Bul jerge sonaý 1961 jyldan bergi aralyqta 26 mıllıon tonna shlam úgindileri jáne 730560 tonna qaterli hımııalyq jáne ónerkásiptik qaldyq jınaǵan. Qazirgi kúnge deıin sonyń bári joıylmaı, kómilmeı, ashyq aspan astynda qorshaǵan ortaǵa úlken qaýip tóndirip tur.
Kóktemde qar sýy erigen kezde osy ýly zattar beıne bir kógildir kól sekildi kúıge enedi. Sony ońtústikten myńdaǵan shaqyrym joldy ushyp ótip, qanaty talyp kele jatqan qustar kól dep eseptep, tynystap alý úshin jappaı qonady eken. Munyń aıaǵy álgindeı qustardyń jappaı qyrylýyna ákeletini ókinishti-aq. Shlamnyń zııandy áserin osydan-aq bile bereńiz. Kóktem kezindegi qaıǵyly kórinis osyndaı bolsa, jaz ýaqytyndaǵy shlam qaldyqtarynyń salatyn álegi men qıyndyǵy da tóbe shashty tik turǵyzatyndaı. Bul kezde tuz sekildi aqjemdelgen shlam shańy Alǵa qalasyna qaraı kóteriledi eken. Sarapshy mamandar mundaı shlam borany qaıtalana berse, turǵyndardyń aýyr dertterge, sonyń ishinde, onkologııalyq aýrýlarǵa tap bolýyna ákelip soqtyrýy múmkin ekenin málimdep otyr.
Sondaı-aq uzaq jyldardan beri ashyq aspan astynda ashyq-shashyq jatqan burynǵy Alǵa hımııa zaýytynyń zııandy qaldyqtary osy mańdaǵy jerasyt jáne jerústi sýlaranyń lastanýyna da áserin tıgizedi. Osy teris faktor óz kezeginde trnasshekaralyq Elek ózeniniń ekologııalyq jaǵdaıyn da ýshyqtyra túsýde.
Mundaı teris qubylystardyń bolýynyń basty sebebi - keńestik kezeńde jumys istep, keıin jabylyp qalǵan zaýyt pen onyń aýmaǵynyń eshkimde de qajet bolmaı, ıesiz qalǵandyǵynda deýge bolady. Ras, elimizde Alǵa hımııalyq zaýyty sekildi osyndaı zııandy qaldyqtarǵa tolyp turǵan ıesiz nysandardy qamqorshylyqqa berýdiń tártibi bar. Soǵan saı bul aýmaq sot sheshimine sáıkes respýblıkalyq menshiktiń qataryna engizilgen. Atap aıtqanda, QR Energetıka mınıstiriniń 2015 jylǵy 20 naýryz kúngi shyǵarǵan buıryǵyna sáıkes, mundaǵy kúrdeli jaǵdaıdy zerrteý jumystary «Jasyl damý» AQ-qa tapsyrylǵan.
Sol ýaqytan beri atalǵan respýblıkalyq deńgeıdegi qurylym zaýyt aýmaǵyndaǵy zııandy zattar men qaldyqtarǵa tıisti zertteý jumystaryn júrgize bastady. Sóıtip, «Jasyl dalanyń» sarapshylary men mamandary qorshaǵan ortaǵa qaýip tóndiretin qaldyqtardyń pasportyn jasap shyǵarǵan.
Sonymen birge qatty qaldyqtardy joıý máselelerine qatysty konkýrstar ótkizýge bastamashy bolady. Áıtse de, olardyń bul is-áreketterine qulaq asar eshkim tabylmaı, ıaǵnı zııandy qaldyqtar ornynyń eshkimde qajeti bolmaı qala beredi. Soǵan qaramastan «Jasyl damý» AQ mundaǵy zııandy qaldyqtardy joıý jolyndaǵy is-sharalaryn odan ári jalǵastary beredi. Ári ony elimizdiń ekologııalyq zańdylyqtary men qaýipsizdik normalaryna sáıkes atqarýdyń naqty joldaryn belgileıdi.
- Osyǵan oraı biz S.M.Kırov atyndaǵy burynǵy Alǵa hımııa zaýyty aýmaǵyndaǵy zııandy hımııalyq, ónerkásiptik jáne shlam qaldyqtaryn joıýdyń jobalyq-smetalyq qujattaryn jasadyq. Bul rette biz ony joıýdyń basty joly arnaıy ázirlengen orynǵa qaýipti tarıhı qaldyqtardy kómý dep esepteımiz. Jasaqtalǵan jumys josparynyń basty qaǵıdasy osy sheshimge arqa súıeıdi, - dedi gazet tilshisine búgingi kóterip otyrǵan taqyrypqa oraı «Jasyl damý» AQ Bas dırektoyrynń orynbasary Nurjan Qabdoldanov.
Mundaı kúrdeli istiń jaýapkershiligi men salmaǵy joǵary ári aýyr ekeni haq. Bul baǵyttaǵy joba jergilikti turǵyndar men kópshiliktiń talqysyna salynbasa – onyń arty keıbir ókinishti jaıttarǵa ákelip soqtyrýy da múmkin. Sondyqtan da joba ıeleriniń qoldanystaǵy zańdylyqtarǵa sáıkes, 2017 jyly qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizýge basamashy bola bilgeni quptaýǵa ábden laıyqty qadam der edik.
