Beıimbet Maılın, Ǵafý Qaıyrbekov, Saparǵalı Begalın, Ilııas Esenberlın, Júsipbek Aımaýytov, Sábıt Muqanov óleń ólkesinen enshisin bólek alyp ketken qalamgerler edi. Máselen, Júsipbektiń óleńderi jınalyp basylmaı, kezinde jaryq kórgen kúndelikti baspasóz betinde ǵana qalǵan eken. «Saryarqanyń sálemi», «Kóshý», «Urshyǵym», «Ásker marselezasy», taǵy basqa óleńderi men «Nur kúıi» poemasynda avtor eski ómirdiń keleńsiz sýretteri men jańa dáýir ózgeristerin aqyndyq sezimmen jyrlaýǵa tyryssa, Sábıt Muqanov 20-30 jyldary qoǵam men adam ómirindegi ózgeristerdi beıneleıtin, qazaq jalshysynyń ótken ómirin, júrgen jolyn sýretteıtin jáne Shoqpyt týraly toptama óleńderimen qazaq ádebıetin baıytýǵa óz úlesin qosqan bolatyn.
Al jazýshy Qabdesh Jumadilov jaıly belgili aqyn Orazaqyn Asqar: «Qabdeshtiń ereksheligi – eń aldymen ol qalamgerligin aqyndyqtan bastaǵan. «Jas óren» degen óleńderi shyqqan. Kórgeni óleńge syımaıtynyn bilip, prozaǵa aýysqan. О́leńnen bastaǵan soń shyǵarmalarynda kórkemdik tunyp tur. Prozasynyń ózi poezııa sııaqty. Týma talant», degen bolatyn. Sherhan Murtaza bolsa Farıza Ońǵarsynovanyń aqyndyǵynan bólek jazýshylyǵyn da joǵary baǵalaıtynyn aıtady.
Biz bul maqalamyzda ózge de jazýshylarymyzdyń alǵashqy óleń ólkesindegi shyǵarmalarymen tanystyrýdy maqsut qyldyq.
Soǵystyń shyndyǵyn ózek etken
Qalyń oqyrman qaýymǵa Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyq jolyn aqyndyqtan bastaǵany tanys shyǵar. Ádebıetke aqyn bolyp kelgen qalamgerdiń 23 jasynda «Altyn shýaq» (1962 jyly) degen atpen óleńder jınaǵy jaryq kórdi. Ádebıet áleminiń jeti asqar bıigine jetken qalamgerdi qazaq jurty aqyn retinde qabyldaǵan. Bul jınaqqa «Arǵymaq», «Abaıla, baýyrym, abaıla», «Aıym sen dep júr edim», «Arheologııa», «Aıdaı aýzy, kúndeı kózi – shyn sulý», «Aı da bir sát qaljyrap», «Adam qoly talaı jaýdy jaıratqan», «Alasaryp keterdeı kóp qoı qaýip», «Ińir sembeı irgege kep qulaǵan» atty óleńderi engen.
Ábish Kekilbaevtyń jastyq shaǵy, bozbala kezeńi búkil halyqtyń basyna túsken surapyl soǵyspen tuspa-tus kelgen edi.
«Tóbemizge talaı qater
tóngen-di,
Jatqanda ajal at oınatyp,
daýyl sap.
Túsimizge qosa qabat engen-di
Kókemiz ben qyzyl-kúreń
baýyrsaq»,
degen óleń joldary osynyń aıǵaǵy.
Soǵysty kózimen kórgen, basynan ótkergen, qany men terin tókken, ot pen oqtyń ortasynda qan keshken urpaqtan artyq biletin jandy tabý qıyn. Sondyqtan ózegine soǵystyń surapyl shyndyǵyn arqaý etken shynaıy shyǵarma jazýǵa ekiniń biriniń táýekeli jete bermeıdi. Búginde bul taqyrypta úlken epıkalyq shyǵarma jazýdy aıtpaǵanda, shaǵyn óleń shyǵarýdyń ózine úlken batyldyq kerek. Qalamger ózin tolǵandyrǵan qaı taqyrypty da bosteki jyrlaı salmaı, alǵan nysanyna tereńdep enip, bıikten oı aıtady:
«Qaıǵyǵa jurttyń eti ólip,
Kúlkige endi úırendi.
Sol jylǵy bala eseıip,
Sol jylǵy qyzǵa úılendi.
О́mirdiń shalqyp bastaýy
Tasydy taǵy kenele,
Baqshaǵa bara bastady
Atasyz ósken nemere.
Júrekte biraq, jatyr muń,
Jatyr sol bir kesir kún.
Tyrtyǵynda batyrdyń,
Ájiminde jesirdiń», – degen óleń joldary jazýshy qýatynyń qarqyndy ekenin kórsetetindeı.
«Dúnıeniń bar zańyna qaıshy kep...»
«Seniń kóziń kúmis kóldiń
jarqyraǵan aıdyny,
Ǵashyq boldym sol bir kózge,
esimde joq qaı kúni.
Biletinim – janymdy órtep,
qapııada jalt ettiń,
Senen basqa jar súımeske
Alla atymen ant ettim»
degen tamasha jyrlardyń avtory búginde qazaq ádebıetin taǵy bir bıikke jetkizgen Tólen Ábdik bolatyn. Ol óziniń ádebıet jolynyń qalaı bastalǵandyǵyn, aqyndyqty áli de tastamaǵandyǵyn bir suhbatynda jetkizgen edi.
