Túrme – jetiskennen otyratyn jer emes

Túrme – jetiskennen otyratyn jer emes

Seısenbi, 2 sáýir 2013 0:06

Qylmys jasaǵandardy qylmyskerlerdiń ózderi de qushaq jaıa qarsy ala qoımaıtyny belgili. Sondyqtan da aıaǵyn shalys basyp, tártip buzǵandar, eń aldymen, túrmege túspeýdiń amalyn izdeıdi. Onda olarǵa kim kúshti sol qysym kórsetip, qylburaýdy salatynyn jaqsy biledi. Biraq «Qylmys jasaǵan jannyń orny – túrme» degen uǵym ábden qalyptasyp qaldy. О́ıtkeni, aıypker aıybyna saı túrme atty qapasqa qamalsa ǵana kináli sazaıyn tartyp, jaza oryndalatyn sekildi. Al shyn máninde solaı ma?

 

Seısenbi, 2 sáýir 2013 0:06

Qylmys jasaǵandardy qylmyskerlerdiń ózderi de qushaq jaıa qarsy ala qoımaıtyny belgili. Sondyqtan da aıaǵyn shalys basyp, tártip buzǵandar, eń aldymen, túrmege túspeýdiń amalyn izdeıdi. Onda olarǵa kim kúshti sol qysym kórsetip, qylburaýdy salatynyn jaqsy biledi. Biraq «Qylmys jasaǵan jannyń orny – túrme» degen uǵym ábden qalyptasyp qaldy. О́ıtkeni, aıypker aıybyna saı túrme atty qapasqa qamalsa ǵana kináli sazaıyn tartyp, jaza oryndalatyn sekildi. Al shyn máninde solaı ma?

Jurtqa kórsetetindeı kúı joq

Árıne, bir qaraǵanda aýyr qylmys jasaǵan jandardyń aýyr jaza arqalap, birneshe jylǵa qatań túrdegi túrmege toǵytylǵany durys-aq. О́ıtkeni, qalyp­­tas­­qan túsinik boıynsha ózgege zábir kór­set­ken adamnyń budan keıingi ómiri óksik­ke toly ókinishti qııametke aına­lýy qajet. Biraq bul jekelegen adam­dar­dyń pikiri bolǵanymen, qoǵam buǵan basqasha qaraıtyndyǵy belgili. Son­dyqtan da bolsa kerek, kezinde Ý.Cher­chıll­diń ózi de: «Qandaı el eken­dik­­­te­rińdi aıtý úshin áýeli túrme­lerińdi kór­setińder», degen eken. Al bizde túr­melerdi kórsetetindeı kúı joq. Árıne, túrme – jaqsylyqtyń belgisi emes, onyń ústine túzeý mekemelerindegi lyqa tol­ǵan sottalǵandardyń sany sol mem­­lekettegi qylmystyq saıasatty, izgi­len­di­rý barysyn aıqyndaıtynyn eskersek, qylmyskerlerdiń sazaıyn tarttyratyn basqa balama jazalardy qarastyrǵan da durys pa deısiz.О́ıtkeni, elimizde qylmystyq saıasatty izgilendirý úrdisi kemshin soǵyp turǵany jasyryn emes. Muny quqyqtyq júıeni reformalaýdyń, zańdarymyzdy jetildirýdiń, eń bastysy, túrme refor­ma­synyń joqtyǵynyń naqty saldarlary kórsetedi. Sebebi, qylmystyq saıa­sat ádildigi durys uıymdastyrylǵan dep halyqaralyq standarttar boıyn­sha salys­tyrmaly túrde 100 