Bilikti kadr – úlken isterdiń bastaýy
Q.Toqaev: «Sot – zań ústemdiginiń kepili. Sondyqtan sýdıalar joǵary kásibı jáne adamgershilik talaptaryna saı bolýy – bul úlken mindet. Sýdıalar men osy qyzmetten úmitkerlerdi baǵalaý jáne irikteý júıesin qatańdatý kerek. Sot – ádildiktiń sońǵy shegi bolýy tıis. Quqyq qorǵaý júıesiniń basty mindeti – halyqtyń senimine ıe bolý», dep atalǵan júıeniń aldyndaǵy negizgi mindetterdi atap kórsetti.
Bul salany jańǵyrtý men Memleket basshysy atap kórsetken mindetter Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan árbir Joldaýy men elimizde qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalarda kórinis taýyp kelgeni belgili. Osy oraıda, halyq senimine ıe bolý men ádil sot tóreligin júrgizý jolyndaǵy ister Joǵarǵy sottyń kún tártibinen túsken emes.
– Elbasynyń árbir tapsyrmasyn abyroımen oryndaý – biz úshin jaýapkershiligi joǵary paryz. Onyń ústine bul mindetterdi oryndaý sot júıesindegi problemalardyń 80 paıyzyn sheshetinine kóz jetkizip otyrmyz. Bul údeden shyǵýymyz úshin aldymen zańnamalardy júıelep alýdy jón kórdik. Osynyń nátıjesinde búginge deıin Prezıdent Ákimshiligi jáne Joǵary Sot Keńesimen birge 15 zań jobasyn ázirledi – 6 zań kúshine endi, úsheýi – Parlamentte jáne altaýy Májiliske engizilmek, – deıdi Joǵarǵy sot tóraǵasy J.Asanov.
Osylaısha, údemeli qarqynmen bastalǵan jumystardyń alǵashqy nátıjeleri de kóp kúttirgen joq. Onyń alǵashqy leginde sýdıalyqqa bilikti kadrlardy irikteý satylaryndaǵy jańashyldyqtar tur.
– Osy kezge deıin myqty zańgerler sýdıalyqqa umtylmaıtyn. Nege? О́ıtkeni irikteý men kareralyq ósý ashyq emes, júkteme aýyr, áleýmettik qamtylý álsiz degen sebepter aıtylatyn. Munyń bári is júzinde sheshildi. Endi sýdıalyqqa úmitkerler úshin irikteýdi qataıttyq – olar keıstik tapsyrmalardy sheshedi, esse jazady, Joǵarǵy sot sýdıalarymen áńgimelesýden ótedi, psıhotest tapsyrady jáne taǵy basqa synaqtar bar. Al osynyń nátıjesi qandaı? Eger buryn konkýrstan árbir tórtinshi kandıdat ótse, qazir tek árbir jıyrmasynshy ǵana múdirmeı ótedi. «Kezdeısoq» zańgerlerge tosqaýyl qoıdyq, – dep J.Asanov qaı istiń de bilikti maman arqyly jandanatynyn eske saldy.
Mine, osy ózgerister endigi konkýrstarǵa memlekettik organdar men bıznes salasynan myqty zańgerler kele bastaıdy degen úmit otyn uıalatty. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta sot júıesi jer qoınaýyn paıdalaný, zııatkerlik menshik, monopolıelik zańnama, ekologııa, qarjy, bank, salyq salalary boıynsha bilikti mamandarǵa zárý.
Qyzmetinen bosatylǵan sýdıalar qatary kóbeıdi
J.Asanovtyń aıtýynsha, sot júıesindegi ózgerister sýdıalardyń qyzmetten óz erkimen ketýin toqtatýǵa yqpal etip, sýdıa bolamyn deýshiler sanyn 2 ese arttyrǵan. Sáıkesinshe, sala mamandarynyń jeke jaýapkershilikteri barynsha kúsheıtilgen. Dálirek aıtsaq, eger jyl saıyn teris sebeptermen 6-7 sýdıa laýazymynan bosatylyp kelse, bıylǵy 5 aıda 20 sýdıa qyzmetterimen qosh aıtysqan. Sondaı-aq buryndary jylyna sýdıalarǵa qatysty ári ketse orta eseppen bir-eki qylmystyq is qozǵalyp kelse, sońǵy bes aıdyń ishinde ǵana 7(!) is qozǵalǵan. Bul árıne, qýanarlyq derek emes, alaıda osy árbir qylmystyq istiń artynda ádil sot tóreligin júzege asyrý men adam taǵdyry turǵany anyq. Jaqyp Asanovtyń aıtýyna qaraǵanda, bundaı soraqylyqtardyń aldyn alý úshin bıylǵy mamyr aıynda Sapa jónindegi komıssııa qurylǵan.
