Syry bólek Saýdakent

Saýdakent qalashyǵynyń aınalasy 4 metr bıiktiktegi qorǵanys dýaldarymen qorshalǵan. Zertteýler nátıjesinde, kóne qalajurt VIII-XIII ǵasyrlarǵa jatady. Qorǵanys dýaldarynyń ishinde 11 qorǵanys munarasy bar. Ejelgi derekterde qalashyq X ǵasyrda Sýgýlhan atymen, al XIII ǵasyrda Sýlhan degen atpen belgili bolǵan. Sarysý aýdanynda ornalasqan tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý ınspektory Gúlbahıra Boranbaeva Saýdakent qalashyǵy kezinde saýda jáne qolóner ortalyǵy bolǵanyn aıtady. «Bizge jetken derekter boıynsha, Saýdakent kezinde mádenıeti men qolóneri qatar damyǵan qala bolǵan. Munda Qytaı, Pákistan, Iran elderinen saýdagerler kelip, túrli-tústi matalar men kilemder saýdalaǵan. Bul kezeń Shyńǵys hannyń bılik qurǵan ýaqytymen tuspa-tus keledi. Alaıda, Shyńǵys han Saýdakenttiń soǵyssyz berilýin talap etip, birneshe ret ásker jibergen degen de derekter bar. Biraq qala halqy birden berilmegen. Sodan keıin úlken shaıqas bolyp, qala qıratylady. Kúni búginge deıin Saýdakent qalashyǵynan qylyshtyń synyqtary, teriden jasalǵan tegeneler men túrli qarý-jaraq tabylady. Qazir 5000-nan astam jádiger men 1000-nan astam eksponat Baıqadam aýylyndaǵy Tóken Maqashev atyndaǵy aýdandyq mýzeıde saqtaýly tur», dedi bizben suhbatynda Gúlbahıra Boranbaeva.

Jalpy, Saýdakent qalashyǵy týraly tarıhı derekter de, ańyz-áńgimeler de kóp. Alaıda, kóne tarıh kómbesin ashyp, kóne qalashyqtyń kórkem álemine boılaý – búginniń basty talaby. Máselen, Saýdakent qalashyǵyna sońǵy ret 2017 jyly qazba jumystary júrgizilgen eken. Bul jumysty Túrkistan oblysynyń Otyrar aýdanynan kelgen «Otyrar» mem­l­ekettik qoryq-murajaıynyń qyzmet­kerleri atqarypty. Al ótken jyly bıýdjetten 9 mıllıon teńge bólinip, Jam­byl oblysy boıynsha tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasynyń mamandary zer­deleý jumystaryn júrgizgen. Bir aıta keter­ligi, kóne qalajurtynan túrli qumy­ralar men birneshe qabattan turatyn meshit­tiń orny tabylypty. Budan keıin de memleket tarapynan qarajat bólinip, qazba jumystary qolǵa alynsa munda topyraq astynan áli de talaı qazynanyń shy­ǵatyny talas týdyrmaıdy.

Elbasy Nursultan Nazarbaev ózi­niń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqa­la­synda «Bizdiń jerimiz materıaldyq máde­nıettiń kóptegen dúnıeleriniń paıda bolǵan orny, bastaý bulaǵy desek, asyra aıtqandyq emes. Qazirgi qoǵam ómiriniń ajyramas bólshegine aınalǵan kóptegen bu­ıymdar kezinde bizdiń ólkemizde oılap tabylǵan», degen bolatyn. Ula­ǵat tunǵan Uly dalamyzda ejelden ór­ke­nıettiń bolǵany, ozyq mádenıettiń qa­lyp­tasqany shyn. Tarıhtan belgili, XIV ǵasyrda saýda jasaýshylar úshin teńiz joly ashyldy da, qurlyq arqyly jú­retin kerýen joly ómir súrýin toq­tat­ty. Odan keıin iri saýda ortalyǵy bol­ǵan qalalar Uly Jibek jolynyń boıyn­daǵy ortalyqtarǵa shoǵyrlana bastady. Máselen, tarıhshylardyń aıtýynsha, búgingi Jambyl oblysynyń aýmaǵyndaǵy Merki, Aspara, Balasaǵun, Qulan, О́rnek qalashyqtary VI-XIV ǵasyrlar aralyǵyn qamtyǵan qalalarǵa jatady. Sonymen qatar teńiz joly arqyly júrý sol kezdegi eýropalyqtar úshin ári qaýipsiz, ári tıimdi bolǵan. Alaıda, sol kezdegi iri saýda shaharlary Uly Jibek joly bo­ıyndaǵy iri ortalyqtarǵa shoǵyr­lan­ǵandyqtan, Saýdakent qalasy da óziniń ómir súrýin toqtatty deýge bolady. Árı­ne kózdiń jaýyn alatyn jibek, atlas matalar men áıelderdiń altyn, kúmis al­qalaryn, monshaq, syrǵa, bilezik, sholpy sııaqty qundylyqtardy, sonymen qatar baı-manaptardyń qymbat kıimderi men qolóner buıymdaryn saýdalaıtyn saý­da ortalyǵynda budan ózge de kásip túrleriniń bolǵany aqıqat.