myń tur­ǵyn­ǵa shamamen 150 sottalǵan kelgen jaǵdaıda ǵana aıtýǵa bolady eken. Al bizdiń elimizde, jasyratyny joq, bas bostan­dyǵy shektelgen adamdardyń sany áli de bolsa joǵary – 100 myń turǵynǵa 316 qamalǵan adamnan kelip tur. Bul – óte joǵary san. Endeshe, nelikten bizdiń elde sottalǵandardyń sany kóp? Qaıtkende qylmysty izgilendirip, bas bostandyǵynan aıyrylǵandardy azaı­týǵa bolady? Qylmys jasady dep aıyptalǵandardyń bárin túzeý meke­­­melerine toǵyta bergennen góri, jazany atqarýdyń balama sharalaryn tabýǵa múmkindik bar ma? Kókeıde júrgen bul suraqtarymyzdyń jaýabyn biz Bas Prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asa­novqa jolyqqanda tapqandaı boldyq.Onyń sóz saptaýyna qaraǵanda, bú­gingi tańda túzeý mekemelerinde otyr­ǵandardyń 95 paıyzy aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵandar bolyp tabylady. Al aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵandar raqymshylyqqa ilikpeıtini belgili. Osyǵan deıin Qylmystyq kodekstiń basym normalaryn izgilendirý maqsatynda jeńildetýge jatatyn qylmystardyń bári túrmege qamaý dárejesinen alynyp tastalǵan. Endi odan ári izgilendirý arqyly túrmedegilerdiń sanyn azaıtý múmkin emes sekildi.Onyń ústine túrmede otyrǵandardyń bári birdeı aýyr qylmystar jasady dep aıtýǵa taǵy bolmaıdy. Olardyń arasynda da qosaq arasynda ketkenderi júrýi ábden múmkin, keıbireýleri ja­zyqsyz atylyp ketkeni belgili. Son­dyqtan negizgi máseleniń túıini bizdiń zańnamamyzǵa kelip tireledi. Urlyq, uıymdasqan túrde jasalǵan urlyqtar da aýyr qylmystar bolyp sanalady, biraq bulardyń deni qoǵamǵa asa qaýip tóndirmeıdi der edik, sondyqtan jaza taǵaıyndaýdyń balamaly túrlerin tabý – kezek kúttirmeıtin is. О́ıtkeni, qylmys jasap sottalǵan adam túr­mede jat­­­­qan­nan góri, jumys istep aıybyn aqtasa, qo­­ǵam úshin áldeqaıda paıdalyraq bolar edi.Al negizinde baıqar bolsaq, qazirgi jazasyn ótep jatqandardyń deni bu­ryn sottalǵandar, ıaǵnı buryn da bas bos­­tandyǵynan aıyrylyp jazasyn óte­gen­der. Bulardyń sany jáne óte kóp. Olar úırenshikti ádetpen qaıyra qyl­mys jasap, túzeý mekemelerine orala be­­redi. Biraq bizdiń elde birneshe márte sot­­talǵandar týraly eshqandaı málimet joq. Qansha adam ekinshi, úshinshi ret sot­tal­dy degendi eshkim aıtqysy kelmeıdi. Bil­­­meýi de múmkin. О́ıtkeni, joǵaryda aıt­­­­­­­qanymyzdaı, tıisti júıe jumys istemeıdi.

