– Sársenbaı Qurmanuly, alkogol ónimderiniń zardabyn bizdiń halyq az tartyp kele jatqan joq. Sonda da bolsa ishkiliktiń esesin áli jibermeı otyrǵanǵa uqsaımyz. Siz depýtattyq saýalyńyzda mas kúıinde jasalǵan qylmystar boıynsha qandaı derekter keltirdińiz?
– Rasymen de elimizde táýelsizdik jyldarynda mas adamdardyń qatysýymen 330 myńnan astam qylmys jasalǵan. Ishimdik ishýmen baılanysty qylmys nátıjesinde 30 myńnan astam adam kóz jumǵan, 14 myńdaı jasóspirim men áıel zorlanǵan. Osyndaı sebeppen jol-kólik oqıǵasynan 5 myń adam qaıtys bolǵan. Árbir besinshi óz-ózine qol jumsaý mas kúıinde jasalǵan. Ortasha eseppen kún saıyn mas qylmyskerler qolynan 3-5 adam qaza bolady degen aqparat bar.
Osy janshoshytarlyq qurǵaq sandardyń artynda myńdaǵan adam men otbasynyń qaıǵy-qasireti jatyr. Biraq, ony tek jekelegen adamdar nemese otbasynyń máselesi dep qaraý – úlken qatelik. Bul – salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, deni saý urpaq tárbıeleý maqsatyna jetýge kedergi keltiretin qaýipti jaǵdaı. Oǵan qosa, alkogol ónimderin óndirý men aınalymyna lıberaldyq kózqaras ekonomıka úshin de zııandy. Mas kúıinde qylmys jasap sottalǵandardy ustaý úshin memleket jyl saıyn bes mıllıard teńgeden astam qarjy jumsaıdy. Olardyń ózin jáne mas adamdardan zardap shekkenderdi emdeýge, áleýmettik qoldaýǵa bólinetin qarjy budan kóp bolmasa, az emes.
Sondyqtan da osy qalyptasqan jaǵdaıda alkogol óniminiń aınalymyn retteýge baılanysty qosymsha sharalar qarastyrý qajet dep sanaımyn. Birinshi kezekte qoldanystaǵy zańnamany jetildirý kerek. Ol úshin halyqaralyq tájirıbeni tereń zerdelep, tıimdi tetikterin engizý mańyzdy.
– Shet memleketterde alkogol óniminiń aınalymyn retteýdiń tıimdi tájirıbeleri bar ma? Ádette ózgelerdiń tájirıbesin qoldanýǵa búıregimiz buryp turady emes pe...
– Elimiz ár salada úlgi qylyp, qataryna kirýge umtylyp otyrǵan damyǵan elderdiń keıbirinde, mysaly Shvesııa, Fınlıandııa, Norvegııa, Túrkııa, Kanadada alkogol ónimderin satýǵa memlekettik monopolııa ornatylǵan. Al ulttyq, memlekettik jáne dinı mereke kúnderi araq-sharap ónimderin satýǵa tyıym salý da damyǵan elderde keńinen taralǵan. Bizde de araq-sharapty arnaıy mamandandyrylǵan dúkenderde satý nemese adamnyń jeke basyn kýálandyratyn qujattar negizinde ótkizý osy baǵyttaǵy jumystyń tıimdiligin arttyrar edi. Mundaı tártip Eýropanyń kóptegen elderinde qarastyrylǵan.
Sol sııaqty basqa memleketterden alkogol ónimderin ákelýge, bylaısha aıtqanda spırttik ishimdikterdi syrttan tasymaldaýǵa ártúrli shekteýler qoıylǵan. Olardyń qatarynda arnaýly ımporter ınstıtýtyn saqtaý, alkogol ónimderin tasymaldaıtyn kólikterdi súıemeldeý (konvoı qoıý), tasymaldaýdy lısenzııalaý, taǵy da basqa sharalar Belarýs, Reseı Federasııasy men taǵy basqa elderde tıimdiligin kórsetip keledi.