– Ol «ósemin» degen sýdıalardyń jeke jáne kásibı qabiletin egjeı-tegjeıli zertteıdi. Komıssııa bıyl árbir besinshi sýdıany jańa, «talapshyl» formatta baǵalamaq. Jumysynda eleýli kemshilikterge jol bergen sýdıanyń bul synnan tabysty ótýi ekitalaı, al ol qyzmetten bosatýǵa ákep soǵýy múmkin, – dep oı qorytty J.Asanov.
Aqtaý úkimi senimge bastaıdy
Iá, sot júıesinde aqtaý úkiminiń kóbeıe túskendigin resmı statıstıka kórsetip otyr. Sonymen, sandardy «sóıleteıik». J.Asanov keltirgen derekterge qaraǵanda, elimizde ótken ǵasyrdaǵy 80-jyldary túrmedegilerdiń sany 100 myńnan asqan. Búgin odan 3 ese az – 30 myńdaı. Joǵarǵy sot tóraǵasy munyń eki sebebin aıtady.
– Buryn jeke adamǵa qarsy qylmystar jıi bolatyn. 80-jyldary 100 myń qazaqstandyqqa 10 kisi óltirý kelse, qazir 100 myń azamatqa 5 adam óltirý. Eki ese az. Ekinshiden, quqyq qorǵaý organy kimge aıyp taǵady, sot sony kináli dep jazalaıtyn. Kiná joq bolsa da aqtaýǵa batyly jetpeıtin. Árbir 2-shi sottalýshyny bostandyqtan aıyratyn. Keńestik dáýirde sotty quqyq qorǵaý júıesiniń bir bóligi, jalǵasy dep esepteıtin bári. Sóıtip bizde «aıyptaýǵa beıimdilik» aýrýy paıda boldy, – deıdi J.Asanov.
Alaıda, sońǵy jyldary aqtaý úkimderi barynsha kóbeıgen. Bul ilgerileý el ishinde sýdıalardy Prokýratýra men Ishki ister mınıstrliginiń «notarıýsyna» aınaldy degen pikirlerden qutqaratyny anyq. Máselen, 2017 jyly aqtaý úkimderiniń úlesi 1,4 paıyz bolsa, 2019 jyldyń 4 aıynda ǵana bul kórsetkish 7,5 paıyzǵa jetken. 111 tulǵa sot zalynda kinásiz dep tanylǵan. Mine, naqty kórsetkish osy.
Endi, ótkenge az-kem kóz júgirter bolsaq, burynǵy kezderi azamattyq ister degen uǵym halyqtyń sanasyna sińispegen edi. Menshiktiń bári memleketke tıesili, al azyn-aýlaq daýlar arbıtrajdan aspaıtyn. Jeke adamdardyń shaǵymdary partııa organdary, atqarý komıtetteri men prokýratýra jilikshe shaǵatyn. Bul – sotqa suranystyń azdyǵynyń aıǵaǵy.
Al elimiz egemendik alǵannan keıin naryqtyq júıege oıystyq. Tıisinshe, menshik daýlary kóbeıdi. Biraq bastapqyda mundaı ister qylmys áleminiń serkeleri men reketterdiń «enshisinde» bolǵany este. Sol kezde Elbasy «Quqyqtyq memlekette adamdy ákim emes, mınıstr emes, Prezıdent te emes, sot qorǵaýy tıis» dep shegelep aıtty. Mine, sol sátten bastap sot júıesine basa mán berilip, mańyzdylyǵy arta tústi.
Qazir sottar isterdi tez qaraıdy. Buryn sońǵy núkte qoıǵansha 2,5 jyl ótetin bolsa, qazir 1 jyldan aspaıdy.
Taǵy bir atap óterligi, sýdıalardyń táýelsizdigine qatysty álemdik reıtıngte elimiz 139 eldiń ishinde 73-shi orynda. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń bul ortańqol baǵasy sýdıalar basshylyqqa táýeldi degen qorytyndydan shyqqan. Sondyqtan da Joǵarǵy sot bul máseleni zańnamalarǵa ózgeris arqyly sheshpek nıette.