Kómirdiń bolashaǵy bar ma?

Ekonomıkada qomaqty úlesi bar

Jalpy, kómir qory bo­ıynsha álemde úzdik ondyqqa kiretin elimizdegi 49 ken ornynda shamamen 33,9 mlrd tonna kómir qory bar. Onyń 90 paıyzy eldiń soltústik-shyǵysy men ortalyq óńirlerinde. 

1991 jyldan beri Qazaqstanda 2,6 mlrd tonna kómir óndirilse, sonyń shamamen 0,8 mlrd tonnasy shetelge eksporttalǵan. Tek 2018 jyldyń ózinde óndirýshi kompanııalar kómir konsentratyn eseptemegende 113,7 mln tonna kómir óndirgen, bul 2017 jylmen salystyrǵanda 5,4%-ǵa artyq.

Jýyrda Indýstrııa jáne ınfra­qu­ry­lymdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen Respýb­lı­kalyq taý-ken ón­di­rýshi jáne taý-ken me­tal­lýrgııa kásiporyndary qa­ýym­dastyǵy (TMKQ) uıym­das­tyr­ǵan «Tehnologııalyq jań­ǵyr­tý jaǵdaıyndaǵy kómir óner­kásibiniń jańa múmkin­dik­teri» atty forým ótip, otandyq já­ne sheteldik sarapshylar, kásipker men memleket­tik organ ókilderi Qazaqstan­nyń kómir salasynyń bo­lashaǵy týraly pikir almas­ty. Osy forýmda sóılegen In­dýstrııa jáne ınfra­qu­ry­­lym­dyq damý mınıstri Ro­man Sklıardyń aıtýynsha, Taý-ken ón­dirý, metallýrgııa já­ne kó­mir kásiporyndarynyń qyzmeti eldiń IJО́-niń 

7 paıyzdan astamyn quraıdy. Iаǵnı, otandyq ekonomıkanyń al­dyńǵy qatarly salasy «Úkimet aldynda shıkizat ındýstrııasyn, tabıǵı resýrstardy basqarý tásilderin, óndiristerdi jań­ǵyrtýdy júrgizý, onyń ishinde úzdik tehnologııalar transferti jáne zańnamany ózektendirý esebinen qaıta qarastyrý jáne uıymdastyrý mindeti tur. Bú­ginde Qazaqstannyń ja­handyq maqsattarǵa qol jetkizýi úshin qajetti sharttar men resýrs­tar bar kezde aldymyzda bar áleýetti iske asyrý mindeti tur», dedi mınıstr. 

R.Sklıar Qazaqstannyń kómir ónerkásibiniń jaǵdaıy men damý perspektıvalary týraly áńgimeleı kele, álemdik trendterdi eskere otyryp kómir hımııasy men kómirdi keshendi tereń óńdeýdi damytý qajetti­gin atap ótti. «Bul baǵyt ónimniń tutynýshylyq qasıetteriniń sapaly ózgerýin qamtamasyz ete alady jáne tıisinshe onyń na­ryq­tyq baǵasyn arttyra ala­dy, al eń bastysy – energetı­kalyq kómir naryǵynan basqa baǵyttardy baǵyndyrýǵa múm­kindik beredi», dedi ol. 

Mınıstrdiń aıtýynsha, ót­ken jylytý maýsymynda kómir óndirýshi kompanııalar res­pýblıkalyq suranysty 101,3%-ǵa asyra oryndaǵan. Árıne bul birinshi kezekte Úkimettiń tikeleı baqylaýymen jasal­ǵany belgili. О́ıtkeni birer jyl buryn kómir tapshylyǵy týyn­daǵanda áleýmettik tolqý bolyp, Úkimettiń aýzy kúıgen edi. Sodan bastap jylytý maýsymy saıyn Úkimet basshysynyń ózi máseleni tikeleı qaraýyna alatyn bolǵan. 

Mınıstrlik qazirgi kezde kómir tapshylyǵy birjola sheshilgenine, endi máseleniń qaıta týyn­damaıtynyna senimdi. Osy oraı­da Úkimet endi kómirdiń sapa­syna kóńil bóle bastady. Sony­men qatar naryqtaǵy alypsatarlardy da joıyp, baǵa­nyń qymbattaýynyń aldyn almaq­shy. Bul týraly Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń kommýnaldy qyzmet aqysyn tómendetý týraly tapsyrmasynda da aıtylǵany esimizde. 

