Ejelgi Esil, ertegi qala

Saryarqa Uly dalanyń kin­digi bolǵanda, Esil, Nura onyń emshegin ıitip, tańdaıyn jibit­ken káýsar bulaqtary edi. Eske tú­sirip, kózge elestetý qıyn es­te joq eski zamandarda osy óńir Uly dala perzentteriniń tal besik, ystyq oshaq, jyly uıasy­na aınalypty. Jańasha jyl qaıy­rýy­myzdan 3 myń jyl buryn túriktiń uly kósemi Oǵyz qaǵan Saryarqany Ortaǵ, Kertaǵ dep atap, onyń shalǵyny tizeden kókmaısa jazırasyna kıiz týyldyryqty aq shatyryn tiktirip, ordasynyń oń qaptalyna altyn átesh, sol qaptalyna kúmis átesh ildirip, oń bosaǵasyna aq qoı, sol bosaǵasyna qara qoı baılatyp, aspan Táńirine qol jaıyp, yzǵyndaı eline beıbitshilik pen tynyshtyq tilegen. Onyń uly kúndeı kúrkiregen Kún han 24 taıpaly eline tańba úlestirip, qys qystaý, jaz jaılaýyn beki­tip beripti. Osynyń bári Sary­ar­qa­nyń tórinde bolǵan aqıqat.

Saryarqa – shyǵysta Altaı taýlarynan bastalyp, batysta Arapat taýyna baryp mańdaı tiregen pil saýyrly uzyn jota. Onyń topyraǵy sary saz, tósin­degi qaraǵaıly orman da, quıqaly shúıgin shóbi de sarǵysh tústenip turady. Teńizdeı tolqyǵan saǵy­my da sap-sary. Osynaý syrt bel­gi­sine bola Saryarqa atan­ǵan dep oılaıdy bázbireýler. Joq, qasıetti uly jon qoıyn-qony­shyna syımaǵan, jer asty toly altynynyń, jez ben mysy­nyń, qola men myrysh, temir, sharbolat neshe alýan asyl tastarynyń deminen býlanyp, sary saǵym bop tolqıdy.

Qomaǵaılyq, suǵanaq qol, suq kózdik osynaý sarqylmas baı qazyna, yrys ólkesin tıtyqtatty. Qazir shyǵar-shyqpas jany bar. Biraq Saryarqanyń qoınaýy sar­qylyp bitken joq, keler urpaq­tyń sybaǵasy dep árige jasyr­ǵany bar. Týǵan jerin anasyndaı aıalaıtyn keler urpaqpen birge onyń ekinshi tynysy ashylaryna kámil senimdimin.

Mine, osy ólkede Uly dala ór­kenıetiniń maqtanyshy – qola dáýirlik Begazy-Dandybaı má­denı oshaǵy dúnıege kelipti. Begazy-Dandybaı mádenıeti ne­gizi­nen Saryarqa temirshileri qalyp­tastyrǵan qalalyq máde­nıet. B.z.b. 1800-1000 jyldar ara­lyǵyn qamtıdy. Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy 1800 jyldary Saryarqada qala máde­nıeti órken jaıyp gúldendi degendi buryn estip kórip pe edi­ńizder? Árıne, tarıhshy ǵalym­dar, arheologtar bildi, yńyldap-sybyrlap aıtqan da boldy, biraq jar salyp aıǵaılap aıta almady.

Qola dáýirlik Begazy-Dandy­baı mádenıeti Ulytaýdaǵy Edi­ge taýynyń batysynda 1,5 shaqy­rym jerdegi Aıbas darasynan bastalyp, ońtústik tarapta Bet­paqtyń teristik jıekteri – Jetiqońyr, Taıatqan, Shunaq, Bet­baqsý, Shaja jylǵalaryn, sol­tústikte Esil, Sileti, Damsy, Shor­tandy, Qaı­raqty, Arshaly, Ereı­mentaý, О́leń­ti, Shidertini qam­­typ, shy­ǵys­ta Abyraly, Shyń­­ǵys­­taýǵa ıek artady. Mine, osy­­naý qyr­ly, taýly jalpaq óńir­­de qala máde­nıeti órken jaıǵan.

