Zańdyq tetik tabylmaı otyr
Basqa qalalardy aıtpaǵanda, elimizdiń Reseı men Qyrǵyzstanǵa birtaban jaqyn oblystarynda «sheteldik», ıaǵnı atalǵan elderdiń memlekettik nómiri taǵylǵan kólikter órip júr. Jaı júrgen joq, Qazaqstannyń zańdary, jolda júrý erejeleri olardyń júrgizýshileri úshin jazylmaǵan sııaqty áser qaldyrady. Zańnyń «Ahıllestiń ókshesine» para-par álsizdigin túısingen soń, sol arqyly jazasyzdyqtyń tátti dámin sezingen soń esirmegende qaıtsin?
Jyl basynda senatorlar Narıman Tóreǵalıev pen Muhtar Jumaǵazıev bastaǵan bir top depýtat osy máselege oraı naqty mysaldar keltire otyryp Úkimet basshysyna depýtattyq saýal retinde joldady. Saýalda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń aýmaǵynda shekaralardan árli-berli ótý birshama jeńildegennen keıin alys-beris te, barys-kelis te jaqsara túskenimen, Reseı Federasııasynan satyp ákelinip jatqan eski kólikter esh jerde tirkelmeı, jol erejelerin buzýǵa ábden áýestenip ketkeni halyqty jáne quqyq qorǵaý organdaryn ábigerge salyp jatqany aıtyldy. Mysaly, depýtattar keltirgen derekterde bir ǵana Batys Qazaqstan oblysynda 2018 jyly 3724 ár-túrli jol-kólik oqıǵasy oryn alǵanyn, sonyń ishinde 583 jol-kólik oqıǵasy álgi kólikterdi tizgindegenderdiń úlesinde bolǵany, solardyń 102-si jol-kólik oqıǵasy bolǵan jerden qashyp ketkeni jáne bir jaǵdaıdyń adam ólimine alyp kelgeni kórsetilgen.
Senatorlar: «Shetelden satyp ákelingen tirkelmegen kólikterdiń qatysýymen bolǵan jol erejelerin buzýshylardy anyqtaý óte qıynǵa soǵýda, olardy tirkeý nemese baqylaý máseleleri zańdy túrde rettelmegendikten, qashyp ketken kólikterdi izdestirý ońaıǵa soqpaı otyr jáne ákimshilik shara qoldaný múmkindigi de shekteýli. Sebebi kóliktiń ıesi sheteldik azamat, al bizde ol mashınanyń ıesi kim ekeni belgisiz. Osyndaı kólikter ártúrli qylmysqa barýshylar úshin de qolaıly ekeni daýsyz. О́kinishke qaraı, tirkelmegen sheteldik nómirmen júrgen kólikter jolaýshylar tasýmen qatar júk tasymalymen aınalysýda, olardyń naqty tehnıkalyq baıqaýdan ótken-ótpegendigin anyqtaý múmkin emes», dep dabyl qaqty.
Bul saýalǵa Úkimet problemaly kólikterdi tártipke keltirýdiń amaldary qaralyp jatqanyn aıtyp, sıpaqtata jaýap qatqan. Al másele sodan beri sheshilmek túgili, kúnnen kúnge ýshyǵyp barady. Premer-Mınıstrdiń naýryz aıyndaǵy jaýabynda: «Qazaqstan Respýblıkasyna ýaqytsha ákelinetin kólik quraldaryn paıdalanýdy baqylaýdy júzege asyrý maqsatynda qazirgi ýaqytta Parlament Májilisiniń qaraýyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kólik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy sheńberinde respýblıkaǵa 10 táýlikten astam merzimge ákelingen kólik quraldary men olardy basqaratyn adamdardy jol júrisi qaýipsizdigi jónindegi ýákiletti organda (budan ári – ýákiletti organ) mindetti ýaqytsha tirkeýdi kózdeıtin túzetýler qaralýda. Bul rette ýaqytsha ákelinetin kólik quraldary ýákiletti organda tirkeýden ótpegen jaǵdaıda olardy respýblıka aýmaǵynda paıdalanýǵa tyıym salynatyn bolady», delingen.
