Oq atqan kim?

Sársenbi, 5 maýsym 2013 2:39

Taǵdyrdyń jazýy ǵoı, túrkistandyq Tursyn apanyń dám-tuzy taýsylyp, mamyr aıynyń úshinshi juldyzynda, qasıetti juma kúni jambasy jerge tıdi. 92 jas jasaǵan keıýana demi úziler shaǵynda denesin óziniń shaly jatqan Babaıqorǵan aýylyndaǵy mazaratqa jerleýdi balalaryna amanattapty. 3 mamyr kúni Túrkistan qalasyndaǵy «Yqylas» meshitine jınalǵan jamaǵat janazadan keıin ubap-shubap, apanyń amanaty boıynsha 45 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Babaıqorǵan aýylyna qaraı bet túzedi. Aýyr kólikke salynǵan tabytty qorshap turǵan et-jaqyn týystarynyń ishinde Toqan Tańatov degen jas jigit te boldy. Ol marqumnyń nemeresi Rýslannyń jaqyn joldasy edi.

Sársenbi, 5 maýsym 2013 2:39

Taǵdyrdyń jazýy ǵoı, túrkistandyq Tursyn apanyń dám-tuzy taýsylyp, mamyr aıynyń úshinshi juldyzynda, qasıetti juma kúni jambasy jerge tıdi. 92 jas jasaǵan keıýana demi úziler shaǵynda denesin óziniń shaly jatqan Babaıqorǵan aýylyndaǵy mazaratqa jerleýdi balalaryna amanattapty. 3 mamyr kúni Túrkistan qalasyndaǵy «Yqylas» meshitine jınalǵan jamaǵat janazadan keıin ubap-shubap, apanyń amanaty boıynsha 45 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Babaıqorǵan aýylyna qaraı bet túzedi. Aýyr kólikke salynǵan tabytty qorshap turǵan et-jaqyn týystarynyń ishinde Toqan Tańatov degen jas jigit te boldy. Ol marqumnyń nemeresi Rýslannyń jaqyn joldasy edi.

Saǵat tórtter shamasynda jerleý rásimderi bastaldy. Toqan qabirge túsip, boıdaq jigit úlkenderdiń aıtýy boıynsha marqumnyń denesin ornalastyrýǵa jan-tánimen kirisedi. Oǵan taǵy eki jigit kómektesti. Barlyq rásimin jasap, tompaıǵan tómpeshiktiń qasynda qaladan kelgen ımamnan bastap taǵy eki adam quran oqyǵan soń aqsaqaldar jaǵy «endi jastardyń arasynan da bireý quran oqyp jibersin» deıdi. Kúnine bes ýaqyt sájdege jyǵylyp júrgen namazhan bolǵandyqtan Toqan, árıne, kópshilikten qysylǵan joq, aıattardy qyraǵattap oqyp shyqty. Sonymen úlken kisini sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵan top artynsha aýylǵa qaıtty. Bul kezde saǵat altylardy shamalap qalǵan edi. Túrkistanǵa kelgen soń marqumǵa arnalyp as berilip, taǵy da Toqan bastaǵan jas jigitter zyr júgirip qyzmet etti.

Osynyń bárin nege táptishtep aıtyp otyrmyz? Onyń ózindik sebebi bar. Barlyq bále eki kúnnen keıin bastaldy. 5 mamyr kúni el áli tátti uıqyda jatqan tań azanda Toqannyń úıine alabajaq kıim kıip, avtomat kezengen polısııanyń shuǵyl da shaǵyn áskeri basyp kirip, jas jigitti tutqyndaıdy. Quddy bir qandy balaq qylmyskerdi ustaǵandaı, bala-shaǵa demeı, bárin jerge jabystyryp jatqyzyp tastap, ýlatyp-shýlatyp júrip ustaıdy. «Bularyń qalaı? Eń bolmasa aıtyp óltirseńdershi?», dep ulyna arashaǵa umtylǵan ákege shaǵyn toptyń bastyǵy, pogondy myrza qaharyn tógip, zildenedi. Al áke baıǵus mán-jaıǵa keıin qanyqty.

Polısııanyń qaǵazǵa túsirgen málimetine qaraǵanda, týra 3 mamyr kúni keshki saǵat 17.20-lar shamasynda Túrkistan qalasynda atys bolǵan. Buryn birneshe márte sotty bolǵan jigit aǵasy kóligimen kele jatqanda ekinshi bir kólikten belgisiz bireýler oǵan oq jaýdyrǵan. Qashyp qutyla almaıtynyn bilgen ol kóshe boıynda turǵan «Jedel járdem» kóliginiń qasyna toqtap, bas  saýǵalap qaqpasy ashyq turǵan úıge kirip ketedi. Bul kezde bytyradan onyń bir kózi aǵyp túsip, oqtan sol ıyǵynan jaraqattar alǵan bolatyn. Polısııanyń aıtýyna qaraǵanda, jábirlenýshiniń qasynda bir jas qyz bolǵan. Ol oq jaýǵan sátte qóliktiń artqy oryndyǵynda boı tasalap, jatyp qalǵan eken. Sol oq jaýdyrǵan jigitterdiń arasynan Toqandy tap basyp tanyǵan kórinedi. Mine, jas qyzdyń kórsetýi boıynsha polısııa osylaısha jas jigittiń qolyna kisen salady.

