Biz ol zırattardaǵy tylsym tynyshtyqty fánı tynyshtyǵy dep te, baqı tynyshtyǵy dep te aıta almaımyz. Sebebi ol – tynyshtyq emes, o dúnıe men bu dúnıeniń arasyndaǵy aýyr únsizdik.
Al osynaý máńgilik únsizdiktiń qushaǵyndaǵy qulpytastar – kesheginiń kózi, búginginiń – ımany, erteńginiń – táýbesi. Oı júgirtip, zer sala qaraǵan kisige olar tek eskertkish qana emes…
«Berel» qoǵamdyq qory jaryqqa shyǵarǵan «Qulpytas» atty ádemi albomdy paraqtaı otyryp, osyndaı bir tuńǵıyq oı ıirimderine qalaı shomyp ketkenińizdi ańdamaı da qalasyz. Bizdiń búgingi áńgimemizge tıek bolyp otyrǵan irgeli eńbektiń ıesi – qoǵamymyzǵa belgili memleket qaıratkeri Imanǵalı Tasmaǵambetov.
Qulpytastar álemine bala kúninen zeıin qoıyp, arada jyldar óte kele arǵy-bergi tarıhymyzdy zerdelep, naqty ári tııanaqty ǵylymı eńbek etip usynǵan avtordyń týǵan jerge degen ystyq mahabbaty men patrıottyq sezimine súısine otyryp, ishteı alǵys aıtasyz.
Albomnyń alǵashqy betin ashqan sátten bastap-aq qadirli oqyrman ózin kóne qorymdarǵa qaraı aıańdap kele jatqan saıahatshydaı sezinedi. Al onyń janyndaǵy jolbasshy, árıne avtor. Ol saıahatshyǵa kóne qulpytastardy kórsetip qana qoımaıdy, sonymen birge týǵan jerdiń tarıhy týraly tereńnen syr shertip, ózindik paıym-tujyrymdarymen bólisip otyrady.
«Áli esimde, jasy ulǵaıǵan shaǵynda meniń atam aýyldyń irgesindegi eski qorymǵa jıi baratyn-dy. Estııar nemeresi men bolǵan soń, atam meni janynan tastamaıtyn. Al ózim bolsam, atamnyń janynda júrgenime ózge jurttyń kózinshe máz bolyp, masattanyp qalatynmyn. О́ıtkeni áýlıe qonǵan kıeli oryn dep sanalatyn eski qorymdarǵa úlkender men sııaqty jas balalardy jibere bermeýshi edi», dep bastaıdy ol óziniń júrekjardy alǵysózinde aǵynan jarylyp.
Áıtse de balalyq shaqtan bastalǵan baldaı tátti áńgimeniń kóp uzamaı-aq kúrdeli, ǵylymı baǵytqa qaraı qalaı aýysyp ketkenin tipti ańdamaı da qalasyz. Qolyńyzdaǵy albomnyń árbir betin ashqan saıyn Ústirt pen Mańǵystaý dalasyndaǵy kóne qorymdardyń birinen birine ótip, túr-pishini men oıý-órnegi alýan túrli qulpytastarǵa oılana qaraısyz.
«Kóne grekter kún nury tússe boldy, ándetip qoıa beretin Mysyr batyry Memnonnyń tas músini týraly áńgimelegendi unatqan desedi. Dástúrli qazaq qulpytastary da naq osy ispetti. Tek aıyrmasy, olar án salmaıdy, oqı alsańyz, syr shertedi. О́kinishke qaraı, tastar hıkaıasy kóbinese úzile beredi…
Bizge belgilisi – aýyzsha jetken hıkaıalar, biz ázirshe tek solar arqyly ǵana ótkenimizdi, tól rýhanı mádenıetimizdi jáne onyń materıaldyq kelbetin tanımyz. О́kinishti-aq…» – dep tolǵanady avtor.
Rasynda da, kóne qorymdaǵy eski qulpytastar ata-babalarymyzdyń qabirine qoıylǵan tasbelgiler ǵana emes, qupııasyna úńilip, syryn asha bilsek, el men jerdiń tasqa qashalyp jazylǵan tarıhy. Mańǵystaý dalasyndaǵy tiginen ornatylǵan tas baǵanalardy, Ústirttiń soltústik-batys shyńyndaǵy bádiz-bederi sarmat músinine uqsas antromorfty qulpytasty, Qamysbaıdaǵy sán-sáýleti erekshe, has sheberdiń qolynan shyqqandaı tań-tamasha týyndyny, Seısem atadaǵy otbasylyq-rýlyq qaýymǵa ornatylǵan qoıtastar men qulpytastardy, Qaraǵashty áýlıe qorymynda ǵana kezdesetin О́mir báıteregi ispetti qulpytasty, Shaqpaq ata qorymyndaǵy qoshqartasty, Ushqan ata qorymyndaǵy domalaq basty alyp qulpytasty, Qaraman ata qorymyndaǵy juqaltań qulpytasty, Sultan ápe qorymyndaǵy ózindik órnegi erekshe eskertkish-qulpytasty, t.b. kórgen jandar munyń shyndyǵyna shúbá keltirmese kerek.
«Tek syrt kózge ǵana Kaspıı meńireý dala bolyp kórinedi. Semser syńǵyry men at tuıaǵynyń dúbiri sap bolǵaly ne zaman, biraq múlgigen tynyshtyq joq munda.