Jaza basqan  jazasyz qalmasyn

Jaza basqan jandy jazasyz qal­dyrmaý úrdisi burynnan bar. Biraq já­birleýshige qarsy ata-babamyz qoldanǵan shara barysy, kóbine aıybyna saı, aıyppul tóleýmen shektelgen. Osymen-aq qylmystyń sany qysqaryp otyrǵan. О́ıtkeni, kezinde Abaı atamyz: «Meniń qolymda zakon bolsa adamdy túzetýge bolmaıdy degenniń tilin keser edim», dep aıtqandaı, qatesin moıyndatsa, aıybyn ótemeıtin adam joq. Biraq, másele, sonyń jolyn qalaı tabýǵa bolady? Eń ońaı joly qylmyskerlerdi qoǵamnan oqshaýlap, túrmege qamaı berý. Bul oraıda Qazaqstanda alǵash ret 1720 jyly qylmys jasaǵandardy topyrlatyp qamaıtyn túrme Petropavlda salyndy. Odan Semeı, Oral sekildi qalalarda jalǵasty. Sóıtip, HH ǵasyrdyń basynda 20 abaqty boldy. Ondaǵy jaǵdaı týraly aıtýdyń ózi qıyn, óıtkeni, olardyń bári kek qaıtarý men ustalǵandardy qorqytýǵa, úreılendirýge arnalǵan edi.Al tóńkeristen keıin ustalǵandardyń mindetti túrde eńbek etýin kózdeıtin jańa túrdegi kolonııalar paıda bola bas­tady. Munda úlgili sottalǵandar jartylaı bostandyq berilgen jaǵdaıdaǵy ótpeli úılerge aýysatyn boldy. Árıne, mundaı ótpeli úıler qazirgi kúni asa aýyr qylmys jasap sottalǵandar úshin de qajet ekendigi sózsiz. Máselen, qonys kolonııalaryna túskender bostandyqqa beıimdelmesten shyǵatyny belgili. Al uzaq ýaqyt túrmede otyrǵandar úshin ómirge qaıta daǵdylaný asa qajet. Bul – qaıtalap qylmysqa urynbas úshin qoǵamdyq ortada tártipti tirshilik etýge, ómir ıirimderine boılap adal jumys isteýge beıimdelý degen sóz.Degenmen, o basta penıtensııarlyq saıa­satta osylaısha qalyptasqan izgilen­di­rýden jıyrmasynshy ǵasyrdyń otyzyn­shy jyldarynda birtindep bastartý baı­­qaldy. Sóıtip, ótpeli úıler qys­qar­ty­­lyp, onyń ornyna jazany óteýdiń bel­­sendi qasań júıesi baǵyt aldy. Sot­tal­ǵandardyń basym kópshiligi eńbek­pen túzeý lagerlerinde bir bólmede 50-den 100 adamǵa deıin qamalǵan toptyq qa­ǵı­daty boıynsha ustalynatyn boldy. Bul kezderi keıbir kolonııalarda qamal­ǵan­dardyń sany bes, tipti jeti myń­ǵa deıin jetti. Bul eshqandaı jaq­sy­lyqqa bastamady, kerisinshe, túrme­degi jaǵ­daıdyń adam aıtsa sengisiz jabaıy da soraqy ba­ǵytta qalyptasýyna alyp bardy. Uzyn­nan uzaq salynǵan bir barak ishin­de bir­neshe myńdaǵan qylmysker ıin tirese jatqan soń nebir ke­leń­­siz kó­rinister boı kórsetti. Osy kezde qyl­mystyq belsendilerdiń «qaraýshy», «zań­­­daǵy ury» sekildi laýazymdyq satylary paıda bolyp, túrmelik jazylmaǵan ereje­ler týdy. Árıne, mundaı kórinister eý­ropalyq túrmelerde joq ekendigi