Túrkııanyń áreketine Eýropalyq odaq, AQSh, Izraıl, Grekııa, Mysyr bastaǵan elder qarsylyq tanytýda. Barlyǵy derlik «Kıpr memleketiniń egemendigine qol suqpańdar» deýde. О́ıtkeni Batys elderi úshin Kıpr araly birtutas bolýy kerek. Biraq, Túrkııa Soltústik Kıpr Túrik Respýblıkasyn jeke memleket retinde tanıdy. Sondyqtan resmı Ankara Eýroodaqty máseleni sheshýge atsalysqysy kelmeıdi dep aıyptaıdy. Ári aımaqta ózderiniń de burǵylaý-barlaý jumystaryn júrgizýge qaqylary bar ekenin alǵa tartady.
Jerorta teńizi qaırańynda mol kómirsýtegi qory bar ekeni jaıly áńgimeler 2000 jyldary aıtyla bastaǵan. 2002 jyly Jerorta teńizi akvatorııasyndaǵy Kıpr, Mysyr, Izraıl, Sırııa, Lıvan elderi Túrkııany kózge ilmesten, teńizdiń shyǵys jaǵalaýynan «aıryqsha ekonomıkalyq aımaqtar» quryp alǵan bolatyn. Al Túrkııa da qarap qalmaı, Kıpr túrikteriniń múddesi aıaqqa taptaldy dep, ózine yńǵaıly ekonomıkalyq aımaqty BUU arqyly bekittirgen edi. Biraq Kıpr memleketi 2007 jyly Túrkııanyń qarsylyǵyna qaramastan aımaqtyń 13 jerinen munaı-gaz qoryn barlaýǵa áreket jasap, transulttyq munaı-gaz kompanııalaryna ruqsat bere bastady. Sáıkesinshe Túrkııa óziniń Turkish Petroleum-TPAO kompanııasyna Soltústik Kıprdiń teriskeıi men shyǵys bóliginde barlaý jumystaryna ruqsat bergen. Kıpr memleketiniń sheteldik kompanııalardyń burǵylaý júrgizýine ruqsat bergen 1,4,5,6 jáne 7-shi núkteleri Túrkııanyń TPAO kompanııasy barlaý jasaýy tıis aımaqtarymen qıylysatyn bolsa, 3-nómirli oryn TPAO barlaý júrgizip jatqan aımaqqa kirip ketedi eken. Álbette, jaǵdaıdyń bulaı qalyptasýy eki jaqqa da unaı qoımasy anyq. Sondyqtan árkim óz degenderinen qaıtqylary kelmeı otyr. Ári Túrkııaǵa qysym jasaýǵa baǵyttalǵan kezekti saıası oıynǵa da uqsap keledi. Al túrikterdiń de ymyraǵa kelgisi joq.
Túrkııany oqshaýlap tastaýdy kózdeıdi
Negizi Jerorta teńiziniń jaǵalaýyndaǵy elderdiń kóbi aımaqtaǵy eń qýatty memleketterdiń biri Túrkııany oqshaýlap tastaýǵa umtylatyny baıqalady. Eýropa men birqatar arab memleketteri teńiz túbinen tabylǵan munaı men gazdan túrikterge úles bermeýdi kózdeıtinin ańǵaramyz. Grekııa, Kıpr, Italııa, Izraıl, Palestına, Iordanııa men Mysyr bıylǵy qańtarda birlesken gaz forýmyn qurǵany bar. Sol kezde Kıpr Grekııamen birlesip Mysyr, Izraıl, Iordanııa memleketterimen jeke-jeke kelisim jasasqan. Olardy AQSh pen EO-da meılinshe qoldap baqty. Sóıtip aımaqtaǵy elder Túrkııanyń Jerorta teńizindegi úlesin shektep, túrikterdi Antalııa shyǵanaǵyna qaraı tyqsyryp tastaýdy kózdegen syńaıly. Alaıda, túrikter de ońaı berile qoımaıtynyn baıqatty. Mamyrda «Fatıh» atty burǵylaý kemesin áskerı teńiz kúshteriniń qorǵaýymen Kıpr tóńiregine jetkizip, teńiz qaırańyna barlaý jasaýdy bastatyp jiberdi. Endi oǵan «Iаvýz» kemesi qosylyp otyr. Sóıtip «tepsinisip kelgende, teń atanyń uly» bola alatyndyqtaryn kórsetti.
Jalpy, Jerorta teńizi aımaǵynda qazir Túrkııanyń súıeneri hám geosaıası oıyndarda eń basty «kóziri» Soltústik Kıpr Túrik Respýblıkasy bolyp otyr. Jahanda Túrkııadan basqa eshbir memleket táýelsizdigin moıyndamaǵan bul el túrikterdiń tanymynda «Bala Otan» degen mánge ıe. Túrkııanyń ózi – «Ana Otan». 2015 jyly teńiz ortasy arqyly qubyr ótkizip, araldyń aýyz sý máselesin sheshken Túrkııa Soltústik Kıprdegi túrikterdiń quqyn alǵa tarta otyryp, araldyń teriskeıindegi aımaqqa udaıy kómek kórsetip, qajet kezinde geosaıası oıyndardyń quraly etip paıdalanýda. Gaz óndirýge qatysty daýda da Ankara osy tásildi qoldanyp keledi. Ári Túrkııa bıliginiń Eýropalyq odaq pen NATO-daǵy áriptesterine taǵatyn aıyby da aıqyn. «Osy kúnge deıin Kıpr máselesin sheshýge nıet tanytpadyńdar. Araldaǵy túrik halqynyń quqyna pysqyryp ta qaramadyńdar. Endi bizge ne iste deısińder?!» deıtin ustanymda otyr. Al Eýropa jurty Grekııany qoldap, Kıprdiń bólinbeýi kerek ekenin alǵa tartady. Túrikterdi aımaqtaǵy «tentek balaǵa» teńeıdi. Grekııanyń jańadan taǵaıyndalