1989 jyldyń maýsym aıynda Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń tarıhynda tuńǵysh ret jasyryn daýyspen partııanyń Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Konstıtýsııanyń 6-babyna sáıkes Kompartııa keńes qoǵamynyń basqarýshy jáne baǵyt berýshi kúshi bolǵandyqtan, onyń birinshi hatshysy (Odaqta – Bas hatshy) is júzinde respýblıkanyń birinshi basshysy bolyp esepteletin. Árıne odaqtyq basshylyqtan keıin. Osynyń aldynda respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy, odan buryn Ortalyq Komıtettiń ónerkásip salasy boıynsha hatshysy qyzmetterin atqarǵandyqtan bul sheshim kópshiliktiń qoldaýyn tapty. Kóp uzamaı Qazaq eliniń birinshi basshysynyń basyna úlken aýyrtpashylyq túsip, zor synaqtan ótýine týra keldi.
Sol jyly shilde aıynyń 19-21 juldyzy aralyǵynda KSRO-daǵy jetekshi kómir basseınderi shahterlerimen úndese otyryp, Qaraǵandy kenishinde de kenshilerdiń úlken ereýili burq ete tústi. Shahterler ekonomıkalyq talaptar qoıyp, áleýmettik-turmystyq máselelerin sheshýdi talap etti. Jumystaryn doǵaryp, qalanyń ortalyq alańynda úsh kún boıy jatyp aldy. Ereýil komıteti degen qurylyp, onyń basshylary sheshilmeı jatqan problemalardy syltaýratyp, jurtty dúrliktirdi, ózderine saıası upaı jınady.
Kómir ónerkásibi odaqtyń irgeli salasy bolyp tabylatyn. 1988 jyly KSRO-da eń joǵary ónimdilikke qol jetip, 771,8 mln tonna kómir óndirildi, sonyń ishinde Qazaqstan boıynsha – 143,1, al Qaraǵandy basseıninde – 52,4 mln tonna. Salada 1,5-2 mıllıondaı adam jumys istedi. Soǵys jyldary jáne odan keıingi kezeńde shahter eńbegi elde joǵary baǵalandy, jalaqy boıynsha ónerkásip salalary arasynan birinshi orynǵa kóterildi, bılik tarapynan kótermelenip otyrdy. Alaıda, 70-jyldardyń basynan kómir óndirýdi arttyrý ekstensıvti jolmen júzege asyryldy, sóıtip josparly túrde zalaldy salaǵa aınaldy. Shahta sharýashylyqtary tozdy, kenshilerdiń áleýmettik jaǵdaıy aýyrlady.
80-jyldardyń ortasynda «Qaraǵandykómir» óndiristik birlestiginiń quramynda 26 jerasty shahtasy boldy. Metan gazynyń mólsheri jóninen olarmen tek aǵylshyn shahtalary ǵana teńese alatyn: ár tonna kómirge 19 tekshe metrden keletin, al munyń ózi kenshiler úshin qaterli faktor ekeni belgili. Qaraǵandy shahtalary kómir men gazdyń kenetten atylyp ketýi jóninen de qaterli bolyp esepteletin, onyń ústine tóbeniń opyrylyp qulaý qaýpin qosyńyz. «Osy shahtalardyń bárinde de bolyp shyǵý úshin jarty jyl ýaqytym ketti», dep jazdy N.Nazarbaev óziniń «Ádilettiń aq joly» (1991 j.) degen tuńǵysh ómirbaıandyq kitabynda.