Osyndaı ashyq jınalys túrinde aımaqta ótkizilgen basqosýda jergilikti turǵyndar jasyldamýlyqtar jasaǵan jobaǵa qoldaý kórsetip, oń pikirler bildirgen. Ári onyń qorshaǵan ortany saqtaýǵa tıgizetin áserin atap kórsetken. Keıinnen osy materıaldar sol 2017 jyldyń jeltoqsanynda №01-0653/17 sandy oń memlekettik saraptamanyń berilýine sebepshi bolǵany da bólek bir áńgimeniń enshisi.
Zaýyttyń zııandy qaldyqtaryn atmosferalyq aýaǵa zııany tımeıtindeı etip joıý, ıaǵnı ony arnaıy ázirlengen shlam jınaý qoımasyna kómý – óte kúrdeli is. Eń bastysy. jer qoınaýyna túsken ýly zattar jerasty sý kózderine zalalyn tıgizbeýge tıis. Áıtpese qolǵa alynǵan istiń bári bos áńgime bolyp shyqpaı ma? Jańa shlam jınaý qoımasynyń oıyǵy men qýysyn ázirlegen kezde bul máselelerdiń bári de eskerilgen. Bul úshin belgilengen eki shlam kómý qoımasyna ári osy mańaıdaǵy aýmaqqa joba boıynsha bıologııalyq óńdeý jumystary júrgizilmek. Ári jobaǵa sáıkes qos shlam kómý qoımasy jasyldandyrylyp, beıne bir jasyl fýtbol alańy ispettes kúıge enedi deıdi joba avtorlarynyń biri Nurjan Qabdoldanov.
Oń memlekettik saraptamany alǵan «Jasyl damý» janashyrlarynyń jobasy zııandy qaldyqtardy joıýdyń tıimdi tásilderine arqa súıeıtini talas týǵyzbaıdy. Áıtse de, Aqtóbe aımaǵyndaǵy «EKO Qamqor» qoǵamdyq birlestigi atalǵan jobanyń kemshin tustary da bar dep esepteıdi. Olardyń aıtýlarynsha, qaldyqtardy tasymaldaý men tógý kezinde qaýipsizdik sharalarynyń buzylýy ábden múmkin. Ári toksıkalyq qaýipti qaldyqtardy tasymaldaý men tógý kezinde zııandy zattar aýaǵa taralyp, maman-jumysshylardyń densaýlyǵyna zııan keledi. Jobada máseleniń osy jaǵy eskerilmegen dep málimdep otyr.
Siz buǵan ne deısiz degen saýalǵa «Jasyl damý» AQ Bas dırektorynyń orynbasary Nurjan Qabdoldanov "bári de ekologııalyq zańdylyqtar men normatıvterge sáıkes qarastyrylǵan. Eger bul iske qoǵamdyq birlestik ókilderi kúmán keltirse – olar óz tarapynan arnaıy komıssııa quryp, keleshekte atqarylatyn qaldyqtardy qaýipsiz jerge kómý úderisterin baqylaýlaryna bolady" degen jaýap qaıtardy. Osy oraıda biz jobada belgilengen qaldyqtardy qorshaǵan ortaǵa zııany tımeıtindeı etip kómý tásili tabıǵatty qorǵaýdan týyndaǵan oń qadam ekenine senim artqymyz keledi. Eń bastysy, osy arqyly aýany lastaýdyń jańa kózderi paıda bolmaıtyn bolsa – joba jasaýshylardyń alǵa qoıǵan maqsaty oryndalǵany. Ras, bul joba ekonomıkalyq turǵydan alǵanda qomaqty shyǵyndy qajet etedi. Iаǵnı onyń tolyqtaı iske asýy úshin 7,5 mıllıard tenge kóleminde qarajat qajet. Sóz joq, bul - ájeptáýir soma. Al ekologııalyq jáne áleýmettik turǵydan qarastyrǵanda, sondaı-aq, qaldyqtardyń qaýipsizdik deńgeıin tómendetý men aımaqtyń ekologııalyq júıesin qalpyna keltirý qyrynan kelsek, ony kópsinýge taǵy da bolmaıdy. Bul eseppen qaraǵanda joǵaryda kórsetilgen qarajat mólsheri ózin-ózi tolyqtaı aqtaıtyny anyq.
Qazirgi kezde burynǵy Alǵa hımııa zaýytynyń zııandy qaldyqtaryn tazalaý jónindegi másele ortalyq memlekettik qurylymdar quzyrynan óńirdiń ózine qaraı oıysyp keledi. Onyń jaı-kúıine tıisti baqylaýlar men monıtorıngtik zertteýler júrgizý isi de jergilikti atqarýshy organdardyń enshisine aýystyryla bastady.
Sondaı-aq 2018 jyldyń 15 qazany kúni QR Tuńǵysh Prezıdenti - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótkizilgen keńeste qabyldanǵan hattamalyq sheshimdi oqyrmandar nazaryna bergendi jón kóremiz. Osy keńestiń ústinde Elbasy óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin Úkimetke Aqtóbe oblysynyń ákimdigine tıisti qarajat bólý múmkindikterin qarastyrýdy tapsyrǵan. Keńes hattamasyna kirgen tapsyrma, eń aldymen, burynǵy Alǵa hımııa zaýyty aýmaǵynda uzaq jyldardan beri jınaqtalyp qalǵan zııandy qaldyqtardy joıý úshin qarjylyq resýrstar bólýge qatysty berilgen. Sondyqtan da biz búgingi materıalymyzdyń aıdaryn Úkimet nazaryna dep qoıǵandy jón kórdik.
Aqtóbe oblysy Alǵa aýdany