belgili.Bir bólmede úımelegen sottalǵandar arasynda nebir juqpaly aýrýlar tarap, ólim-jitim kóbeıdi. Bárinen buryn qoǵamnan oqshaýlanǵan osynshama qyl­mystyq top túngi kezde ózderimen ózderi qalatyn edi. Sol kezde joǵaryda aıtylǵan erekshe «laýazymdy satyǵa» ıe bolǵan naǵyz qandybalaq qaraqshylar toptasyp, ózderiniń jazylmaǵan erejelerine saı oılaryna kelgenin jasady. Mundaı túzeý mekemelerinde túngi ýaqyttary olarǵa eshkim de qadaǵalaý júrgizgen joq. Sondyqtan ne isteımin dese de qoldaryn qaqpady. Keńestik kezdegi qýǵyn-súrgin saıasatyna baılanysty belgili tarıhı oqı­ǵalar, tyń jerlerdi ıgerý barysy Qa­zaqstanǵa «lager eli» degen mártebeni myqtap tandy. Máselen, 90-jyldary bu­­rynǵy Keńes Odaǵynda 700 myń adam bas bostandyǵynan aıyrylǵan desek, sonyń 100 myńy nemese onyń ár jetinshisi Qa­­­zaqstandaǵy kolonııalarda jazasyn ótedi.Sonda bul soıqan saıasattyń saldarynan 1975 pen 2000 jyldar aralyǵynda túrmede ár 35-shi qazaqstandyq, 18 ben 50 jastaǵy ár 18-shi qazaqstandyq, bir býyndaǵy ár 9-shy erkek otyrdy de­gen sóz. Demek, ár 9-shy otbasynda buryn sotty bolǵan bireý bar edi. Sóı­­tip, elimiz óziniń egemendigin alar kez­de sottalǵandar sany boıynsha biz álem­de AQSh pen Reseıdi ǵana alǵa salyp, úshinshi orynda turdyq. Egemendi eli­mizge óziniń táýelsizdiginiń alǵashqy jyl­­darynda kolonııalardaǵy aýzy-mur­­nynan shyqqan osy qamalǵandardy ustaý­dyń toptyq bylyqqan jaǵdaıyn, adam tózgisiz lastyqty, azyq-túliktiń jetispeýshiligin, dárigerlik emniń joqtyǵyn, juqpaly aýrýlardyń taralý qaýpi men sottalǵandar ólimniń kóptigi máselelerin sheshýmen kúresý qajet boldy. Al bul ońaı sharýa emes edi.Kóptegen tynymsyz jumystardyń arqasynda áýelgi ýaqytta túzeý mekeme­lerindegi jaǵdaıdy ońtaılan­dyrýǵa qol jetti. Eń aldymen sottalǵandardyń sanyn azaıtý máselesi ózekti boldy. Ol úshin, ıaǵnı elimiz egemendigin alǵan­nan keıin bas bostandyǵynan aıyrýdyń balama jaza túrlerin keńinen paıdalaný maqsatynda qylmystyq zańnamany jetildirý men izgilendirýge baǵyttalǵan 70-ke taıaý zańdar qabyl­dandy. Qylmystyq jaza sharalaryn taǵaıyndaýdyń tájirıbesi aıtarlyqtaı izgilendirile tústi. Sóıtip, sońǵy 12 jylda bas bostandyǵynan aıyrylýǵa sottalǵandardyń sany 4 esege tómendedi. Eger sonaý 2000 jyly 40 myń adam sottalsa, ótken jyly 9 myńnan sál artty. Osynyń arqasynda bolsa kerek, 2011 jyly Qazaqstan halyqaralyq túrme ortalyǵynyń málimetterine sáıkes túrme ındeksi boıynsha 3-shi orynnan 31-shi orynǵa aýysty. Árıne, bul aıtarlyqtaı nátıje bolǵany daýsyz.

