Muńlyq, Zarlyqtyń shyryldaǵan muńly úni qulaǵymyzǵa áriden shalynyp, ár qııannyń astynda qalǵan úzik-úzik elester, zulymdyq pen jaýyzdyqtan, qyzǵanysh pen aıarlyqtan zaryǵa jasyǵan úzdik beıneler kóz aldymyzǵa kólbeı oraldy.
Atylǵan snarıadtyń alapat úninen alańda alańsyz dop qýyp júrgen talaı jetkinshektiń záre-quty qashyp, júregi shaılyǵyp qaldy-aý, á! Ánsheıinde naızaǵaı jarqyldap, kún kúrkirese úreılenip, úıge tyǵylatyn aýyl balasynyń ata-ana qushaǵyndaǵy qaıǵysyz-qamsyz baldáýren tátti shaǵy áp-sátte oıran-opatqa ushyrap, sábı qııalyndaǵy ǵalamat álem joıqyn jarylys saldarynan alaı-dúleı teńselip, búkil jurt údere kóshken mezetti kózge elestetýdiń ózi qandaı qorqynyshty edi. Munda da týra osy ańyzdaǵydaı júrekti týlatyp syrtqa bulqynyp shyqqan aýyr óksik. Onda Qanshaıym anamyzdy qos birdeı perzentinen Shansharhannyń alpys áıeli aıarlyqpen aıyryp tynsa, al mundaǵy dúrbeleńge kináli qasiret oshaǵy – qapııada jarylǵan qarý-jaraq. Ańyz boıynsha Qanshaıymdy darııanyń adam barsa, qaıtyp shyǵa almas aralyna, al eki balasyn Shógirlige aparyp tastaıdy. «Muńlyq pen Zarlyq qıynshylyqtyń bar taýqymetin bastarynan ótkerip, biri boı jetip, biri er jetedi. Qalmaqtyń hany Kúlmestiń elin izdep taýyp, onyń qyzyna úılený úshin adam balasy tóze almaıtyn synaqtarynan ótip, qyzdy kóp jasaýymen alyp qaıtady. Aqyr sońynda anasy men ákesine qosylyp, qyryq kún toıyn, otyz kún oıynyn jasaıdy», dep sońy jaqsylyqtyń jalaýy jelbireı aıaqtalady. Osy oqıǵadaǵy árbir jer, sý ataýlarynyń Arys aýmaǵynda kúni búginge deıin saqtalyp kelgeni tegin bolmasa kerek-ti...
Arystyń balalary da sondaı qıyndyqty bastan keshti. Jarylys kezinde bala-shaǵasynyń tek amandyǵyn tilegen ata-analar olardy kóshede kezdesken kólikke salyp jibere bergen. Ol kólikterdiń ıeleriniń aty-jónin, nómirin, tipti túsiniń qandaı ekenine mán bermegen.
Osy jaǵdaıdan soń ile-shala kóptegen memlekettik mekeme, kásiporyndar zardap shekken turǵyndarǵa kómek retinde bir kúndik jalaqy aýdarý máselesin qolǵa aldy. Mesenattar, janashyr azamattar júzdegen mıllıon teńge qarjy aýdarýda. Bul bastama ári qaraı jalǵasyn taýyp jatyr. О́ńirlerdiń bári Arysty óz qalpyna keltirýge óre túregeldi. Almatylyq Aldııar, Muhammed, Málıka esimdi baldyrǵandardyń jınap júrgen qarajatyn Arys balalaryna kómekke berýi el-jurttyń et-júregin eljiretti. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi arystyq 4000-ǵa jýyq bala saýyqtyrý lagerine jiberiletinin málimdedi. Aınalaıyn, Arysym-aı dep janushyra kómekke umtylǵan bir qazaq! Táýbe emeı, nemene?
Qazaqta keıipkerleriniń molasy saqtalǵan eki-aq jyr-dastan bar desek, sonyń biri – «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» da, al ekinshisi «Muńlyq-Zarlyq» emes pe edi?! Arys oqıǵasy men «Muńlyq-Zarlyqtyń» arasynda qandaı baılanys bar deýi múmkin bilmeıtin kisi. Sebebi Muńlyqtyń qabiri – Arys qalasy, Baıyrqum aýylyna qarasty Aqqala eldi mekeninen bir shaqyrymdaı ońtústik-shyǵysyndaǵy eski qorymǵa, al Zarlyq osy aýdannyń Jıdeli aýylynan 4,5-5 shaqyrym jerdegi kóne molaǵa jerlengenin keıingi urpaq bile bermeýi múmkin. Maqsat – solar bile júrsin degen oı. Muńlyq pen Zarlyq jaıynda el aýzynda saqtalǵan derekter óte kóp. О́te erte zamanda egizderge arnap qam qyshtan turǵyzylǵan munaranyń búginde qulandysy ǵana qalǵan kórinedi. Halyq muny áli kúnge «Muńlyq-Zarlyq» dastanymen baılanystyrady. Tipti qasıetin ardaqtap, basyna túneýshiler, tabynýshylar jetkilikti. Al Arys qalasynda «Muńlyq-Zarlyqqa» arnap salynǵan sımvolıkalyq eskertkish bar.
Tarıhı derekke súıensek, Qanshaıym ana men Zarlyqtyń qabirin alǵash Asylhan Dostaıuly degen kisi tapqan eken. Qabir basyndaǵy qara mármárǵa «Muńlyq-Zarlyq anasy Hanshaıym, ákesi Shansharhan patsha. Dúnıeden ótkenine 440 jyl. 1996 jyly qoıyldy» dep jazylǵan estelik sóz ańyzdyń aqıqatpen astasa óriletinin aıǵaqtaı túsedi. Qıssashyl aqyn Júsipbek Shaıhyslamulynyń «Muńlyq-Zarlyq» jyryn qaǵazǵa túsirýi ádebıet úshin úlken olja desek, munan keıin Dýlat Isabekov aǵamyzdyń pesa jazyp, sahnaǵa shyǵarýy, qalamgerdiń ssenarııi boıynsha «Saq» kınostýdııasynyń mýltfılm túsirýi, músinshi Tileýberdi Bınashevtiń «Muńlyq-Zarlyq» eskertkishi – sábıdiń kóz janaryna tunyp, ózegin ýdaı ashytqan ókinish jasynyń úzilip túsken bir túıir tamshysyndaı ǵana úles. Al ol Arystyń jańa ómirimen bite qaınasyp, túrlenip, ásem túrge enip, jasaı beretin ulaǵaty ushan-teńiz ulttyq muramyz ǵoı.