Nursultan Ábishuly 1973-1977 jyldary Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń partkom hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan ýaqytta metallýrgterdiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshylyǵyna shyǵyp, Ortalyq komıtettiń arnaıy qaýlysyn qabyldatýǵa yqpal jasaǵanyn, sol arqyly Temirtaý qalasynda turǵyn úıler kóptep salynyp, mádenı-turmystyq nysandar sany artqandyǵyn turǵyndar áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady. Oblystyq partııa komıtetiniń ónerkásip salasyna jetekshilik etetin hatshysy, ekinshi hatshysy bolyp saılanǵanda Nursultan Ábishuly ózge de salalarmen qatar kómir basseıniniń problemalarymen belsendi túrde aınalysýǵa týra keldi. Joǵaryda aıtylǵandaı barlyq shahtalardy aralap, kenshilermen júzbe-júz kezdesti. Problemalardyń áleýmettik-turmystyq máselelerge tirelip turǵany aıqyndaldy. Nursultan Ábishuly ózi jazǵanyndaı: «... taǵy da ortalyqqa shabýylǵa shyǵýǵa týra keldi. Problemalardyń metallýrgııa kombınatyndaǵy ózime tanys qyrsyq ataýlymen egiz qozydaı uqsas ekenine kózim jetti». Kólemdi jazba daıyndalyp, KOKP Ortalyq komıtetine, odaqtyq úkimetke joldandy. Sonyń nátıjesinde KSRO Mınıstrler Keńesiniń 1980 jylǵy 6 naýryzdaǵy «Qaraǵandy oblysynyń qala sharýashylyǵyn odan ári damytý, qalalar men poselkeler turǵyndarynyń turǵyn úı jáne mádenı-turmystyq jaǵdaılaryn jaqsartý týraly» belgili qaýlysy qabyldandy. Qaýlynyń oblys turǵyndaryna, ásirese kenshilerge úlken paıdasy tıdi, oblystyń ekonomıkasy men áleýmettik salalarynyń ári qaraı damýyna úlken áser etti. Mine, sondyqtan da Nursultan Ábishulynyń esimi Qaraǵandy kenshileriniń arasynda qurmetpen atalatyn.
«Eń qıyny, shamasy, shahterlerdiń senimine kirý boldy. Shahterler ózderin moıyndata alǵan adamdardy ǵana moıyndaıdy. Olar seni eń bolmasa ashyq pikirlese alatyndaı dárejede moıyndasyn deseń, onda shahtaǵa tús, lavaǵa kir. Shahterdiń tabıǵatyn, minez-qulqyn túsine almaǵan adam olar úshin joqqa tán. Menińshe, elimizdiń kómir ónerkásibi óndiretin túrli aımaqtaryndaǵy shahterler men ókimet oryndary arasyndaǵy shıelenise órshigen janjaldyń negizgi sebepteriniń biri de osynda jatqan sııaqty», dep baǵa beredi Nursultan Nazarbaev óziniń joǵaryda atalǵan eńbeginde shahterler boıynda qalyptasqan minez-qulyqqa.
Mine, sondyqtan da ol barlyq shahtalardyń ókilderi jınalyp, bastaryndaǵy kaskalarymen jer soǵyp jatqan ashýly toptyń ortasyna seskenbeı-aq enip, betpe-bet, ashyq áńgime qurýǵa taısalmaıdy. Bul sheshimge qalaı kelgenin Elbasy bylaı eske alady: «Ereýildiń sebepteri týraly oılana kelip, biz kenshiler jıyn ótkizip jatqan alańǵa birden bararmyz dep, ushaqtyń ishinde-aq sheshken edim. Qonǵannan keıin áýejaıda shaǵyn keńes ótkizip, obkom qyzmetkerleriniń kóńilsiz málimetterin tyńdadyq. Qaraǵandy obkomynyń birinshi hatshysy Lokotýnın meni rezıdensııaǵa aparyp ornalastyrmaqshy boldy, «shahterler tobyry» tym qyzynyp tur, sondyqtan Máskeýdiń ókilderin kúteıik, dedi. «Shahterlerdiń qandaı minez kórsetpeıtinine kim kepil? Kúte turaıyq, sabalaryna tússin, múmkin úılerine tarap keter», degen sózderi esimde qalypty. Áńgimeniń jaı mıtıngimen aıaqtalmaıtynyn sezdim de, men oblys ákimshiliginiń ǵımaratyna kirmeı, birden alańǵa barýdy usyndym.
Qalanyń ortalyǵyndaǵy Sovet prospektisinde bizdi sol kezde-aq ashý qysqan shahterlerdiń narazy úlken bir toby kútip tur eken. Shahter kıimderin kıgen, kómirdiń tozańynan qap-qara betterinen kózderi jyltyrap qana kórinetin olardyń birtalaıy uzaq mıtıngiden sharshap, ún-túnsiz kaskalarymen asfaltty dańǵyrlatyp soǵyp otyr. Keıbir shahterler munda týra zaboıdan kelgen tárizdi, betterindegi kómirdiń qara untaǵy mıtıngilik ahýalǵa odan saıyn qaratúnek reń berip tur. Jaǵdaı qatty shıelenisip ketken, aıtary joq kórinis. Shahterlerdiń kásipodaq jetekshileri oblys basshylarymen kelissózden bas tartyp, Nazarbaevtyń ózin talap etedi eken.(«Qazaqstan joly», Astana, 2007, 146-bet).
