Ádebıet – álem elshisi

Keshe elordadaǵy Ulttyq mýzeıde Eýrazııa qurlyǵynyń 20-dan astam memleketinen kel­gen aqyn-jazýshylardyń basyn qosqan, ádebı mańyzy zor «Eýrazııa astanalarynyń qalamgerleri» halyqaralyq forýmy bastaldy.

Forýmnyń plenarlyq otyrysyn ashyp bergen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet el astanasynda mundaı aýqymdy halyq­aralyq jıyn osymen ekinshi ret ótip otyrǵanyn jetkizdi. «Byl­tyrdan beri elorda kúni­ne oraı qalamgerlerdiń halyqaralyq forýmyn ótkizip kelemiz. Bıylǵy forým Nur-Sultan qalasynyń ákimdigi men Jazýshylar oda­ǵynyń Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń muryndyq bolýymen ótip jatyr. Maqsatymyz – óz qazanymyzda qaınaı bermeı, ádebıetke jańa arna ashý, qazaq ádebıetin álemge nasıhattaý, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy ımıdjin kóterýge atsalysý. Osy forýmdy jyl saıyn ótetin dástúrli sharaǵa aınaldyrsaq degen oıymyz bar», dedi aqyn Ulyqbek Esdáýlet.

Ádebı jıynǵa Mádenıet já­ne sport mınıstri Aqtoty Raıym­qulova qatysyp: «Bul jıynda aýdarma isi de, qazirgi ádebıettiń jaı-kúıi de, álemdik ádebıettiń ozyq túrleri de talqyǵa salynyp, siz ben bizdiń kádemizge jarar dúnıeler aıtylatyn jáne jasalatyn mańyzǵa ıe. Barsha qalamgerlerge jemisti jumys, myqty densaýlyq tileımin. О́zim de jazýshynyń qyzy bolǵan­dyqtan, únemi shyǵar­mashylyq adamdaryn qoldaýdan taımaıtynymdy aıtqym keledi», dep aqjarma tilegin bildirdi.

Halyqaralyq sharaǵa uıytqy bolyp otyrǵan qala ákimi Altaı Kólginov te Eýrazııanyń ár túkpirinen jınalǵan jazýshylardy forýmnyń ashylýymen quttyqtap: «Jıyrma bir jyldyń ishinde astanamyz jahandyq sharalardyń altyn oshaǵyna aınalyp úlger­di. ­Ádebıettiń órisi barsha aza­mattyń birge jasaǵan isiniń nátıjesinde keńeıedi. «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda bul mindetti birge atqaramyz dep oılaımyn. Búgingi forýmnyń kótergen júgi óte mańyzdy, alar orny zor. Aýqymdy forýmnyń elordada ótýi qalanyń rýhanııatyn jańa deńgeıge kóteredi», dedi.

Sondaı-aq forým barysynda qazaq aqyndarynyń antologııasyn ıspan tiline aýdarǵan ıspan aqyny Hýsto Horhe Padron men qazaq aqyndaryn ázerbaıjan tiline tárjimalap júrgen Ekber Gochalyǵa áde­bıetimizge sińirgen eńbekteri úshin halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy tabystaldy. Osy oraıda ıspan aqyny Hýsto Horhe Padronmen Abaı óleńderin aýdarý týraly memo­randýmǵa qol qoıylǵanyn atap ótkenimiz jón. Aýqymdy sha­ra kezinde «Samuryq» ádebı jýrnalynyń tusaýkeseri ótip, astanadaǵy tuńǵysh ádebı jýr­­naldyń al­ǵashqy sanyn kóp­shilik kórip úlgerdi.

Forýmda jasalǵan baıan­da­m­a­lardyń árqaısysy taqyryptyq ózektiligimen, maz­mundyq ıdeıa­symen erekshelendi. Qazaq­stannyń halyq jazýshysy Oljas Súleımenov ádebıettiń qoǵamdaǵy róline toqtala kele: «Biz osy kúnge deıin birinshi orynǵa ekonomıkany, odan keıin saıasatty qoıyp keldik. Qazir bılik te, biz de mádenıet damymaı, saıasat alǵa jyljymaıtynyn, ekonomıka toqyraıtynyn túsindik. Mádenıetke qoldaý bolmaǵan elde mádenıetsiz urpaq óspek. Al mádenıet árqashan sózden, ádebıetten bastalǵan», dep kókeıdegi oıyn jetkizdi. Qazaq ádebıetiniń kórnekti jazýshysy I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasyn arab tiline aýdarǵan Mýhammad Rııad Halýash sóz alyp: «Kesheden beri men qaýmalaǵan jurttyń yqylasyna bólenip júrmin. Bári erekshe syılastyqpen, qur­metpen qaraıdy. Nege? Sebep – qazaqtyń talantty qalamgeri I.Esenberlın. Osydan úsh jyl buryn Esenberlınniń «Kósh­pendilerin» aýdardym. Qazaq­stannyń Mysyrdaǵy elshiliginiń usynysymen, árıne. Oryssha nusqasyn oqyp bolǵan soń, avtordyń stıldik ereksheligine tańdanyp, aýdarýǵa kelisim berdim. Tárjima jumysyna tup-týra úsh jyl ýaqytym ketti. Osy oraıda aıta keteıin, Qazaq­stannyń Mysyrdaǵy elshisi A.Isaǵalıevtiń bastamasymen osy jyldyń basynda Kaırdegi ýnıversıtette qazaq tili kafed­rasy ashyldy. Munyń bári elshiliktiń qarymdy eńbeginiń arqasy dep oılaımyn», – dep aǵynan jaryldy.

