Aýdannyń tarıhı ólkelerin tanystyrý, óskeleń urpaqqa týǵan jerdiń qadir-qasıetin uǵyndyrý maqsatynda uıymdastyrylǵan ekspedısııaǵa Shymkent qalasynan jáne Batys Qazaqstan oblysynyń barlyq aýdandarynan qonaqtar keldi.
Eń áýeli aýyldyń kireberisinde tigilgen kıiz úıden dám tatqan qonaqtar, aýdan ortalyǵyndaǵy Qajym Jumalıevtiń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, ekspedısııanyń ashylý saltanatyna qatysty.
Ekspedısııa óz jumysyn Aqqozy aýyldyq okrýginiń aýmaǵyndaǵy Uzaq kúıshi kesenesinen bastady. Jınalǵandar eń áýeli Uzaq babanyń basyna quran oqydy. Aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory N.Meńdeshov kúıshiniń ómiri men óneri týraly derekterdi baıandap, kesene tarıhyna toqtalyp ótti. Halyqaralyq, respýblıkalyq kúı baıqaýlarynyń jeńimpazy Qaırat Baıǵutty kesene basynda kúıden arnaý arnady.
Ári qaraı jolǵa shyqqan ekspedısııa músheleri Aqsholaq bıdiń máıitine aıaldap, odan keıin Qaraqamys aýylynan 6 shaqyrym jerdegi Aqbaqaı qorymynda jerlengen tóre tuqymy Sháńgereı Bókeev pen úsh júzge án ozdyrǵan Muhıt Meralyuly keseneleriniń basynda bolyp, rýhyna quran baǵyshtady. Qyzbıke qorymynda jatqan baramyq rýynan shyqqan Boǵda kúıshiniń zıratyna taǵzym etildi. «Tarıhqa aty málim Qaratóbe» atty respýblıkalyq ekspedısııasyna qatysýshylar Sýlykól aýyldyq okrýgine qarasty Tólen eldi mekenindegi Sherýen ıshannyń zıraty basynda, Jumyr-Qylysh beıitinde jáne Úshaǵash aýylyndaǵy Aqsýat qorymynda ornalasqan Qulı ata zıratynyń basyna baryp, zııarat etti. Delegattar kıeli jerlerdiń tarıhymen tanysyp, tereń maǵlumat alyp otyrdy. Birinshi kúngi ekspedısııa jumysy aýdandyq mádenı-demalys ortalyǵynyń konserttik baǵdarlamasymen qorytyndylanyp, sharaǵa qatysýshy meımandar marapattaldy.
«Tarıhqa aty málim Qaratóbe» atty respýblıkalyq ekspedısııasyna qatysýshylar ekinshi kúni tańǵy saǵat 6.30-da Qaldyǵaıty ózeni jaǵasyndaǵy kóne qorymda ornalasqan Edige ıshan babamyzdyń zıratyna jolǵa shyqty.
Emshi, áýlıe bolǵan Edige Shymyrulynyń zıratyn 1991 jyly aǵaıyndary men balalary qalpyna keltirip, basyna kúmbez ornatqan. Zırat basyna túnep táý etýshilerge arnap úı salynǵan. Osy kisiniń atynda toǵaı da bar.
Ári qaraı ekspedısııa músheleri Jýsandyoı aýyldyq okrýgindegi Qarataý bı kesenesi, Qoske áýlıe ıshandar qorymy, Jigerlen aýylyndaǵy Dáýqara batyrǵa quran baǵyshtap ómir derekterimen tanysty.
Tústen keıin Egindikól aýylyndaǵy tabıǵaty tylsym syrlarǵa toly Aqqum qoryǵy, Egindikól bulaǵy, Qunyskereı úńgirinde bolyp, tarıhymen tanysyp, birqatar usynys aıtyldy.
– Ertede qazaq pen qalmaq soǵysqanda qazaqtar soǵys tásili úshin úńgir qazǵandyǵy aıtylyp júr. Qunyskereı negizi Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanynda dúnıege kelgen. Sonaý qıyn-qystaý zamanda qýdalaýǵa ushyraǵan atamyz biz tamashalap turǵan úńgirdi mekendegen eken. Solaqaı saıasattyń kesirinen qýǵynshylardan qashyp úńgirge boı tasalap, jasyrynyp júrgen desedi. Sol ýaqytta Qunyskereı úńgirge at ústinde otyryp erkin kire alatyn bolǵan. Qazirgi kezde úńgirge kelgen adam eńkeıip qana kire alady. Úńgirdiń jeri dymqyl, túpki jaqtary sýyq yzǵar esip turǵandaı áser qaldyrady, – deıdi Nurtas Nábıollauly qysqasha sholý jasap.