– Bizde sonaý bir jyldary alkogol ónimderin bilim berý mekemelerinen 100 metr qashyqtyqtan aspaıtyn dúkenderde satýǵa tyıym salynǵan edi. Qazir bul norma ózektiligin joıdy ma?
– Kezinde araq-sharapty saýdalaýda qajetti ara qashyqtyqty anyqtaý, jumys istep turǵan saýda oryndarynyń qyzmetin retteý jónindegi nusqaýlyqtyń bolmaýy joǵaryda atalǵan normanyń tıimdi iske asýyna birden-bir kedergi bolǵany belgili. Al keıbir damyǵan elderde bilim berý mekemelerinen, sonyń ishinde joǵary oqý oryndarynan 200 tipti 500 metrden jaqyn jerde alkogol ónimin satýǵa múldem tyıym salynǵan.Al bizdiń elde alkogol ónimin ótkizý jónindegi zańnamalyq shekteýler kásipkerler tarapynan únemi buzylýda. Eger 2015 jyly QR ÁQBtK-niń 200-baby, ıaǵnı alkogol ónimin ótkizý jónindegi talaptaryn buzý boıynsha 2095 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalsa, ol jyl saıyn ósip, 2018 jyly úsh myńǵa jetken. Sol sııaqty, tıisti tirkeýsiz, ruqsatsyz satýǵa baılanysty ákimshilik quqyq buzýshylyq jyldan-jylǵa eselep ósýde. Mysaly, 2015 jyly osyndaı 374 jaǵdaı anyqtalsa, 2018 jyly onyń sany 1623-ke jetken nemese tórt jarym ese kóbeıgen.
Bul saladaǵy zańsyzdyqtar budan da kóp ekeni kúmánsiz. Ony tolyq anyqtaýǵa keıbir shekteýler múmkindik bermeıdi. Jalpy, qoldanystaǵy tártip boıynsha alkogol ónimin saǵat 23.00-den kelesi kúngi saǵat 8.00-ge deıin, etıl spırtiniń kólemdi úlesi otyz paıyzdan asatyndaryn saǵat 21.00-den kelesi kúngi saǵat 12-00-ge deıin bólshek saýdada satýǵa tyıym salynǵan. Biraq bul normanyń saqtalýyn tekserý úshin Kásipkerlik kodeksiniń talabyna sáıkes aldyn ala habarlama jiberip, ruqsat alý qajet. Bundaı qarama-qaıshylyqtar tez arada túzetýdi qajet etedi.
Sonymen birge tekserýshi organdarǵa alkogol ónimderin baqylanatyn satyp alý múmkindigin berýdi, meıramhanalarda, barlarda jáne dámhanalarda alkogol ónimderin ótkizýdiń ýaqyttyq shekteýin engizýdi qarastyrǵan abzal. Osy oraıda mynany esten shyǵarmaǵan durys – Kásipkerlik kodeksiniń 3-babyna sáıkes memleket pen kásipkerlik sýbektileriniń ózara is-qımyly kásipkerlikti damytý ǵana emes qoǵam úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalady dep belgilengen.
– Alkogol ónimderin óndirý men ótkizý qoǵam úshin qolaıly jaǵdaı jasaıtyn kásip túri emestigi anyq. Osy oraıda kásip júrgizý men qoǵam múddesiniń arajigin ashyp alý qajet shyǵar?
– О́ndiris, saýda qyzmetin tolyq toqtatý da durys sheshim bolmas. Biraq onyń aınalymyna qatań baqylaý ornatý jáne jaýapkershilikti kúsheıtý – qoǵamdyq, memlekettik qajettilik. Bul máselede kásipkerlikti qoldaý kerek degen jeleý, tónip turǵan qaýipten qoǵamdy qutqarýǵa kedergi bolmaýy tıis. Osy turǵydan alǵanda, kásipkerlik sýbektisine qatysty retteýshilik áserdi taldaý týraly talapty alkogol óniminiń aınalymyna baılanysty qoldanbaý jóninde zańnamaǵa tolyqtyrý engizý jón dep esepteımin. Mine, osy usynysty Úkimet basshysyna joldadym, endi jaýabyn kútemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»