Nazarbaev olardyń talaptarynan shyǵa bildi. Alań toly adamdar siltideı tyna qaldy. Nursultan Ábishuly mundaı ereýilderdiń onsyz da qıyn ekonomıkalyq jaǵdaı qalyptasqan elge úlken zardap keltiretindigin mysaldarmen túsindire bildi. Ereýilshilerdiń san alýan qıturqy suraqtaryna jaýap berip, jergilikti bılik organdaryna qatysty máselelerdiń dereý sheshim tabatynyna sendirdi. Al odaqtyq kólemdegi máselelerdi sheshý úshin Máskeýden KSRO Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary V.H.Dogýjıev, KSRO Kómir ónerkásibi mınıstriniń orynbasary A.N.Pýhteev shaqyrylyp, olar oblys kenshileriniń talaptaryn oryndaý jónindegi hattamaǵa qol qoıdy. Ereýilshiler erteńine biri qalmaı jumysqa shyqty.
Kenshiler jalaqyny ósirý, eńbek demalysyn uzartý, jerastynda jumys isteıtin adamdardyń 20 jyl jalpy ótilmen jasyna qaramastan, zeınetkerlikke shyǵýy, óndirilgen kómirdiń 15 paıyzyn shahtalardyń ózi satýyna qaldyrý, otyndy eksportqa jóneltýden túsken qarjynyń 20 paıyzyn ujym múshelerine bólip berý tárizdi jáne t.b. talaptar qoıdy. Arada biraz ýaqyt ótkende bulardyń birazy oryndalǵanymen, qosymsha qysym jasaý kúsheıtile tústi. Qolynan bılik tizgini sýsyp bara jatqan Máskeýdiń kómir ónerkásibinde ondaǵan jyldar boıynda qalyptasqan qaıshylyqtardy túzeýge qaýqary shamaly edi, dep atap kórsetedi jýrnalıst A.Nesipbaev «Qııýy tabylǵan qıyndyq» degen maqalasynda («Elbasyna tuǵyr bolǵan Saryarqa» jınaǵy, Astana, 2014, qurastyrýshy A.Janǵojın).
Birinshi hatshy atanyp, el tizginin jańa ǵana qolyna alǵan adam úshin alań toly gýildegen ereýilshilermen til tabysa bilý, ereýildi doǵaryp, dereý jumysqa shyǵarý bir jaǵynan bılik úshin úlken jeńis bolsa, ekinshi jaǵynan hatshyǵa, bolashaq Elbasyna qıyn jaǵdaıda jol tabý, dıalogty qalaı qurý, jurtty sózine sendire bilý sııaqty qasıetter qalyptastyrýda, sóz joq, úlken mektep boldy.
Munan keıin Nursultan Nazarbaevqa eldiń birinshi basshysy retinde (1990 jylǵy 24 naýryzda Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda el Prezıdenti bolyp saılandy) talaı alqaly jıynda, jańadan órshigen ereýilge qatysýshylar aldynda sóz sóılep, óz pikirin dáıekti túrde jetkizýge týra keldi. Oǵan tán qasıet – ekonomıka men saıasatta berik baǵyt qabyldap, sony tabandylyqpen júzege asyrý boldy. Sóz ben istiń arasynda aıyrmashylyq bolmaýy kerek. Sonda ǵana halyq senedi, sońyńnan eredi.
KOKP HHVIII sezinde N.Nazarbaev odaqtyq basshylardy qaıta qurýdy eshqandaı aıqyn josparsyz bastaǵandyqtary úshin ótkir synǵa aldy. «Álemdik naryqtyq ekonomıkany zerttep júrmiz degen bizdiń kóptegen ǵalymdarymyz, tutas ınstıtýttarymyz qaıda?», dep tosyn suraq ta qoıdy.
