Osydan birneshe jyl buryn japonııalyq saıasattanýshy Oka Nasýko tabıǵı apat bolǵanda memlekettiń kómegine ıek artýdy naryq zańynyń damýyn tejeıtin konservatıvti baǵytqa teńegen bolatyn. Ol Japonııada tabıǵı apat kezindegi shyǵyn saqtandyrý kompanııalary esebinen óteletinin aıtqan edi. Bul búgin nemese keshegi jetistik emes, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinen bastap qolǵa alynǵan, ábden júıelengen dástúr. Oka Nasýkonyń paıymdaýynsha, saqtandyrý kompanııalarynyń jumysyna balama bola alatyn basqa qurylym ómirge kelmepti. Basqasha jol – adamnyń jaratylysynda buǵyp jatqan masyldyqtyń jasýshalaryn qozdyryp jiberetin kórinedi.
Sarapshylar Qyzylǵashtaǵy sý apaty, keshegi Arystaǵy jaǵdaıdan soń memlekettiń kózqarasy tek kómek berýmen ǵana shektelip qalǵanyn, ilgerileýshiliktiń bolmaǵanyn aıtyp otyr. Iаǵnı, saqtandyrý ındýstrııasynyń jemisin el áli sezgen joq, memleket te onyń múmkindikterin aýylǵa baǵyttap úlgirmedi.
Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bir kúndik jalaqysyn Arysqa kómek qoryna aýdardy. Prezıdent Ákimshiligi de bul bastamadan qalys qalmaıtynyn aıtty, Nur Otan partııasy kómek qoryn ashty. Áleýmettik jelide «Arysty qoldaıyq» degen yńǵaıdaǵy paraqshalar paıda boldy.
Apattan qansha shyǵyn keldi?
Iá, Arystaǵy apattan kelgen qarjylaı shyǵyn kólemin eshkim aıta almady. Turǵyn úı, ınfraqurylymdardyń ótemaqysy memleket esebinen óteledi degen qurǵaq aqparattar paıda bolyp jatyr. Dúrmek basylyp, bir-birinen adasyp qalǵandar tabysyp, kóshken el Arysqa qaıta oraldy. Osy tusta «súıenerimiz de, seneremiz de qashanǵa deıin memleket bolmaq?» degen 30 jyldan beri jaýaby tabylmaǵan suraq qylań berip tur. Biz qashan kez kelgen ýaqytta saqtandyrý qyzmetteri arqyly áleýmettik problemalardy sheshe alatyn elge aınalamyz.
Iá, halyqtyń basym bóliginiń jeke múlkin saqtandyrýǵa qulyqsyz nemese shamasy kelmeıtinin kórip júrmiz. Tótenshe jaǵdaılarda memleket tarapynan bólingen qarjy bireýler úshin tabys kózi me degen qaýip bar el kóńilinde. Memleket tarapynan beriletin kómek «barmaq basty, kóz qystyǵa aınalyp» «kúrishtiń arqasynda kúrmek te sý iship júr» deıdi aýyldaǵy aǵaıyn.
Jýrnalıst Marat Toqashbaev tabıǵat apattarynan zardap shekkenderge halyqtyń qoldaýy bizdiń eshbir ultqa uqsamaıtyn mentalıtetimizden týǵanyn aıtady: «Batysta kún kúrkirese, shyǵystaǵy aǵaıyn sol jerde otyrǵan baýyryn ýaıymdap, demi dirildep otyrady. Memleket nemese oblys bıýdjetteri, jekelegen aýqatty aǵaıyndar tarapynan berilip jatqan kómek sol ereksheligimizden týyndap jatyr. Biraq kómek memleket nemese jekelegen bıznes ókilderimen shektelip qalmaýǵa tıis. Memleket kúni búginge deıin ortaq bıýdjetten bólinetin kómektiń tetikterin rettedi. Tájirıbe jınady. Bul jaǵynan memleketke syn aıtýǵa bolmaıdy».
Marat Toqashbaev Arystaǵy jaǵdaıǵa qatysty biraz sharýalardy atqarý qajettigin aıtyp ótti. «Basylym betterinde «Arys qırap qaldy» degen jelsózder aıtylyp jatyr. Buzylǵan esik-terezeni jóndeý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Jarylystyń neden bolǵanyn, naqty sebebin bilmeımin. Bul jaǵdaı aldaǵy ýaqytta qaıtalanbaýy úshin komıssııa durystap tekserýi kerek. Qandaı qatelik ketip otyr? Múmkin jas otbasylardy elimizdiń soltústik oblystaryna kóship barýyna keńes bergen de durys shyǵar. Úkimet saqtandyrý naryǵyna shyndap kóńil bóle bastady. Bul bizdiń naryq zańdylyǵyna beıimdele bastaǵanymyzdy bildiredi. Biraq memleket áleýmettik mártebesine ózgeris engizse de, halyqtyń mentalıtetine yqpal ete almaıtynyna senemin», deıdi ol.