Eldigimizge syn kemshilik

Biraq buǵan qarap jaǵdaıymyz qanaǵattanarlyq eken dep arqany keńge salýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, qylmystyq sot tóreligin jan-jaqty keshendi túr­de ózgertpeı sottalǵandar sany bo­­ıyn­­­­sha kóshbasshylar qatarynan qaıta kóriný qıyn emes. Sondyqtan da, deı­di Bas Prokýrordyń orynbasary J.Asa­nov, qazirgi tańda daıyndalý barysy júrgizilip jatqan Qylmystyq, Qyl­mystyq-is júrgizý jáne Qylmystyq atqa­rý kodeksterine kóp úmit artamyz. Al bul máseleler týraly Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaev óziniń halyqqa arnaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Osy maqsatta ulttyq quqyqtyq júıeni jańǵyrtýdyń kezekti kezeńin bastaý kerek. Zańnama tek ulttyq múddelerdi qorǵap qana qoımaı, qarqyndy damyp otyrǵan halyqaralyq quqyqtyq ortamen de úılesýge tıis. Qylmystyq jáne Qylmystyq-is júrgizý zańnamalaryn reformalaýdy bastaý kerek. Ilgeri izgilendirýge, onyń ishinde, ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqty qylmyssyzdandyrýǵa mańyz berý kerek. Bul ózekti zań aktileriniń qabyldanýy qylmystyq sot isin júrgizýdi jáne, eń aldymen, qylmysqa qarsy memlekettiń kúres saıasatyn tujyrymdyq turǵydan jańǵyrtady», dep atap ótkeni belgili.Bul mindetterdi oryndaý úshin áli kóp jumys atqarylý kerek. О́ıtkeni, joǵaryda aıtqanymyzdaı, túrmedegi ustalǵandar sanyn azaıttyq degenniń ózinde qazir 100 myń turǵynǵa 316 sottalǵannan kelip tur. Bul – óte joǵary kórsetkish. Ashy bolsa da eldigimizge syn aqıqat. О́ıtkeni, halyqaralyq standart boıynsha salystyrmaly túrde alǵanda 100 myń turǵynǵa 150 sottalǵannan kelse ǵana qylmystyq sot tóreligi jáne túrme menedjmenti durys uıymdastyrylǵan dep esepteýge bolady eken. Budan asyp ketse, qylmystyq jazalaýdy sapaly atqarý qıynǵa soǵady, ıaǵnı múmkin emes. Al joǵarydaǵy kórsetkish saqtalsa, bul sot tóreligi júıesiniń tıimdiligi men qoǵamdyq qaýipsizdikti kórsetedi. Bizde bári kerisinshe. Ázirge eshqandaı ózgeris joq. Qylmys jasaǵandar túrmege toǵytylǵan ústine toǵytylyp jatyr.Osyndaıda penıtensııarlyq psıhologtar pikirine súıensek, adamdy qoǵamda erkin ómir súrý daǵdysynan qol úzdirip, umyttyrý úshin ony bes jyl oqshaýlasa jetip jatyr deıdi. Bundaı adam túrmeden shyqqannan keıin durys ómir súrýge qaıta beıimdelmese, daǵdaryp kún kóre almaýy múmkin. Al Qazaqstanda raqymshylyqqa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdyń orta­­sha merzimi 8,5 jyldy quraǵan. Qazir ol tipten joǵary kórinedi. Soǵan sáıkes qyl­mystyq jazany óteýshilerdiń arasyn­daǵy qamalǵandardyń sany 70 paıyzdan tó­mender emes. Eýropa elderinde bolsa, mun­daı kórsetkish 10 paıyzdan da aspaıdy eken. Sonda Qazaqstandaǵy bul aqylǵa qo­nym­syz jaǵdaıdy qalaı túsinýge bolady?Oǵan birneshe sebepter bar. Eń aldymen endi izgilendirý amaldarymen sottalǵandar sanyn azaıtý múmkin emes. Sebebi, izgilendirý áleýeti ábden sarqylyp bitken. Búgingi tańda sottalǵandardyń kóbi qylmyssyzdandyrýǵa jatatyn qylmystar úshin otyrǵandar. Demek, bul másele iske aspaı bulardyń birde-bireýi raqymshylyqqa da, izgilendirýge de jatpaıdy degen sóz. Ekinshiden, ashy bolsa da aıtý kerek, júrgizilgen reformalardan bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn óteýdiń tártibi men jaǵdaıy ózgergen joq. Sondyqtan da Memleket basshysy bul sala ótken júıeniń sarqytynan áli qutyla almaı otyrǵandyǵyn, negizgi jaza retinde tek bas bostandyǵynan aıyrý ǵana kózdeletindigin, qamalǵandardy ońaltýmen eshkim aınalyspaıtyndyǵyn atap ótkeni beker emes. О́ıtkeni, qazir­­gi kezde kolonııalardaǵylardyń 43 paıyzy eki nemese úsh retten bas bos­tandyǵyn aıyrý jazasyn ótep jatqan­­­­dar, bul oraıda qaıtalap qylmys jasaý – 31 paıyz. Sóıtip, naqtysyn aıt­qan­da, resıdıvısttik qaıtalanatyn qyl­­mystyń joǵary deńgeıine baılanysty penıtensııarlyq júıe «aınalmaly esik» qaǵıdatymen jumys isteıtin sekildi.Úshinshiden, munyń bárine áser etip otyrǵan ekonomıkalyq máseleler. Atal­ǵan júıege jyl saıyn qomaqty qarajat quıylady. Shyǵyndar ósip barady. Qylmystyq atqarý júıesiniń bıýdjeti 4 jyl ishinde 54 paıyzǵa artty. Endi ústi­mizdegi jyly bul maqsatqa bıýdjetten 48 mlrd. teńge bólinbek. Bul az emes. О́tken jyly bir sottalǵandy ustaý memleketke 580 myń teńgege túsipti. Máselen, Sol­tústik Qazaqstan oblysynda bir áıel kórshisiniń 10 myń teńge turatyn dú­nıe­sin urlaǵany úshin sottalyp, 3 jyl jaz­asyn ótegen. Al ony túrmede ustaý úshin memleket 1 mln. 700 myń teńge shyǵyndady.