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «Metall óndirýdiń amal-tásilderin tabý tarıhtyń jańa kezeńine jol ashyp, adam­zat damýynyń barysyn túbegeıli ózgertti. San alýan metall kenderine baı qazaq jeri – metallýrgııa paıda bol­ǵan alǵashqy ortalyqtardyń biri», dep, erte zamannan bastap qazaq dalasynda me­tallýrgııa salasynyń damyǵanyn atap kórsetti. Máselen, Bernshtam óz eń­bek­terinde Saýdakent qalasynda erte zaman­da-aq metallýrgııanyń damyǵanyn jazǵan. «Jalpy, Saýdakent qalashyǵy ornalasqan Shabaqty, Úshbas ózenderiniń jaǵalaýy, odan qala berdi Qarataýdyń teriskeıi – tunǵan qazyna. Munda kezinde qorǵasyn, qalaıy, mys ken oryndary bolǵan. Kóne qalajurtty mekendegen túrgeshter men qarluqtar ken óndirýdiń jańa tehnologııalaryn paıdalanǵan. So­nymen qatar munda zergerlik buıym­dardy jasaý keń etek alǵan. Bul týraly Bernshtam eńbekterinen oqýǵa bolady. Negizi Saýdakent qalasy úsh bólikten turǵan. Qalanyń Shahrıstan bóligi, sharýashylyq aımaǵy bolǵan. Búginde qalanyń ortalyq bóligi ǵana saqtalǵan. Al basqa bóligi búgingi Baıqadam aýyly­nyń astynda qalyp ketken», deıdi Jam­byl oblystyq tarıhı-mádenı eskert­kish­terdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dı­reksııasy dırektorynyń orynbasary, arheolog Saýran Qalıev.

Osy kúnge deıin Saýdakent qalashy­ǵy­nan túrli turmystyq ydystar tabyl­dy. Sonymen qatar qalajurt orny­nan kúıgen kirpishten qalanǵan jeras­ty aryǵy men temirden jasalǵan semser de shyqqan eken. Al osydan biraz ýaqyt buryn Baıqadam aýylynda turatyn Mertaı Noǵaıbaevtyń baý-baqshasynan bir metr tereńdikten adam beınesi oıyp salynǵan balbal tastyń tabylǵany – el esinde. Bıiktigi 1 metr 20 santımetr, al eni 40 santımetr bolatyn balbal tas saraı qyzmetshisiniń keıpin ańǵartady. Músinniń oń jaq jambasynda qanjar, al sol qolynda sý ishetin kese bar. О́zi jalańbas ári murtty, al shashy beline deıin túsken er kisi beınelengen músin HI-HII ǵasyrdaǵy adamdardyń kelbetin ańǵartyp turǵan­daı edi. Bul balbal tas ta búginde Saý­da­kent qalashyǵynan tabylǵan qundy jádigerlerdiń birine jatady.

«Qazaq handyǵy úshin Tamdy, Qumkent, Sozaq, Syǵanaq, Saýdakent qalalarynyń mańyzy zor. Tipti Saýdakent qalasyn kóshpeli mádenıettiń ortalyǵy bolǵan deýimizge de bolady. Máselen, sol kezde Qasym han Qarataýdyń kúngeıinde ornalasqan Syǵanaq qalasyn qazaq handyǵynyń astanasy dep jarııalady. Al Qarataýdyń teriskeıindegi Saýdakent qalasynyń da baı mádenıeti, ózindik órkenıeti qalyptasqan edi. Shabaqty ózeniniń boıynda sýlandyrý aımaǵy da bolǵan. Osy jerdi mekendegen túrgeshter men qarluqtar egin egip, baý-baqsha sal­ǵan. Qalajurt ornynan keıinnen túrgesh­terdiń teńgeleri tabylǵan. Aldaǵy ýa­qyt­tarda Sarysý aýdanynda óndiristik jáne ekologııalyq týrızmdi damytýǵa múmkindik bar. Sonymen qatar Saýdakent qalashyǵynyń ortalyq bóligin zertteýge qarajat bólinip, ol zertteletin bolsa, áli talaı qundy dúnıeler tabylady. Odan keıin Saýdakent qalashyǵyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrýǵa bolady. Kez kelgen týrıst kelgen jeriniń mádenıetimen, tarıhymen tanysqysy keledi», deıdi arheolog Saýran Qalıev. 

Búginde jergilikti jurt Saýdakent qa­la­shyǵynyń ornyn Kúltóbe dep te ataı­dy. «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» degendeı, bul keńes ótetin, mámile aıtatyn jer bol­ǵan desedi. Al búginde týrıs­ter tartý maqsatynda Baı­qadam aýy­ly­na 3000 túp tal egý, sport keshenin salý josparlanyp otyr. Kezinde Sarysý aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Baıqadam aýyly tarıhyn tereńine búkken Saýdakent qalashyǵymen de aıbyndy bolyp kórinedi. Osy ýaqytqa deıin Saýdakent qalashyǵy túbegeıli zerttelmese de, áıteýir ózindik qolóneri, mádenıeti damyǵan qala bolǵany belgili. HIII ǵasyrdyń sońy, XIV ǵasyrdyń basynda Armenııanyń patshasy Geıtúm Qaraqorymǵa mońǵoldar­men kelissóz júrgizýge bara jatqanda, Saýdakent qalasy arqyly júrgenin jazyp qal­dyrǵan. Osyndaı qundy jazbalardyń ózinen-aq Saýdakent qalasynyń qandaı damyǵan ortalyq bolǵanyn kórýge bolady. Aldaǵy ýaqyttarda qalajurt orny tolyǵymen zerttelip, urpaqtyń rýhanı jańǵyrýyna úles qosady degen senim bar.