Qazir shilde aıy ortalansa da Ishki ister mınıstrligi de júrgizýshilerdiń adaldyǵyna senip, ýaqyt soza túsý pozısııasyn ustanyp otyrǵanǵa uqsaıdy.
Daýdyń basy...
Shetelden kólik ákelýdegi abyr-sabyr sonaý 2000-shy jyldardyń ortasynda bastaldy. Aldymen Keden odaǵynyń talaptary, otandyq avtoónerkásipti qoldaý, qaýipsizdik pen ekologııalyq talaptardyń jeleýimen qazir mynadaı tártip qalyptasty. Birinshiden, syrttan ákelinetin kóliktiń róli sol jaqta jáne Eýro-4 ekologııalyq ólshemine sáıkes bolýy kerek. El ishinde asa tanymal kolesa.kz portalynyń derekterine qaraǵanda, Eýropalyq odaq elderinde mundaı kólikter 2005 jyldan, AQSh pen Koreıada – 2006 jyldan, Japonııa men Reseıde – 2010 jyldan, Qytaıda – 2012 jyldan beri shyǵaryla bastaǵan. Oǵan qosa, avtokóliktiń shyqqan jeri bolyp qujatynda kórsetilgen memleket tanylady. Ol degenimiz, AQSh-ta qurastyrylǵan Toyota amerıkalyq bolyp esepteledi degen sóz. Demek, jyldar men elderdiń araqatynastaryn eskerý qajet.
Tizimde kórsetilmegen elderdiń avtokólikteri Tehnıkalyq reglamentke sáıkes mynadaı tártippen esepke alynady: shyqqanyna úsh jyl bolmaǵan jańa kólikter sertıfıkasııalanady. Odan eskileri – avtokóliktiń Eýro-4 standartyna sáıkestigin tehnıkalyq tólqujat negizinde nemese qurastyrýshy zaýyttyń anyqtamasy arqyly, tipti bolmaǵanda qaýipsizdigin aıǵaqtaıtyn zerthanalyq zertteýler arqyly dáleldenýi tıis.
Sonymen qatar avtokólik jańa bolǵan kúnniń ózinde oǵan arnaıy qujat – kólik quralynyń túrin anyqtaıtyn bir paraq qaǵaz qajet. Oǵan qosa, kólikti bastapqy tirkeý úshin qaýipsizdikke negizdelgen birneshe talap ta bar.
Eń bastysy, sheteldik kólikterdi tirkeýge qoıý úshin ýtılızasııalyq alym, sondaı-aq bastapqy tirkeý aqysyn tóleý kerek, bul óz kezeginde elimizge buryn qoldanysta bolǵan avtokólikterdi kirgizýdi aıtarlyqtaı qymbattatyp jiberdi.
Mine, máseleniń tórkini osy jerden bastalady. О́ıtkeni, joǵaryda atalǵan EAEO múshe memleketterden avtokólik tasymaldaýshylar odaqqa tán jeńildikterdi paıdalana otyryp, sheteldik kólikterdi kóptep ákelýde.
Syrttan kólik ákelýshiler otandyq kólikterdiń sapasyna kóńili tolmaıtynyn, baǵasynyń shekten tys qymbattyǵyn jarysa aıtady. Mysal úshin EAEO-ǵa jańadan qosylǵan Armenııada ortaq tártip engizilgenshe kirgizilgen kólikter jetkilikti jáne baǵasy da bizdiń avtobazarlardaǵy kólikterden anaǵurlym arzan. Sóıtip, bireýdiń qańsyǵy bireýge tańsyq bolýda. Tipti, qańsyq dep aıtýdyń ózi artyq bolar, óıtkeni Japonııa men Koreıada, tipti Eýropa elderinde qurastyrylǵan kólikterdiń sapasy jóninde sóz talastyrý artyq bolar. Biraq elimizdiń jolda júrý erejelerin óreskel buzyp, taırańdaý aǵattyq jáne oǵan toqtaý salý ýaqyt enshisindegi másele ekeni anyq.