Túrme reformasy: elektrondy baqylaý

Demek, osylardyń bárin qoryta kelgende, túrme reformasyn qaıta qaraý óte qajet. Bul oraıda aldyn alý men jazalaý sharalarynyń balama túrlerin qoldaý, kameralyq ustaý tártibine kóshý, sottalǵandardy jumyspen qamtý, elektrondy taǵylǵan bilezikter arqyly baqylaý jasalatyn probasııa qyzmetin endirý sekildi sharalar jan-jaqty saralanýy tıis. Álbette probasııa jáne elektrondy quraldardy paıdalaný kóptegen elderde ózin jaqsy qyrynan tanytty. Máselen, Danııa, Shvesııa, Fınlıandııa, Norvegııada probasııa qyzmeti bas bostan­dyǵyn aıyrýmen baılanysty emes qylmystyq jazasyn óteýshilermen jumys istep, olardyń qoǵamǵa oralýyna kómegin tıgizedi. Jalpy, bul elderde qylmys deńgeıi tómen.Elektrondy bilezik jańadan shyǵa­ryl­ǵan jańalyq emes. Qazirgi kúni balama jaza sharasy retinde álemniń 60 eli elektrondy bilezikti paıdalanady. AQSh 1990 jyldan bastap elektrondy monıtorıng júrgizýdi qolǵa aldy. Bul monıtorıngke kún saıyn 100 myń amerıkandyq tartylady. Aıta keteıik, elektrondy monıtorıng kúsh kórsetý arqyly qylmys jasaǵandarǵa nemese kúsh kórsetip jasalǵan qylmys «abaısyzda» boldy degenderge qoldanylady. Al Shvesııada telefon kompıýterge jalǵanyp, sottalǵannyń aıaǵyna arnaıy bilezik taǵylady. Probasııa qyzmetiniń qyzmetkeri sottalǵannyń qashan probasııa qyzmetine kelý qajettigin, jumysta jáne qansha ýaqyt úıde bolý kerektigin tizbelep beredi.Fransııada bas bostandyǵynan aıy­rylýǵa kesilgenderge qaraǵanda elek­trondy baqylaý ornatylyp balama jazaǵa tartylǵandar sany úsh ese kóp. Oǵan qosa jynystyq qatynas qylmysymen bes jáne odan da kóp jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylýǵa sottalǵandar bostandyqqa shyqqan soń elektrondy bilezikti taǵyp júrýge mindetti. Sol sııaqty Ulybrıtanııada túrmeden bosatylǵan, shartty sottalǵan resıdıvıst qylmyskerlerge jáne pedofılderge qatysty elektrondy baqylaý mindetti túrde qoldanylady. Germanııada uzaq merzimge sottalǵandar ǵana emes, sondaı-aq merziminen buryn bosatylýǵa úmittengenderdiń bári de elektrondy bilezikten qashyp qutyla almaıdy.Demek, joǵarydaǵy elde­­­­r tá­­jirı­­be­sinen túıgenimiz, sot­tal­ǵandardy elektrondy baqylaý balama jazalardyń ishindegi eń tıimdisi de qaýipsizi bolyp tur. Sondyqtan bul baǵytta bizdiń elimizde de birqatar sharalar qolǵa alynyp jatyr. Qazirgi kúni Bas prokýratýra IIM-men birlese otyryp, eki arnaıy joba daıyndapty. Onyń birinshisi, probasııa ınstıtýty men elektrondy baqylaý quraldaryn keńinen paıdalanýǵa baǵyttalsa, ekinshisi – sottalǵandardy jumyspen qamtý júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Jalpy probasııa qyzmetinen bizdiń elimiz quralaqan emes. Bul byltyrdan beri shartty túrde sottalǵandarǵa qatysty qoldanylyp keledi. Degenmen, ol qanatqaqty synaq retinde shaǵyn topqa ǵana júzege asyryldy. О́tken jyly 6 myńǵa jýyq shartty sottalǵannyń 2 myńy probasııa qyzmetimen qamtyldy.Osy elimizde alǵashqy júrgizilgen synaq retindegi probasııa qyzmeti onyń basymdylyǵyn jáne ony qoldanýdyń aıasyn keńeıte túsýdi kórsetip otyr. Qylmystyq-atqarý ınspeksııasy arqy­ly probasııany engizý asa qaýip­ti qylmystyń qaıtalanýyn azaı­týǵa kómegin tıgizdi. Probasııada júr­gen shartty sottalǵandar sotpen pro­basııalyq baqylaý belgilenbegen basqa shartty sottalǵandarǵa qaraǵanda 6 ese kem qylmys jasaǵan. Bul tek alǵash­qy nátıjeler ǵana, onyń ústine bul qyzmet túri boıynsha áli naqty tájirıbe de jınaqtalmaǵanyn eskersek, onyń bolashaǵy úmit kúttirerlik pe deımiz. Sondyqtan da Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdarynyń jetekshilerimen kezdeskende Úkimetke probasııa qyzmetiniń mindetteri men ony qoldanatyndardyń tizimin keńeıtýdi tapsyrdy. О́ıtkeni, probasııa tek qaýipti qylmystardy azaıtyp qana qoımaıdy, sonymen qatar ol balama jazalaý sharalaryn qoldanýdy qýattap, oǵan halyq pen sottardyń senimin arttyrady.

Ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi

Azdaǵan tájirıbeniń ózi kórsetkendeı, probasııa qolaıly eken. Biraq onyń Qazaqstan úshin qandaı naqty túrleri tıimdi bolmaq? Bul oraıda shet elderde qoldanylyp júrgen probasııanyń úsh túri bar: úkimdik, penıtensııarlyq jáne penıtensııarlyq aıadaǵy úlgiler. Úkimdik úlgi boıynsha ofıser bas bostandyǵynan aıyrýǵa baılanysty emes jazalarǵa ke­silgenderdiń jazasyn atqarýdy baqy­­laıdy. Onyń baqylaýyndaǵy sottal­ǵannyń áleýmettik qarsylyǵynyń aldyn alýy úshin ony jumyspen qamtý, áleý­mettik kómek kórsete alý jáne belgi­­lengen shekteýlerdi baqylaı alatyn óki­lettiligi bolýy qajet. Sondyqtan onyń eń basty quzyry baqylaı alý múm­­kindigi bolyp tabylady. Mine, osy kezde oǵan sottalǵannyń minez-qulqyn qa­­­daǵalap, qoǵamnyń qaýipsizdigin saq­taýǵa elektrondy bilezikter kómekke keledi.Onyń ústine atalǵan shara ekono­mı­­ka­lyq tıimdi bolyp tur. Máselen, AQSh-ta sottalǵandy túrmede qamtamasyz et­ken­­­­­­­nen góri elektrondy monıtorıngke kete­tin shyǵyn 4 ese arzan kórinedi. En­deshe quqyq qorǵaý mamandarynyń aıtýynsha, bizdiń elde elektrondy bilezikti shart­ty sottalǵandarǵa, bostandyǵyn shek­teýge sottalǵandar men merziminen buryn bosatylatyndarǵa jáne ákimshilik qadaǵalaý belgilengen adamdarǵa qatysty qoldanýǵa bolady.Al myna ekinshi penıtensııarlyq probasııa úlgisi bizdiń elde joqtyń qasy. О́ıtkeni, bul úlgi boıynsha ár sottalǵan túrmege túsken kezden bastap bostandyqqa shyǵý úshin túzelý josparyn túzip, psıhologpen jumys isteýi kerek. Biraq naqty jaǵdaıda mundaı jospar atalǵan jumysty kózdeı almasa jáne psıholog bir kolonııada jalǵyz bolsa, onda penıtensııarlyq probasııanyń ońdy tıimdiligi týraly aıtýdyń qajeti shamaly. Úshinshi, penıtensııarlyq aıadaǵy úlgi sotpen ákimshilik qadaǵalaý bekitilgenderge jáne merziminen buryn bosatylǵandarǵa qoldanýda artyq etpeı­di. Onyń ústine Bas Prokýrordyń orynbasary J.Asanovtyń sózine qaraǵanda, muny qandaı da bir qosymsha shyǵynsyz-aq qazirgi ishki ister organdary sanymen júzege asyrýǵa bolatyn kórinedi. Alaıda, bul úshin qylmystyq-atqarý ınspeksııasy men ákimshilik polısııa qyzmetiniń ózara jaýapkershilik aıasyn jáne shartty sottalǵandardyń saýyq­tyrý sharalaryn baqylaý men pro­ba­sııa­lyq qyzmettiń qaıtalanýyna jol ber­­­­meý jaǵyn aldyn ala qarastyrý qajet.Árıne, qandaı jańalyq bolmasyn alǵashqy kezde ony júzege asyrý úshin qarjysyz is bitpeıdi. Joǵaryda aı­tylǵan ıgilikti isti qaýipsizdikti saqtaý maqsatynda qamtamasyz etý úshin alǵash­qyda qosymsha belgili bir qarjy jumsa­latyny sózsiz. Biraq bul sharalar uzaq merzimge arnalǵandyqtan ná­tıjesinde sottalǵandardy kóptegen jyldar boıy shyǵyndanyp ustaýdy azaıtyp, qoǵamda qolaıly áleýmettik jaǵdaı týǵy­zatyny anyq. Ol úshin, árıne, probasııa qyzmeti men jergilikti atqarýshy organdardyń araqatynas máselesin sheshý qajet. 2011 jyly jazany ótep shyq­­qandardy áleý­mettik beıimdeý jó­nindegi mindet penıtensııarlyq júıe­den jergilikti ákim­dikke berilgen bola­tyn. Al qazirgi kúni elimiz boıynsha bar bolǵany eki daǵdarys ortalyqtary ju­mys isteıdi – Shymkentte jáne Pav­lo­­darda. Bul azdyq etetini aıtpasa da túsinikti. О́ıtkeni, ótken jyly bas bos­tan­dyǵynan aıyrý oryndarynan 13 myń bosatylǵannyń 30 paıyzy ǵana ju­myspen qamtylǵan. Bul oraıda ár aımaq­ta eks-sottalǵandar úshin ýaqytsha tirkelý qaǵazy men turý múmkindigin alatyndaı daǵdarys ortalyqtaryn ashsa, probasııa qyzmeti jandana túser edi deımiz.