Al KSRO Halyq depýtattarynyń IV sezinde: «Men, mysaly, bizdiń odaq ydyraı bastady degendi estigen kezimde úreıge berilýge beıim emespin. Bul úshin ortalyqty tym qatty kinálaýǵa da beıim emespin. Nelikten ekenin bilesizder me? О́ıtkeni erte me, kesh pe, mundaı nárse bolýǵa tıis edi. Irgesi durys qalanbaǵan ǵımarat uzaq tura almaıdy», degen málimdeme jasady. Bul sáýegeılik emes edi. Tereń taldaý, eldiń ishki jáne syrtqy saıasatynan mol maǵlumaty bar adamnyń kózqarasy dep bilý kerek.
Respýblıka óz quzyryndaǵy máselelerdi dereý sheshýge kúsh salǵanymen, odaqtyq úkimet tarapynan qoldaý, kómek kórsetýge peıil kórsetilmedi. Bılik jaǵynan da, qarjy jaǵynan da múmkindigi áli shekteýli Qazaqstan sheshimdi áreketterdi qoldanýǵa sharasyz boldy. Sondyqtan talaptary tolyq oryndala qoımaǵandyqtan kenshiler bas kóterýi basylmady.1991 jyldyń 1-4 naýryz aralyǵynda taǵy ereýilge shyǵý uıǵaryldy. Aqyry kútilgendeı, 1 naýryzda shahtalardyń birqatary toqtady. Al basqa bir toby ereýilge qosylmady.
Qaraǵandy osylaı býyrqanyp turǵan shaqta N.Nazarbaev kenshilermen ekinshi ret kezdesýge keldi. Tórt saǵatqa sozylǵan uzaq áńgimede Prezıdent ashyq sóz qozǵady, jurt ta kókeıdegisin irikpeı aıtty. Osy joly kúni ótip bara jatqan odaqqa alańdamaı, túıindi máseleler qolma-qol sheshildi. Atap aıtqanda, «Qaraǵandykómir» birlestigi respýblıkalyq baǵynysqa kóshti. О́ndirilgen kómirdiń 5 paıyzyn ımportqa erkin shyǵarýǵa, sonyń esebinen eńbek ujymdaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge, qarjy kózderin izdestirýine ruqsat berildi. Kásiporyndardyń ózin ózi basqarýyna qadamdar jasaldy. Budan keıin tolqý basylyp, jaǵdaı qalypqa túse bastady. (A.Nesipbaevtyń atalǵan maqalasynan). Biraq KSRO-nyń basqa basseınderinde kenshiler tolqýy tolastaı qoıǵan joq. Prezıdent N.Nazarbaev problemany jan-jaqty pysyqtap, ony sheshýdiń jolyn izdeýmen boldy. Aqyry bir sheshimge keldi.
Maýsymnyń 14-15 kúnderi Qaraǵandy, Temirtaý qalalarynda Respýblıka Prezıdenti N.Nazarbaevtyń shaqyrýymen KSRO Kómir ónerkásibi mınıstri M.I.Shadov, KSRO Metallýrgııa mınıstri O.N.Soskoves, KSRO Radıoónerkásibi mınıstri V.I.Shımko bolyp, Ortalyq Qazaqstan eńbekshilerimen kezdesti, kóktemde shahterler qoıǵan 15 talaptyń oryndalý barysy talqylandy. Prezıdent pen odaqtyq kómir mınıstri T.Kúzembaev atyndaǵy shahtaǵa túsip, onyń lavalarynyń boıymen 4-5 kılometr júrip ótti, kenshilerdiń jumys jaǵdaıymen egjeı-tegjeıli tanysqan soń, shahtanyń jalpy narıadtyq zalynda basseınniń barlyq ujymdarynyń ókilderimen kezdesý ótkizdi. Belgili pýblısıst, «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń redaktory N.Orazbekov sol kezdesýden mynadaı kóńil aýdararlyq jaıttar keltiredi: «Kóktemde shahterlermen kezdeskende Prezıdent olardyń on bes túrli talabynyń oryndalýyna naqty járdemdesýge ýáde berip, shahterlerdiń jumysyn toqtatpaýdy ótingen bolatyn... Sóziniń sońynda N.Nazarbaev tarmaq-tarmaǵymen shahterler talabyna toqtalyp, onyń 13-i sheshilgenin, ekeýi sheshilý ústinde ekenin habarlady. Shahterler Prezıdent tyndyrǵan jumysqa rızashylyǵyn bildirdi. Biraq N.Nazarbaev renishin de jasyrǵan joq.
