarý-jaraqtyń saqtalyp kelgeni týraly aqparat boldy. Ýaqyt óte sol qarý-jaraq pen oq-dárilerdi zalalsyzdandyratyn kásiporyn qurylǵan. Qoımanyń aýmaǵy tym úlken bolatyn. Árıne ol jerdegi qaýipti múlikti basqa qaýipsiz jerge kóshirý kerek. Biraq ol jumys uzaq ýaqytty, qomaqty qarajatty qajet etedi. Snarıadtardy tasymaldaýdyń ózi qaýipti. Men jo­ǵaryda arnaıy kásiporyn týraly beker aıtqan joqpyn. Sebebi qoı­ma­daǵy merzimi ótken qarý-jaraq pen oq-dáriler – qyrýar qarajattyń kózi. Olardy bólshektegendegi alyna­tyn latýn, mys pen qorǵasyn­nyń, oq-dáriniń baǵasy naryqta óte jo­ǵary. Sondyqtan ol kásiporyndy qurý­shy­lar bul jerde qansha jarylys bolsa da, jaǵdaıdyń baqylaýda, saqtaý talaptarynyń qalypty ekenin aıtyp, atalǵan salaǵa shań jýytpaı kelgen bolýy da múmkin, – deıdi E.Isaqulov.

General-maıor, sondaı-aq Arys­taǵy jarylystar ózge áskerı qoı­malardaǵy qaýipsizdikti kúsheıtýge túrtki bolýy tıis ekenin aıtady. О́ıt­keni esepsiz mol qarýǵa jergilikti jáne aýmaqtyq qylmystyq toptar, halyq­aralyq terrorıstik uıymdar da kóz suǵyn qadap júretini túsinikti.

Osy oraıda E.Isaqulov Nur-Sul­tan qalasyna el astanasynyń kóshi­rilýi aldynda dál osyndaı qaýiptiń betin qaıtarýǵa kúsh salǵanyn eske alyp ótti.

– 90-jyldardyń sońynda el astanasy Arqanyń boıyna kóshken tusta men Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń Aqmola oblystyq departa­menti­niń bastyǵy edim. Sodan joǵarǵy bılik pen memlekettik basqarý organdary Aq­molaǵa kósher kezde elorda­myz­­dyń janyndaǵy 40-shy temir jol beketinde ornalasqan áskerı bó­limde Arystaǵydan sál shaǵyndaý áske­rı qoıma bar ekeni anyqtaldy. On­da­ǵy qarý-jaraqtyń kólemi de tym kóp edi. Dereý bul málimet Elbasy men Qaýipsizdik Keńesine jetkizil­di. Nátıjesinde arnaıy qurylǵan ju­mys toby áskerı qoımany shuǵyl kóshi­rý týraly sheshim qabyldap, qarý-jaraq Qaraǵandy oblysyndaǵy po­lı­gondardyń biriniń aýmaǵyna tasy­maldandy. Meniń bilýimshe, 2010 jyly sol kóshirilgen qarý-jaraq qoı­ma­synda jarylys bolǵan. Eger ol qoıma astanamyzdyń janynda qala bergende, jaǵdaı qıyndap keter edi. Shynymdy aıtsam, sol kezde elorda irgesindegi qoımada saqtalǵan múlikti shamamen 600 eshelonmen tasymaldaǵan degen derekti estidim, biraq naqty anyq-qanyǵyn bilmeımin. Kóbine mundaı jarylys­tar adamnyń, jaýapty mamandardyń salǵyrttyǵynan bolyp jatady, – deıdi E.Isaqulov.

Sarapshynyń aıtýynsha, Arys­taǵydaı qoımalar elimizdiń tórt bu­ryshyndaǵy iri-iri áskerı qury­lym­darda da bar.

Demek, tehnıkalyq sebepterdi ysyra tursaq, Jaratýshynyń «Saq­tansań – saqtaımyn» qaǵıdasyn es­ten shyǵarmaǵan abzal. Bul jerde qar­­jylyq múdde de esepke alynbaýyn quzyrly oryndar qaperden shyǵar­maýy kerek. Eń bastysy, mundaı máse­lede memlekettik turǵydaǵy kóz­qaras suranyp tur.

Qoımalar – baqylaýda

Másele, kúrdelenip turǵan ýaqytta eli­mizdegi áskerı qoımalardyń orna­las­qan jeri men ondaǵy qarý-jaraqtyń kólemi jóninde sóz qozǵaý artyqtaý bo­lar. О́ıtkeni 2016 jyly Aqtóbede bol­ǵan terrorıstik shabýyldar kezinde qara nıetti qylmystyq top aldymen ás­kerı bólimge shabýyldap, qarý-jaraq qoı­masyn tonaýǵa árekettengeni belgili.

Al jalpy qaýipsizdikke kelsek, Qorǵanys mınıstrliginiń ókili Sergeı Prohorov óziniń suhbatynda qarý-jaraq pen oq-dáriler saqtaýdyń tártibi erekshe baqylaýda ekenin aıtqan. «Qarý-jaraqty, onyń ishinde reaktıvti snarıadtardy saqtaýdyń tártibi boıynsha oqtumsyqtardy or­nalas­t­yrǵan kezde órt shyǵa qalǵan jaǵdaıda olardyń eldi mekenderge emes, medıen dalaǵa qaraı atylýy es­keriledi», dep málimdedi S.Prohorov.

Resmı derekterge qaraǵanda, Arys­taǵy qoımada negizinen reak­tıvti snarıadtar, jerústi jáne mı­nometti artıllerııa, tank snarıadtary, qol granatalary, atqysh qarýdyń oqtary saqtalyp kelgen. Al ıadrolyq qarý bar degen aqparattar negizsiz. Elimizdiń ıadrolyq qarýdan azat memleket ekenin qaıtalap aıtýdyń da reti joq.

Al Arystaǵy alapat apattyń bolý sebebi ter­gep-tekserýler men túrli saraptamalardan soń aıqyndalady.