Olardyń qalalary qataryna Kent, Buǵyly, Myrjyq, Atasý, Shortandy bulaq t.b. kentteri jatady. Qola dáýiriniń uzyna boıynda Saryarqa temirshileri ken orny irgesinen eldi meken tur­ǵyzǵanda, ony qorshap, be­ki­­týdi bilmegen. Dáliregi, qor­shaýdy qajetsinbegen, shamasy Saryarqa keńistiginde tynysh­tyq pen beıbit ómir oryn alǵan. Máselen, Qarqaralydaǵy Kent qala­shyǵynyń radıýsy 30 shaqy­rymǵa sozylǵan, kenish aınalasynda paıda bolǵan Baıshora, Ákimbek, Domalaqtas, Naıza, Narbas, Qyzyltas aýyldarymen alqaqotan astasyp jatyr. Myr­jyqta ken qorytatyn qazan­dardyń jylýymen turǵyn úı­ler­di jylytý júıeleri bolǵany tań­ǵal­dyrmaı qoımaıdy. Al Atasý kentinde qatar ornalasqan alty pesh ári ken qorytqan, ári qysty kúnderi úı jylytqan.

B.z.b. sońǵy myńjyldyqta – temir dáýiri atalǵan kezeńde Sary­arqa temirshileri qorǵasyn men qalaıyny birge balqy­typ qola qııýdan bas tartyp, taza temir, altyn, mys óndirýge ma­shyq­tanǵan. Mys turmystyq bu­ıym­darǵa, altyn men kúmis sán­­dik áshekeılerge jaratylsa, qarý-jaraqtar endi temirden so­ǵy­latyn boldy. Temirge sura­nys kú­sheıdi. Saryarqanyń temi­rine qol jetkizem dep, parsylyq Darı I Aral teńiziniń teristigine ke­me­men ásker tógip, Qaraqum ar­­qy­ly joıqyn joryq jasady. Ás­keri­niń teń jarymy qaı­typ oral­maı, súıekteri Sary­arqa jerin­de qaldy. Qara teńiz jaǵa­laýyn­da­ǵy grek kolonııalary Sary­ar­qaǵa úzbeı kerýen jó­nel­tip, al­tyn, kúmis, jez, ási­rese temir ónim­derin satyp alýǵa qul­shy­nysty.

Begazy-Dandybaı turǵyn­dary kelimdi-ketimdi júrginshi­ler­den kende bolmady. Olardyń arasynda en baılyqty ebin taýyp úptep ketýden júzderi janbaıtyn qaraqshylar da az emes-ti. Suranysy mol, baǵaly ken ónim­derin óndirý – ol baılyq kóz­derin qorǵaýdy da kún tár­tibine qoıdy. B.z.b. X ǵasyrdan bastap Saryarqa turǵyndary jan-jaǵy orlanǵan, bórene qa­dalarmen bekitilgen, sazdy topy­raqpen shemendelgen myqty beki­nisti qalashyqtar salýǵa bet burdy. Osy kezdegi qalalyq má­de­nıettiń jarqyn úlgisindeı bo­lyp Ulytaýda Basqamyr, Aıaq­­qamyr qalashyqtary irge kóterdi. Al ólkeniń kindik qalasy Esil boıyndaǵy Aqtaý bekinisi edi. Qala irgesi saz balshyq pen bóre­­ne qadalarmen bekitilgen bıik dýal. Ǵundar men túrik zama­ny­nyń qala mádenıetin zerttegen tý­va­lyq áıgili zertteýshi L.R.Qyzylasov Aqtaý qalasynyń M.K.Habdýlına salǵan syzba jobasyn óziniń «Gorodskaıa sı­vı­lı­zasııa seredınnoı ı severnoı Azıı» kitabyna en­gi­zgen. Esildegi Aqtaý qalasy tý­ra­ly qytaı jıhankezi Ma Iýn: «Es­ki ji­bek joly Altaı taýynyń shy­­­ǵy­­­synan órleı kelip Alpi taýy­­­na qaraı jóńkiledi. Sol uzaq jolda júrginshi Aqtaýda sál-pál ty­nys­taıdy» dep jaz­ǵan. Qa­laı degenmen de Aqtaý beki­­nisi Esil­diń bastapqy saǵasy men ortańǵy saǵasynyń aralyq kezeńinde. Qazir arheologtar astananyń ir­gesi­nen tabylǵan eski qalanyń or­nyn áýeli Aqjol dep edi, keıin Bozoq desti. Árıne, olardyń shart­ty ataýlar ekeni beseneden bel­gili. Ol Aqjol da emes, Bozoq ta emes b.z. b. X ǵasyrdan belgili Aq­taý beki­nisi bolýy ábden yqtımal.