Al shyndyǵynda, sortańdy, qumaıt Mańǵystaý men Ústirttiń shóldi qyrattary at jalynda oınaǵan jaýynger kóshpelilerdiń qutty mekeni, kıeli turaǵy retinde urpaqtaryna amanat bolyp qaldy», deıdi avtor ótken tarıhymyzdy búgingi kúnmen sabaqtastyra tolǵanyp.Qazaqta «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen naqyl sóz bar. Bul ózi, rasynda da, jumbaq qaǵıda. San túrli jaýaby, san túrli tápsiri bar aqıqat. Jáne onyń, eń aldymen, rýhanı baılyqty meńzeıtini daý týdyrmaıtyn shyndyq. О́ıtkeni, rýhanı dúnıesi baı adam ǵana ózine deıinginiń jaqsylyǵyn, úlgi-ónegesin umytpaıdy. Búginginiń qadirin biledi. Keleshekti oılaıdy. Ondaı kisige ámanda senim júktep, amanat artýǵa bolady.
Al urpaqtan-urpaqqa aýysatyn máńgilik amanat – ata-babalardyń súıegi jatqan Uly dalany jaýǵa aldyrmaı, jatqa bermeı, aman saqtaý. Sonda ǵana arýaqtar bizge rıza bolady. Sondyqtan da bolar, avtor óziniń alǵysóz turǵysyndaǵy maqalasynda: «Bul dáýirlerdiń asqaq muraty – el-jurttyń Dańqy, Berekesi men Namysy úshin qaıtpaı, taısalmaı kúresý boldy» dep shegeleıdi.
Biz qolymyzǵa alyp, paraqtap otyrǵan mynaý albomda kóne qorymdardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaǵan kúnbatystaǵy ólkeniń arda tabıǵaty da tamasha kórinis tapqan. Túpqaraǵandaǵy kórikti jer – Tamshaly, Ústirt atalatyn –aımaqtaǵy aqshańqan taýlar, Qańǵy baba qorymynyń mańyndaǵy qumdaýyt tóbeler, sýatqa túsken aqbókender, talaı-talaı ańyzǵa arqaý bolǵan Sherqala, kókjıekpen astasyp jatqan shyń-kemerler qandaı ǵajap.
Taǵy bir qyzyǵy, atalmysh albomǵa úńile otyryp, Mańǵystaýdyń mań dalasyndaǵy tarıhı qundy eskertkishterdi bir-aq kúnde, naqtylap aıtqanda, tańsáriden bastap tún ortasy aýǵansha aralap, kórip shyqqandaı tań-tamasha áserge bólenesiz. О́ıtkeni mundaǵy sýretter jyldyń ǵana emes, kúnniń de qaı mezgili ekenin anyq ańǵartyp turady.* * *
О́z basym, Mańǵystaýǵa alǵash ret stýdent kezimde barǵan edim. Sodan beri de mine, qyryq jylǵa taıaý ýaqyt ótipti. Ol kezde biz árıne jas edik, albyrt edik. Únsizdik pen tynyshtyqqa boı úırete qoımaǵanbyz-dy. Sondyqtan da bolar, mań daladaǵy Jyńǵyldy degen alaqandaı aýyldyń shamyn tań atqansha sóndirmeı, án salyp, bı bılep, armansyz saýyq-saıran qurǵanymyz esimde.
Al tańerteńgilik esik aldynda kózime uıqy tyǵylyp, rahattana esinep otyryp áýdem jerdegi tańǵajaıyp bir qalany kórip, ań-tań bolǵanym bar-dy. Shyǵys jaqtan bozaryp atqan tań shapaǵy aq kirpishten órilgen ásem ǵımarattarǵa túsip, mań dalanyń tósinde aq kemeler júzip bara jatqandaı keremet áserge bóledi…
– Oý, mynaý qandaı qala?! Aqtaý ma? – degenmin sonda.
– Qalasy nesi?! – dedi qasymdaǵy qaratory jigit qasyn kerip. – Aqtaý bul jerden júz elý shaqyrym jerde emes pe. – Al, anaý ne?..– Má-á, ol – zırat qoı!
Men boıymdy tez jıyp ala qoıdym. Zıraty nesi, qudaı-aý? Kóz aldymdaǵy anaý «qalashyq» mynaý qońyrtóbel aýyldan áldeqaıda asqaq, áldeqaıda ajarly emes pe...
Mine, qazir de «Qulpytas» albomyndaǵy avtorlyq maqaladan: «Qupııasy men tuńǵıyq tarıhyn ishine búgip jatqan osynaý ólkede bizdiń atalarymyz babalarynyń arýaǵyna baǵyshtap tutastaı bir qulpytastar «qalashyǵyn» turǵyzyp ketken» degen joldardy oqyǵanda, sol bir shaǵyn aýyldyń irgesindegi jumbaq «qala» kóz aldyma qaıtadan kele qalǵandaı bolǵanyn kórmeısiz be.
Qazaq poezııasynda ózindik daýylpaz úni bar aqyn Jarasqan Ábdirashtyń «Qabirstan qaqpasyndaǵy jazý» atty óleńi oıyma oralady.
Kárisiń be? Jalyn atqan jassyń ba? Serisiń be? Menmensigen massyń ba? Kim bolsań da… Astamsyma! Asqynba! Pendeni aıap, molladaı-aq, ańdap aıaq bas munda!.. Únsiz-tilsiz tas qoı! – deme. «Qulpytas!» Úlken-kishi qulpytastar astynda: Tirlik jatyr! Taǵdyr jatyr!Tarıh jatyr birtutas! – demep pe edi ol qyran qustaı sańqyldap.
Eger jańylmasam, aqynnyń kózi tirisinde baspaǵa ózi daıyndap qaldyrǵan sońǵy kitaby da dál osylaı, «Qulpytas» dep atalatyn-dy. Bul onyń ózgege emes, ózine arnap jyrmen quıǵan qulpytasy bolatyn.
Iá-á... Solaı. Qulpytastar tarıhyna jyl saıyn jańa paraqtar qosylyp jatady.