Toqannyń qamalǵanyn estigen jurt alǵashynda ań-tań bolypty. Qalaısha? Bes ýaqyt namazyn úzbeıtin, úlkenge iltıpatty, kishige izetti, eshkimge zııany joq onyń qarý alyp, adam atýy múmkin be? «Adam alasy ishinde» degen, álde osy ýaqytqa deıin Toqan qoıdyń terisin jamylǵan qorqaý qasqyr boldy ma? Biraq, keıinirek mán-jaıǵa qanyqqan «Yqylas» meshitiniń namazhandary atys bolǵan ýaqytta Toqannyń janazada, Babaıqorǵan aýylynda bolǵanyn, dál sol ýaqyttarda bul qylmysty onyń jasaýy múmkin emes ekenine kóz jetkizip, bári jınalyp polısııaǵa barady. Biraq eshqandaı nátıje joq. Tipti, osynshama jannyń aıtqanyna selt etken polısııa bolmaıdy. Tarazynyń bir jaǵynda kýá bolǵan júz adamnyń aıtqanyn, kórgenin, ekinshi jaǵynda jalǵyz ózi turǵan jas qyzdyń «Toqandy tanydym» degen bir aýyz sózi basyp kete beredi. Toqannyń ákesi Ermahan Tańatov basyn taýǵa da, tasqa da uryp, shyryldap shyndyq izdeıdi. Biraq, ol da nátıjesiz. Sóıtip, qalam alyp, arasha surap, redaksııamyzǵa hat jazypty. Osy hat boıynsha Túrkistanǵa baryp, ári qaraı Babaıqorǵan aýylynda da bolyp keldik. Sol kúni mola basynda bolǵan aǵaıyndardyń aıtqany mynaý boldy.

Tasbolat Matmusauly, Babaıqorǵan aýylynyń turǵyny:

– 3 mamyr kúni shamamen saǵat 15.45-te Túrkistannan keıýananyń máıitin alyp keldi. Qaıtys bolǵan kisi bizge jeńge bolyp keledi. Qabirge moldanyń aıtýy boıynsha úsh jigit tústi. Ekeýiniń attary esimde qalypty. Bireýi – Rashıd, sosyn Toqan degen jigit boldy. Keıinirek molda «jastardyń arasynan bireý quran oqysyn» degen soń, jas jigitter «Toqan, sen oqy, sen oqy…» dep jatty. Toqan tórtinshi bolyp quran oqydy. Qurandy jaqsy oqyǵandyqtan shyǵar, sol bala esimde qalypty.

Badyrhan Seıitov, turǵyn:

Meniń esimde qalǵany, Toqan qabirge túsken soń, jan-jaǵyndaǵy adamdar máıitti qalaı qoıý kerek ekenin aıtyp, shýlap ketti. Sonda Toqan «Bárińiz shýlaı bermeı, bireýlerińiz aıtsańyzdarshy» dep tynyshtyqqa shaqyrdy. Keıinirek qurandy mánerlep, óte jaqsy oqydy. «Bul kim boldy?» dep sol jerde surastyryp edim, esimi Toqan, ájemizdiń nemeresi Rýslan inimizdiń jaqyn joldasy ekenin bildim.

Ákimjan Ǵaıbýllaev, turǵyn:

– Meniń «Gaz-53» markaly kóligim bar. Molaǵa máıitti osy meniń kóligimmen apardyq. Meshitte janaza namazy oqylǵan soń Babaıqorǵanǵa jol júrdik. Kún ystyq bolatyn. Jolda kýzovtyń ústinde turǵan bir jas jigit «Aǵa, ishetin sý bar ma?» dep surady. Kabınadaǵy sý tola baklashkany oǵan berdim. Keıin onyń Toqan ekenin quran oqyǵan soń surap bildim.

…Budan basqa Toqan Tańatovtyń advokatyna onnan astam kýágerler túsinikteme jazyp berip, barlyǵy sol kúni ony kórgenin, joǵarydaǵy jáıtterdiń bárine kýá bolǵanyn aıtady. Tipti moladan bir kólikpen birge qaıtqan jigitterdiń de túsiniktemeleri bar. Biraq, jergilikti polısııa Toqannyń ústinen qylmystyq is qozǵap, nege ekenin qaıdam, ony aıaq astynan Shymkenttegi ýaqytsha ustaý ızolıatoryna aýystyryp jiberdi. Al onda karantın bolǵandyqtan búginde Ermahan Tańatov balasynan eshqandaı habar ala almaı otyr. Biz osy saparymyzda Túrkistan qalasynyń prokýrory Artyqbek Pashaevqa da jolyqtyq.