B.z.b. V ǵasyrynyń avtory Gerodot Begazy-Dandybaı má­de­nıetin jasaýshylar argıpeı taı­pasy dep túsingen. Atal­mysh túbirdegi peı jalǵaý bol­ǵan­da, argı túbir. Demek, taı­panyń tól esimi argı bolǵan. Onyń ar­­ǵyn ekenine shák kelti­rýge se­bep joq. Qytaıdyń «Hoý­han­­shý» (Kishi Hannama) Qańly mem­­le­ke­ti týraly baıanynda, qań­­ly­­lar­dyń teristiginde, ıakı Sary­­arqa aı­ma­ǵynda «Iаn bek­tigi» baryn, olar­dyń qańlyǵa baǵy­nyp, ań teri­lerimen salyq tólep tura­ty­nyn kýá­landyrǵan. Osyn­daǵy Iаn ataýy – qytaı tilin­de kúmis tús­tes jyltyraǵan aq degendi bil­di­redi. XI ǵasyr qa­lamgeri Mah­mud Qash­qarı zama­nynda ar­ǵyn­dar­­dyń eki tilde bir­deı – óz ti­lderin­de jáne túr­ki ti­linde sóı­legen­deri atap kór­se­til­gen. Bu­rynǵy ar­ǵyn­dar qaı tilde sóı­legen? Álbette saq tiliniń tohar dıalektisinde. Endeshe tohar dıalek­tisinde aq degendi arqa deıdi. Demek, qytaı jylnamasy «Hoýhan­shý» atap kórsetken «Iаn bekti­gi» basqa emes «Arqa bektigi». Onyń or­talyǵy Esil óze­ninde bolǵan, Esil­degi ejelgi Aq­taý beki­nisi shet­el­dikter aýzynda qate álip­telgen Arqa qalasy bolýy ábden múmkin.

Orys otarshylary XIX ǵasyrdyń basynda Esilden oıaz ashpaq bolyp, oıazdyń ortalyq qalasynyń ornyn belgileý úshin ekspedısııa shyǵarǵan. 1816 jyly júrgizilgen ekspedısııaǵa Shangın, Nabokovtar qatysqan. Nura boıyndaǵy Bytyǵaı álde Tatyǵaı qalasynyń ornyna kezigip, tóbeleri opyrylǵanmen, qabyrǵalary tip-tik, qyzyl kir­­pishten qalanǵan aılapat ǵı­ma­rattardy kórip, tańǵalys­qan. Sol jerge bolashaq oıaz­dyń kindik qalasynyń qazyǵyn qaǵýǵa kóńilderi aýǵan. Nuranyń jıeginde aq kúmbez aınalaǵa kórik berip tur edi. Sol ǵajap kúm­bezdiń áserinde bolǵan shol­ǵyn­shylar bolashaq ýezdik qala­nyń atyn Aqmola ataýǵa pátýalasyp, qaǵaz betine Aqmola ataýy al­ǵash syzylǵan. Sol orynnyń qys­­qy aýa raıyn baqylaýǵa qal­­dy­ryp ketken adamdar qar eri­gende telegeı qarǵyn sýdyń qor­­shaýynda qalyp, sý tartylyp, jer kepkenshe Nura boıy­nan adym attap shyǵa almaı bir j­a­rym aı jipsiz baılanǵan ábi­ger­di bastan ótkergen. Nura bo­ıy jol qatynasyna qıyn bo­laty­nyna kózderi jetip, qala or­ny­nyn Esildiń jaǵasynan tań­daýǵa májbúr bolǵan. Qazirgi oń ja­ǵa­laýdyń «Astana» konsert zaly turǵan jeri aty joq sary saz­d­y dóńgelek tóbe eken de, oń jaq yldıy at júzip, túıe aıaqtap óte­tin ótkel eken. Jergilikti tur­ǵyn­dar ony Qaraótkel ataǵan. Sol ót­kel­diń atymen qala alǵash­qyda Qaraótkel atandy. Al Esil men Nura arasy erteden-aq Aqmola alqaby delinip júrgen­dikten, tura kele Aqmola bolyp qalyptasqan.

Aqmola bastapqyda bekinis retinde dúnıege keldi de onyń irgesinde qazaq aýyly paıda boldy. 1837 jyly Kenesary qalany at qoıǵan atoıly shabýylmen alyp, biraz jerin órtep jiberdi.

Sodan keıin Aqmola eleýli silkiniske ushyraǵan joq. Tek aýyq-aýyq aty ózgerip turdy: Qaraótkel, Aqmola, Selınograd, qaıtadan Aqmola, Astana, endi mine Nur-Sultan atyna ıe bop otyr. Ol ataýlardyń astarynda tarıhı sebepter jatqany aıtpasa da túsinikti. Eń bastysy, keshegi Aqmola, búgingi Nur-Sultannyń biri ótkenimizben ushtasyp jatsa, ekinshisi – búgingi egemen dáýirimizdiń aıshyqty aıǵaǵy. Kókpen talasqan kógildir kúmbezderimen ertegi qala jasyl jazıra, erke Esil óńirin ózgeshe keıipke bólep, aıaly ala­qanda terbetip turǵandaı.

Ánes SARAI,  jazýshy