Oıyn tártibin ózgertý kerek
Saqtandyrý naryǵyndaǵy oıyn tártibin ózgertpesek, olar megapolısterdegi iri nysandardy ǵana saqtandyrýmen aınalysyp, aýylǵa bettemeı qoıady. Marat Toqashbaevtyń paıymdaýynsha, «aýyl – saqtandyrý naryǵy úshin tartymsyz» degen qatyp qalǵan kózqarasty ózgertetin kez keldi. Múmkin tek iri oıynshylar ǵana emes, kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttary tárizdi usaq oıynshylardyń da ishki naryqta jumys isteýine jaǵdaı jasaǵan durys shyǵar.
«Mundaı tótennen kelgen apattar kezinde memlekettiń kómegi ashtan óltirmeıdi. Biraq qaryn da toıǵyzbaıdy. Aýyldaǵy baýyrlar quny 10-30 myń AQSh dollary turatyn turǵyn úılerin, dúnıe-múlikterin saqtandyrǵany durys. Bul aýyldastarǵa saqtandyrý naryǵynyń múmkindikterin paıdalanýǵa múmkindik beredi. Qıyn sátterde halyqqa kómektiń kez kelgen túri kóptik etpeıdi», deıdi Marat Toqashbaev.
Sarapshylar 2000-jyldardyń bas kezinde saqtandyrý normalarynyń mehanızmderi múlde durys bolmaǵanyn, sonyń saldarynan bul sektorda negizinen tájirıbesi joq uıymdar jumys istegenin aıtady. 1994-2018 jyldar arasynda olardyń sany 900-ge deıin kóbeıip, «aty bar, zaty joq» uıymdardyń qataryn tolyqtyrdy. Naryq ózi iriktegen bul sektorda qazir 32 uıym ǵana qaldy.
Zańger Tımýr Nazhanov bul rette bizdi shetelmen salystyrýǵa múlde kelmeıtinin, aıyrmashylyq jer men kókteı ekenin aıtady. Damyǵan elderde halyq úıin, kóligin turmaq, tipti ıt-mysyǵyna deıin saqtandyrady. О́ıtkeni olardyń uıymdary áleýetti, kapıtaly qomaqty, qorlarynda mıllıardtaǵan qarjy jatyr. «Sheteldegi saqtandyrý kompanııalarynyń quqyqtyq bazasy óte kúshti damyǵan. Advokat jaldaǵan klıent birinshi kezekte saqtandyrý uıymdarymen kelisimshartqa otyrady. Eger qorǵaýshynyń taktıkasy durys bolmaı shyqsa, sol arqyly aqshasyn qaıtyp óndirip alýǵa quqyly. Dúnıe-múlik ıeleriniń azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin mindetti saqtandyrý kelisim-shartynyń barlyq tetikteri eki jaqqa da utymdy», deıdi Tımýr Nazhanov.
Al jyljymaıtyn múlikti saqtandyrý máselesine kelsek, bul bizge qajet. Qazir oǵan úlken daıyndyq júrip jatyr.
Iri kompanııalar qalýǵa tıis
Bul bizge jańalyq emes. Sebebi halyqtyń ómirin, turmysyn saqtandyrýǵa degen yqylasy naryqtyń kóńilin kónshitpeıdi. Qazaqstannyń árbir turǵynynyń jeke basyn, turmysyn saqtandyrýǵa jumsaǵan shyǵyny 62 AQSh dollary. Batys elderinde bul 3500-4000 AQSh dollary bolsa, Reseıde 162 dollar. Sol sebepti Ulttyq bank pen Úkimet naryqtaǵy oıynshylardy ońtaılandyryp, iri óndiristik-qarjylyq toptarǵa aınaldyryp, tek irilerin ǵana aınalymǵa jiberýge nıettenip otyr. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bizge qazirgi qaptaǵan kompanııalar kóptik etedi. 15-16-sy qalsa da jetedi eken.
Qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókili Erlan Bóribaev saqtandyrý naryǵyn qoldan basqarýǵa bolmaıtynyn aıtady. Álemdik tájirıbede búgin bankrotqa ushyraǵan kompanııa kúni erteń alpaýyt kompanııaǵa aınalýy ábden múmkin ekenin aıtady ol. Ulttyq bank pen Úkimettiń mindeti olardyń jumysyna aralaspaı, tek syrttan baqylaýmen shektelýi tıis. «Qazir shamamen 32 kompanııa bar. Aralarynda lısenzııasynan aırylyp qalǵandary da kezdesedi. Saqtandyrý naryǵynda tájirıbesi bar kompanııalardyń múmkindigin aýyldyń múmkindigine beıimdeý kerek. Mysaly, aýyldaǵy turǵyn úıdiń ortasha baǵasy – 10-15 myń AQSh dollary deıik. Qoldanystaǵy zań boıynsha 35 sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úılerdi saqtandyrýǵa bolady», deıdi Erlan Bóribaev. Onyń pikirinshe, bul faktor aýyldyń qarjy-saqtandyrý naryǵymen ıntegrasııalanýyn tezdetedi. Saqtandyrý kompanııalarynyń áleýmettik sektor boıynsha memlekettiń júgin jeńildetýge múmkindigi bar.
ALMATY