Aqqum qoryqshasynyń buırat qumdaryn aralap, ondaǵy ósetin shópter jáne mekendeıtin ań-qustar, janýarlar týraly mol maǵlumatqa qanyqty. Aýyl irgesindegi syldyrap aǵyp jatqan bulaq basyna baryp shıpaly sýdan dám tatqan jastar saıahattan erekshe áser aldy.
Atalmysh shara Qoskól aýyldyq okrýginde qorytyndylandy.
Aıta keteıik, mundaı keleli basqosýdyń qasıetti Qaratóbe óńirinde ótkizilip otyrǵany jaıdan-jaı emes. Tarıhqa aty málim Qaratóbe topyraǵynda kóptegen tarıhı oryndar men keshender, ǵasyrlar men dáýirlerden búginge deıin jetken eskertkishter, este joq eski zamandardan qalǵan qundy jádigerler kóptep shoǵyrlanǵan.
Qazaqstannyń óńirlik qasıetti nysandary kitabyna engen toǵyz kıeli jerlerimiz bar: «Qoske áýlıe», «Aqqum kesheni», «Dáýqara batyr», «Jarman haziret», «Qunyskereı úńgiri», «Uzaq kúıshi», «Sháńgereı Bókeev jerlengen jer», «Qarataý bı О́mirzaquly», «Muhıt» kesenesi tarıhı-mádenı mura nysandary.
Sondaı-aq «Edige ıshan», «Jumyr-Sasyq», «Sherýen ıshan», «Túrkebaıuly Seıil» qorymy ótkennen syr shertip, búgingi urpaqqa óz dáýiriniń ulaǵaty men tálimin, ǵıbraty men ónegesin beınelep, áserli jetkizip turǵandaı. Álbette, biz ózimizdiń ólkede mundaı tarıhı muralar men nysandardy jete bile bermeıtinimiz anyq. Osy joly «Edige ıshan» basyna taban tiregenimizde onyń qaıtalanbas ǵajaıyptyǵyna súısinip, mán-mańyzyna qaıran qalyp, tańdaı qaǵystyq. Jalpaq jurtshylyqqa ǵana emes, tipti kúlli álemge jarııa etip jar salsań da artyq etpes. Sebebi ol kıeli meken maqtaýǵa da, maqtanýǵa da turarlyq. Ekspedısııa músheleri atalmysh aımaqty týrıstik mekenge aınaldyrý kerektigin sóz etip, aýdan basshylyǵyna usynys-pikirlerin jetkizdi.
Týrızm aıtýǵa ǵana ońaı bolǵanymen, kúrdeli ári keshendi sala ekenine kóz jetkizdik. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy aıasynda atamekenge, ondaǵy tarıhı keshenderge, eskertkishterge, kesenelerge jáne t.b. kıeli jerlerge erekshe nazar aýdarylyp jatqanyna qýandyq. Árıne mundaı jumystar aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn taba berýi kerek. О́ıtkeni biz ózimizdiń tarıhı jerlerimizdi taný arqyly – tarıhymyzdy, eldigimizdi de tanımyz. О́kinishke qaraı, osynaý ulan-ǵaıyr jerimizde, baıtaq mekenimizde ornalasqan kóptegen tarıhı oryndardy árqaısymyz bile bermeımiz. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda respýblıkalyq deńgeıde arnaıy sharalar uıymdastyrý kezek kúttirmeıtin másele. «Otan – otbasynan bastalady» degen jaqsy sóz bar. Buǵan qosa aıtarymyz, Otandy bilý, elińdi, jerińdi taný – onyń kıeli de, qasıetti jerlerin bilýden bastalady. Osyǵan jetkilikti túrde kóńil bólsek, ilgeri qaraı damyp, órkenıetti elder qataryna qosylarymyz anyq.
Maralbek AMANTAEV,
Qaratóbe aýdandyq jastarmen jumys jónindegi resýrstyq ortalyǵynyń mamany
Batys Qazaqstan oblysy