– Sizder 66 kún demalys alatyn bolasyzdar. Kádýilgi demalys, meıram kúnderin qossaq, jarty jyl ǵana jumys isteıdi ekensizder. Sonda el baılyǵy qalaı jasalmaq, sizderdiń dáýletińiz qalaı artpaq? – dedi ol shahterlerge. Shynyna kelgende mundaı demalys eshbir elde joq».
«Eń mańyzdy oqıǵa tústen keıin, metallýrgııa kombınatynyń májilis zalynda boldy, – dep jazady onan keıin jýrnalıst. – Qaraǵandy oblysynyń tarıhynda tuńǵysh ret osynda Respýblıka Prezıdenti men odaqtyq mınıstrlikter basshylary kezdesýiniń mazmundamasyna qol qoıyldy. Shyndyǵynda muny tarıhı akt deýge bolady... Onyń taǵy bir mańyzy mynada – dokýment respýblıka men odaqtyq organdar yntymaqtastyǵynyń jańa úlgisi. Buryn odaqtyq basqarý organdary tikeleı bılep-tóstep kelse, endi respýblıkamen kelisip, aqyldasyp isteýge tıis. Mazmundamaǵa qol qoıylǵannan keıin N.Nazarbaev eldegi saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa sholý jasady. Ol Qazaqstan ekonomıkasynyń problemalaryn bes saýsaqtaı biletindigin kórsetip, dáıekti sıfrlar men faktiler keltirdi. Biz 23 mıllıon tonna munaı óndiremiz, ózimiz sonyń 6 mıllıon tonnasyn ǵana paıdalanatyn eldegi jalǵyz respýblıkamyz. 10 mıllıon tonna astyqty basqalarǵa beremiz («postavka» degeni), 30 myń tonna et, 100 myń tonna jún, hrom rýdasynyń 90 prosenti, tústi metaldardyń 80 prosenti eksportqa shyǵarylady. Munymen, árıne respýblıkanyń 17 mıllıon halqy shalqyp tura alady... Qazaqstanǵa jylyna 1,5 mıllıon tonna metall kerek. Temirtaý 5,5 mıllıon tonna beredi. Biz odan jarty mıllıon tonna ǵana alamyz da, basqasyn syrttan tasımyz. Nege olaı bolýy kerek? Nemese Ekibastuzdyń kómiri Reseıdiń 87 elektr stansııasynyń jemi. Endeshe, Reseı nege kergýge tıis? Endi bulaı bolmaıdy. Odaqtyq organdardyń qyzmeti múlde ózgerýge tıis. Bizdiń mazmundama sol maqsatqa qyzmet etedi».
Ári qaraı gazette el basshysynyń qarjy-valıýta tóńiregindegi oılarynan mynadaı derekter keltiredi: «Ekibastuz kómiriniń tonnasyn 6,5 somnan emes, beri salǵanda 12 somnan sataıyqshy, qalaı bolar eken? Metaldy 2100 somnan alady, al halyqaralyq rynokta 3,5 myń dollar, hrom rýdasynyń tonnasyn 27 somnan alyp, 110 dollardan satady, sary fosfordyń 90 prosenti shetelge satylady, bizge tıetini tıyn-teben ǵana. Mine, osy ádiletsizdikti qaıtken kúnde de joıamyz. Men oǵan bar kúshimdi jumsaımyn, dedi Prezıdent». («Ortalyq Qazaqstan», «El múddesi bárinen de joǵary». 18 maýsym, 1991 j.).
Sol jyldyń 1 jeltoqsanynda búkil halyqtyń qoldaýyna ıe bolyp, Prezıdent bolyp saılanǵannan keıin N.Nazarbaev el qamy úshin osy oılaryn júzege asyra bastady. Araılap táýelsizdiktiń de tańy atyp kele jatyr edi...
Al el tarıhynda eleýli iz qaldyrǵan «Shahterler ereýiline» bıylǵy shilde aıynda 30 jyl tolady.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»,
Aman JANǴOJIN,
ardager jýrnalıst,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty
QARAǴANDY