Ustalǵandar az
Elimizdiń aýmaǵynda tirkelmegen kólikterge aýyzdyq salyp, jol erejesin buzýshylyqqa baılanysty júrgizýshilerine jaza qoldanýda Ishki ister mınıstrliginiń dármensizdigin joǵaryda aıttyq.
Jýyrda jýrnalısterge osy másele boıynsha túsinik bergen Ishki ister mınıstri E.Turǵymbaev: «Biz mundaı kólikterdiń Qazaqstan aýmaǵyna kirgizilgennen bastap 10 kúnnen keıingi ýaqytta tirkelmese onyń qozǵalysyna tyıym salýdy usynyp otyrmyz», dep áli de bolsa talaptyń usynys túrin ǵana aıtty.
– Armenııa men Reseıden keletin kólikter boıynsha másele shynynda da óte mańyzdy. Bizdiń aqparattyq júıelerde ol kólikter tirkelmegen. Biz olardy ákimshilik jaýapkershilikke tarta almaımyz. Biraq, bul baǵyttaǵy jumys júrgizilip jatyr. Kameralar boıynsha aldaǵy ýaqytta barlyq kólikter tirkeletin bolady. Sodan keıin biz olardy ákimshilik jaýapkershilikke tartamyz, – deıdi E.Turǵymbaev.
Buǵan deıin Májilis depýtaty Pavel Kazansev óz suhbatynda atalǵan máseleniń Qylmystyq kodeks pen Ákimshilik quqyqbuzýshylyq kodeksimen baılanysy bolǵandyqtan sheshilmeı kelgendigin málimdegen bolatyn. Oǵan qosa, ondaı kólikterdi baqylaýǵa alý úshin avtokólik quraldary men onyń ıesine qatysty barlyq derekqorlardy úılestirý, ıaǵnı kiriktirý qajet bolǵan. Sondyqtan da, múddeli taraptar kólikti tirkeýdi ıesiniń ar-uıaty men zańǵa qurmetine qaldyrýǵa májbúr bolǵan. Tipti, Ishki ister mınıstrligi kólik ákelýshilerdiń júgin jeńildetip, avtokólikterdi onlaın rejiminde tirkeýge qoıýdy da qarastyryp jatyr.
Qalaı bolǵanymen de, qandaı tártip bekitilse de syrttan kólik kirgizýdiń talaptary naqty ári túsinikti bolýy tıis. О́ıtkeni, sheteldik kólikterge qurylatyn «qaqpanǵa» odaqtas memleketterdiń bizdiń elge keletin beıǵam azamattary túsip qalýy múmkin ǵoı.
Qazirgi barlyq qıyndyq bir eldiń esebinen quqyqtyq turǵyda shyǵarylyp, ıaǵnı basqa bireýge satylyp, biraq ákelingen elde esepke alynbaǵan kólikterde bolyp otyr. Ol kólikter tártip buzǵan kezinde kameralarǵa túsip qalǵanymen, ıesi tabylmaıdy. О́ıtkeni, Reseı nemese Armenııadan ol kólikter satylyp ketken degen jaýap alynady. Al kimge satyldy jáne qaıda júrgenin mıllıondaǵan kóliktiń arasynan taýyp kór...
Jaqynda ǵana baspasóz máslıhatyn ótkizgen IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Marat Tuıaqbaev bıyl sheteldik tirkeýi bar kólikter jasaǵan 40 myńdaı tártip buzýshylyq boıynsha tek 4 myńdaıy jaýapqa tartylǵanyn málimdeýi. Onyń aıtýynsha, bundaı tártip buzýshylyqtar jylma-jyl ósip barady. Qazir bundaı bassyzdyqtardy boldyrmaý úshin múddeli memlekettik organdar birlese talqylaý jumystaryn júrgizýde. Biraq, bul máselede ortaq mámilege kelip, tıisti zańdarǵa ózgeris engizgenshe kemi bes-alty aıdaı ýaqyt qajet bolatyn tárizdi. Demek, qudiretti ýaqyt ázirge talaı júrgizýshilerge tıimdi bolyp tur.