– Bul qylmystyq oqıǵadan habarym bar jáne ol isti óz nazarymda ustap otyrmyn, – deıdi Túrkistan qalasynyń prokýrory A.Pashaev. – Biraq, jábirlenýshiniń qasynda bolǵan jas qyz oq atqan Toqan Tańatov dep tap basyp tanyp otyr. Osy boıynsha qylmystyq is qozǵaldy. Dál qazir tergeý jumystary júrip jatyr. Bárin tergeý jumysy kórsetedi. Qyzdyń aıtqany durys pa, joq, álde ótirik aıtyp otyr ma, ony tergeý anyqtaı jatar. Al ázirge eshteńe aıta almaımyn.

Iá, bar shyndyq tergeý barysynda anyqtalar. Toqan buryn-sońdy sotty bolmaǵan. Biz sóılesken jandardyń bári Toqandy jaqsy jaǵynan sıpattap otyr. Tyryspa ustamasy bar eken. Aýyrǵanyna birshama jyl bolǵan. Keı kezderi esin bilmeı qulap qalady. Advokaty K.Muhanbekovtyń qolyndaǵy qujattarǵa qaraǵanda, o basta tergeý barysynda kúdikti retinde tórt jigittiń esimderi atalady. Keıinirek Kentaýdan kelgen bir kúdiktiniń esimi túsip qalyp, keıingi qaǵazdarda múldem jazylmaıdy. Nege? Advokattyń aıtýyna qaraǵanda T.Tańatovtyń bergen jaýabyn tekserý úshin Babaıqorǵan aýylyndaǵy jerleýge qatysqan 14-15 qarııadan, basqa da azamattardan polısııa tarapynan eshqandaı túsinikteme alynbaǵan. Qaıtys bolǵan marqumnyń ul-qyzdarynan Toqandy qanshalyqty tanıtyny týraly suralmaǵan. Atys bolǵan oqıǵany kórgen adamdar bar, biraq olardan da Toqandy sol jerde kórdi me, joq pa, bul týraly da suralmapty. Qazir tehnıkanyń damyǵan zamany ǵoı. Eń sońy T. Tańatov paıdalanyp júrgen eki uıaly telefon dál sol kúni, sol ýaqytta qaı jerde boldy, kimdermen sóılesti, muny da anyqtaý múmkin bolmaı otyr. «Osy jumystar atqarylsa eken» dep advokattyń polısııaǵa hat jazǵanyna birneshe kún bolypty, múldem jaýap joq.

Mine, osylaısha ázirge tergeý jumysy olqy-solpy bolyp tur. Ony qoıshy, «polısııa keshtetip Babaıqorǵanǵa baryp, túsinikteme jazǵandardy «senderge Tańatovtar aqsha bergen, eger kýá bolsańdar, erteń ózderiń sottalasyńdar» dep qorqytyp ketti» degen áńgimeni de osy aýyldan estidik. Osynyń saldarynan keı azamattar ne jazyp bergeninen bas tarta almaı, ne kórgenin aıta almaı, pushaıman bolyp otyr eken. Eń sumdyǵy, jerleýdiń basy-qasynda polısııada ınspektor bolyp jumys isteıtin bir azamat bolǵan. Toqandy óte jaqsy tanıdy. Alǵashynda et qyzýymen ol da polısııaǵa baryp, «bul qylmysty Toqannyń jasaýy múmkin emes, ol janazada boldy, oǵan men kýámin» degen-aq eken, biraq keıin bastyqtary onymen jaqsylap sóılesse kerek. Qazir «polısııaǵa kirgenime kóp ýaqyt bolǵan joq, jumystan shyǵyp ketetin sııaqtymyn, meni mazalamańdar» dep, basyn alyp qashyp júr eken. Tipti, bizdiń qolymyzda onyń o basta jazyp bergen túsiniktemesi de bar. Adamnan qasharsyń, biraq, aryńnan qasha alasyń ba? Jazyqsyz adamǵa jala jabylyp, túr­­mege aıdalyp, jas taǵdyry kúl-tal­qan bolsa, mine sol kezde qashý kerek. Qa­laı aıtsaq ta, osy bir tirlikte shı­ki­lik­tiń bary ras sekildi. Biz Toqan Tańa­tov­­­ty aqtap otyrǵan joqpyz. Kinási dá­lel­­dense, qolymen istegendi moınymen kó­tersin. Biraq, keýdede qylaýdaı kú­dik qal­maýy kerek qoı. Al buǵan zań­dy­lyq­ty saqtaýy tıis Bas prokýratýra ne der eken?

Oralhan DÁÝIT,

«Egemen Qazaqstan».

Ońtústik Qazaqstan oblysy.