«Jasyl» saıasat kedergi me?

Sarapshylar Qazaqstan qazirgi tańda álem boıynsha kómir salasyn damytýda kenje qalǵanyn aıtady. Iаǵnı, kómir shıkileı satylyp nemese tutynylady. Ony eshkim­niń óńdegisi, baıytqysy joq. Máselen, Aýstralııa, Germanııa, OAR sekildi elderde kómirdiń 80-100 paıyzy baıytylady eken. Degenmen keı sarapshy­lar­dyń aıtýynsha, Qazaqstan Úki­meti ekonomıkalyq tıimdi bolmaǵandyqtanda kómirdi ba­ıytpaı otyrǵan kórinedi. 

«Jasyl ekonomıka» saıa­sa­ty­na oraı kómir sa­la­syn ár­ta­rap­tandyrý ja­ǵy da qolǵa alynýy kerek edi. 2030 jylǵa deıin kómir­di ener­getıkadaǵy basty se­k­tor retinde saqtaý jos­par­lan­ǵany­men, odan keıin birtindep «las energııany» na­ryq­tan yǵys­tyrýǵa Qazaqstan qazirden daıyn­dalýy tıis. Biraq ázirge bul baǵytta belsendi ju­mys baıqalmaıdy. 

Onyń ústine Batys Eýropa el­deri birtindep baıytylmaǵan kó­mirdi ımporttaýdy toqtatýy múm­kin. Osy oraıda Qazaqstan álem­dik naryqta basty eksport­taý­shy retinde óz ornyn saq­tap qal­­ǵysy kelse, eń aldymen kómir­di óń­deý jáne baıytýdy qolǵa alýy tıis. 

О́z kezeginde SAP, Hatch, FLSMIDTH, FreeportMcMoRan sııaqty iri kompanııalar otandyq kásiporyndarǵa sıfrlandyrý jobalaryn engizýdiń tabys­ty keısteri týraly baıan­dady. Kıberfızıkalyq jáne ro­bot­talǵan júıelerdi engizý, úl­ken derekterdi jáne ındýst­rııa­nyń basqa da 4.0 tehnologııa­laryn taldaý arqyly óndiristik jáne kóliktik shyǵyndardy tómendetý, bıznes-prosesterdi ońtaılandyrý, jańa bıznes-modelderdi engizý, ónerkásiptik kásiporynnyń básekege qabi­lettiligin aıtarlyqtaı arttyrý múmkin ekendigin atap ótý qajet.

Búgingi tańda salanyń iri otan­dyq kompanııalary sıfr­lan­dyrýdy damytýdyń stra­tegııa­syn qalyptastyrdy jáne qazirdiń ózinde jaǵymdy óz­gerister bar. Máselen, Eýra­zııalyq Top, Qazmyrysh, ArselorMıttal Temirtaý, Al­tynal­mas, Qazaqmys korporasııasy, Qazmınerals, О́skemen tıtan-magnıı kombınaty 2022 jylǵa deıin jalpy somasy 200 mlrd teńgeden asatyn 20 iri jobany júzege asyrmaq. 

О́ndiristegi apattar – ótkir másele

Kómir óndirisi ekonomıka salalarynyń ishinde eń qaýip­ti sala ekeni belgili. Osy oraıda mınıstrdiń aıtýyn­sha, sońǵy bes jyldaǵy jumys­shy­lardyń jaraqattaný kórsetkishi respýblıka boıynsha jalpy óndiristik jaraqattyń 49 paıyzyn qurap otyr eken. 

Qazir «О́nerkásiptik qaýip­sizdik máseleleri týraly keıbir zańnamalyq akti­lerge óz­gerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań jobasy d­a­ıyn­dalǵan. Onda óner­ká­sip­tik qaýip­sizdik máse­lesin jáne óner­kásiptik ba­qy­­laý qyzmetiniń laýazymdy tul­ǵalarynyń qyz­metin retteý men olardyń dáre­jesin kóterý qa­ras­tyrylǵan. Osy zań joba­sy qabyldanǵan jaǵ­daıda el­de ónerkásiptik ja­ra­qat­taný deń­ge­ıi tómendeýi múmkin. 

Baýyrjan MUQAN,

«Egemen Qazaqstan»