Maqsat: túzeý mekemesiniń sapasyn arttyrý

Jalpy, bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn aıtarlyqtaı tómendetý úshin probasııanyń basqa, ıaǵnı sotqa deıingi jáne sottyq túrlerin qoldanýǵa bolady. Muny da engizý úshin ony osy mándes sot reformasy aıasynda jan-jaqty talqylaý qajet. Sol sııaqty probasııany keńinen engizý maqsatynda jazalaýdyń jalpy quqyqtyq bastaýyn qaıta qaraý da reformanyń bir baǵytyna aınalar edi. Eń basty maqsat – qylmys qaýpi men quramynyń retterin ózgertip, merzim belgileý erejesin qaıta qarap, sottaý merzimin tómendetý jolymen jazalaýdyń ortasha ýaqytyn qysqartýǵa qol jetkizý. Eger mundaı úrdiske ıek artylsa, onda birtindep bas bostandyǵynan aıyrý sekildi jaza túrleriniń mazmunyn ózgertýge de múmkindik týady. Muny kameralarǵa bólingen túrmelerdi jobalaýda jáne salýda qaıta qarap, sottalǵandardy ju­­myspen qamtyp, olardyń áleýmettik jáne turmystyq máselelerin sheshý ba­ry­synda júzege asyrýǵa bolady. Bul – rasynda júzege asatyn nárse. О́ıtkeni, Qylmystyq-atqarý júıesin 2012-2015 jyldary damytý baǵdarlamasynda kameralarǵa bólingen eki mekemeni qaıta jóndeý men úsh mekemeni turǵyzý kózdel­gen. Sol sııaqty 59 mekeme nysandaryn kúr­deli jóndeýden ótkizý belgilenip otyr.Degenmen, búgingi penıtensııarlyq júıede burynǵy lagerlik syrqattyń ábden sińip qalǵandyǵyn jasyrýǵa bolmaıdy. Ondaı máselelerdi sheshý úshin bıýdjet qarajaty qajeti joq, biraq olardy sheshý sottalǵandardy áleýmettik qaıta beıimdelýge múmkindik berer edi. Bul baǵytta Bas Prokýrordyń orynbasary: «Máselen, sottalǵandardyń otbasy múshelerimen kezdesýin alaıyqshy. Aıtýǵa aýyz barmaıdy. Al osy máseleni baıqaǵan Azaptaý boıynsha arnaıy baıan­­­damashy kezdesýdi shekteýdi bizdiń qylmystyq-atqarý júıesindegi eń tómengi kemshilik retinde oıyp turyp atady. Árıne, uıymdastyrýshylyq shekteýler bar ekendigi ras. Degenmen, tegin In­ter­net-baǵdarlamalar arqyly beıne kezdesý uıymdastyrýǵa ábden bolady ǵoı, bul sottalǵandardyń otbasylyq baılanysyn úzbeýine kómegin tıgizedi emes pe?» deıdi.Demek, bári uıymdastyrýshylyq qabiletke baılanysty. Jumys joq bolsa oqýǵa, sportpen aınalysýǵa jaǵdaı jasaý qajet. Bul arada tazalyqtyń máse­lesi tipten bólek. Kóbine túzeý meke­­me­lerinde jýynatyn oryndar da shekteý­li, onyń ústine aptasyna bir-aq ret jýy­ný­ǵa múmkindik berý qol jýǵyshtar je­tis­peýshilikten ishki qaıshylyqtarǵa soq­ty­­­­­­rady. Joǵaryda aıtylǵandaı, aptap ystyqta toptap qamap ustaý tipten qııanat. Sondyqtan ondaı másele erteńge qaldy­ryl­maı sheshimin tabýǵa tıis dep oılaımyz. Al múmkindigi shekteýli áıelder men balalarǵa degen kózqarasty múlde ózgertý qajet. О́ıtkeni, olardyń dene qozǵalysy shekteýligi kóbine esepke alynbaıdy. Analardyń qashanda balalaryn qushaǵyna qysýǵa múmkindigi qarastyrylýy tıis.Iá, aıta berse qazirgi tańdaǵy sottal­ǵandardy ustaý máselesi shash-etekten ekendigi anyq. Endeshe, biz joǵaryda so­lar­­dy qoǵamǵa da, sottalǵandarǵa da, m­em­leketke de tıimdi qylyp jáne álem­dik qoǵamdastyq aldynda eldiń bede­lin kóte­retindeı etip sheshýge múmkindik bere­tin joldardy saralap óttik. Al ony júzege asyrý, asyrmaý eldikke syn bolmaq. Se­be­bi, munyń bári qoǵamnan oqshaý­lan­ǵan kemshilik bolǵanymen, eldikke kir keltiretin shyndyq.

Aleksandr TASBOLATOV,«Egemen Qazaqstan».