Atalǵan forýmnyń qazaq qoǵamyndaǵy mán-mańyzyna toqtalǵan aqyn Meıirhan Aqdáý­letuly: «Forým degenińiz álem­niń ár shetinen áriptesterdi jınap, birinshiden, olarmen májilistes bolyp, pikirlerin tyńdap, kózqarastaryn bilý bolsa, ekinshiden, eń aldymen ózińdi kórsetý dep esepteımin. Táýel­sizdik alǵanymyzǵa otyz jyl bolsa da, rasyn aıtý kerek, ádebıetimiz kishkene qońyraıyp qaldy. Buǵan ártúrli sebep áser etti. Keshegi keńestik dáýirden búgingi kapıtalızmge kóshýimiz bizdi sansyratyp ketti. Qazaq ádebıeti toq­taýdyń az-aq aldynda qaldy. Sońǵy jyldary qazaq ádebıeti, ózderińiz de kýásizder, keýdesin kóterip, boıyn tiktep keledi. Byltyrǵy Eýrazııa forýmy men búgingi ádebı jıynymyz ári kúzde bolatyn Azııa elderiniń aqyn-jazýshylarynyń forýmy – qazaq ádebıetine qozǵalys ákelip jatyr. Ádebıetimizdi ǵana emes, qazaq jerine aıaq basyp, astanamyzdy kórip, tegin el emes ekenimizge kóz jetkizgenderi, árıne biz úshin qýanysh. Álem bizdi endi shynymen tanyp jatyr. Saıası nemese ekonomıkalyq turǵydan emes, rýhanı jaǵynan tanydy. Qazaq degen halyqtyń mazmuny ádebıetten kórinedi», dep túıindedi aqyn.

Al «Jazýshy jáne qoǵam» taqy­rybynda sóz sóılegen ádebıet synshysy Qulbek Ergó­bek: «Ádebıetti damytýda bizge, eń aldymen júıelilik kerek. Mysaly, japondar sııaqty. Ja­pondar naqty bir av­tordy Nobel syılyǵyn alýǵa júıeli túrde, ıaǵnı maq­satty túrde daıyndaıdy. Demek, olar ádebıettiń da­mýyn memlekettik is dep qa­raıdy. Osy júıe bizdiń elge de qajet», dep jınalǵan qaýymǵa usynysyn bildirdi.

Proza janry boıynsha baıan­dama jasaǵan jazýshy Almas Núsip qazaq qoǵamyndaǵy ádebı prosestiń hal-ahýaly týraly tereńnen qozǵap: «Proza baıa­­ǵydaı kenjelep qaldy, ja­zý­shylarǵa kóńil bólinbeıdi degen góı-góıden aryldyq. Jetken jeńisimiz ben bólgen kóńilimizdiń sıqy sol-aq. О́ıtkeni Keńes Odaǵy kezinde qalyptasqan jora – qazaqqa ǵana emes, kúlli odaqqa masyl ádebıet qaldyryp ketti. Kitaptardy satý men oqý da mem­lekettik ıdeologııa negizinde júr­­gen. Áli de sol ınersııamen kele jatyr. Memlekettik baǵ­­darlamalar aıasynda baı­qaý­lar uıymdastyrylady (ási­rese sońǵy úsh-tórt jylda), naý­qan­darǵa sińirgen eńbegine oraı syılyqtar úlestiriledi. Bolǵan-bitkeni sol. Iá, kitap ta shyǵaryp beredi ara-tura. Biraq, odan aty shyqqan aqyn, aty ozǵan jazýshy jáne joq», dep, ózekti máseleniń mán-jaıyn tarqatty.

Plenarlyq otyrystan keıingi paneldik sessııa «Álem áde­bıeti: stereotıpten arylý» ta­qyrybymen atalyp, úsh sek­sııa boıynsha júrgizildi. «О́r­­kenıet jáne poezııa» seksııa­synda sóz alǵan ırandyq aqyn, respýblıkalyq «Fasl-e pandjom» baspasynyń dırektory Parvız Habıbabadı Beıgı: «Biz úshin Iran men poezııa – egiz uǵym. Ár aqyn óleń jazý ústinde tek bolashaqty oılaıdy. Iаǵnı, jaqsylyqty jyrlaıdy. Jyr, óleń adamzatpen máńgi jasaıtyn túsinik. Basqa salalar zaman aǵymymen yǵysyp qala berýi múmkin. Alaıda, ádebıet qashanda máńgilik enshisine tıesili. Jalpy, tabı­ǵattyń tórt maýsymynan bólek, besinshi mezgil bar. Ol – shy­ǵarmashylyq adamynyń kóńil kúıi. Bizdiń búgin jınalyp otyrǵan shara sol besinshi mez­gildiń bastaýy», dep óz pikirin ortaǵa saldy.

Osy oraıda Tájikstan Jazý­shylar odaǵy proza bóliminiń meńgerýshisi, jazýshy Ravshan Maqsymzoda búgingi ádebı jıynnan alǵan áserin: «Búgingi sharanyń mańyzdylyǵy sol – biz ádebıettiń jetistigin ǵana emes, onyń aınalasyndaǵy qor­dalanǵan máselelerdi de ashyq aıtýymyz kerek. Ádebıetterdiń dostastyǵy – álemdi tutastyrady. Shyǵarmashylyq degen árı­ne, kópshiliktiń kómegimen shyń­dalmaıdy. Degenmen, biz jıi bas qosyp turýymyz kerek», – dep jetkizdi.

Eýrazııa astanalarynyń jazýshylary eki kún boıy kitap marketıngi, ádebı agenttikterdiń isin damytý, ádebı aýdarmanyń órisin keńeıtý máselelerin tal­qylamaq.

Marjan ÁBISh, «Egemen Qazaqstan»