«Stýdenttik kezde birneshe óleńimdi Jazýshylar odaǵyna alyp bardym. Ol kezde jas aqyn-jazýshylarǵa aqyl aıtyp, túzep otyratyn keńesshiler bolatyn. Men barǵan kezde Muzafar Álimbaev otyrdy. О́leńderimdi kórsettim. Muzaǵań bes-altaýyna belgi qoıdy da: «Mashınkaǵa basyp alyp kel, «Qazaq ádebıetine» shyǵarýǵa tyrysamyn», dedi. Onyń aldynda bir áńgimemdi «Lenınshil jasqa» aparyp bergenmin. Úshinshi kýrsta júrgen ýaqytym. Mashınkaǵa bastyrýǵa aqsha joq, ol týraly oılaǵan da joqpyn. Bir kúni kýrstas dosym, bul kúnde kórnekti jazýshy Qajyǵalı Muhanbetqalıuly «Seni Jazýshylar odaǵynda belgili synshy Zeınolla Serikqalıev shaqyryp jatyr» demesi bar ma. Eshteńege túsinbegen kúıi kelesi kúni keldim. Zekeń meniń «Raıhan» atty áńgimemdi maqtap ala jónelsin. Qaıdan alǵanyn da bilmeımin. Aqyry belgili boldy. Qazaqstan jas jazýshylarynyń «Tańǵy shyq» atty áńgimeler jınaǵy jaryq kórmek eken. Soǵan meniń áńgimem de enipti. Áli kim bolaryn bilmeı júrgen stýdentte ne es qalsyn, qýanyshymda shek joq Sodan keıin oılanyp-oılanyp, osy bir janrǵa toqtaǵanym durys bolar degen sheshimge kelip, prozany tańdadym. Poezııany múlde tastadym dep aıta almaımyn, biraq tek ózim úshin jazamyn», deıdi Tólen aǵamyz.
Tólen Ábdiktiń myna bir tamasha óleńin aqyndar qaýymy joǵary baǵalap, keıbir jas aqyndar jattap ta alǵan edi.
«Otyrǵanmyn kúıim bolmaı
taǵdyryma qarsy kep,
Aqyl-oıym saǵynyshtan
álsirep,
Jettiń-aý sen, jettiń-aý sen,
jaryǵym,
Dúnıeniń bar zańyna
qaıshy kep!»
«Janary qandaı tup-tunyq...»
Jýyrda «Jalyn» jýrnalynyń 1982 jyldyń 4-sanyndaǵy muraǵatynan Raxymjan Otarbaevtyń jyrlaryn kózimiz shalyp, tań qalǵanymyz bar. Birde jazýshy Nesipbek Dáýtaıǵa Raqymjan aǵamyz: «Biz der kezinde jolymyzdy taýyp, jazýshylyqqa aýysyp kettik qoı» dep aıtqanyn jazýshynyń óz aýzynan estigenbiz. Oqyrman qaýymǵa Rahymjan aǵamyzdyń «Jalyn» jýrnalyna sondaǵy jarııalanǵan «Kıikter» óleńin usynyp otyrmyz. О́leńdi tolyq berýge gazet beti kótermes, degenmen myna bir shýmaqtyń ózi – tutas tabıǵat, tutas taǵdyr.
«Taǵyǵa ony balama,
Janary qandaı tup-tunyq.
Aldyńdy týǵan dalada
Kestirmeı júrseń –
myqtylyq!»
«Jadyra», «Jeztyrnaq» atty onnan astam proza kitaptarynyń, «Perishte kelinshek», «Jer kindigindegi apat», «Qazyna syry» romandarynyń, «Jar jaǵalaǵan qyz» povester jınaǵynyń, «Oı túbinde jatqan sóz», «Myń jarym jyldyq qate» atty pýblısıstıkalyq kitaptardyń avtory Adam Mekebaevtyń da aqyndyq qyry baryn bireý bilse, bireý bilmes.
«Keler urpaq! Armysyń,
bolashaǵym!
О́zderińmen bıikpin,
alasamyn.
Men senderdiń aýzyńda
júrsem ǵana,
Mańdaıyna ómirdiń
jarasamyn»
– dep tolǵanady jazýshy.
P.S. Bul tizimdi osylaısha jalǵastyra berýge bolady. Búgingi tańda da proza men poezııanyń da «qulaǵynda oınap», eki kemeniń basyn qatar ustaǵan qalamgerler az emes. Olardyń qatarynda Nurjan Qýantaıuly men Serik Saǵyntaıdy erekshe atar edik. Odan bólek aqyn Aqberen Elgezektiń de prozalyq shyǵarmalaryn kezdestirsek, jolyn aqyndyqtan bastap, búginde jazýshylyǵymen tanylyp júrgen Esbol Nurahmet bar. Qaıtken kúnde de proza men poezııa arnasynyń kelip quıar aıdyny – ádebıet bolǵandyqtan sol aıdynǵa quıylar arnanyń tumadaı tunyq, aspandaı móldir bolýyn tileımiz.
Naýryzbek SARShAEV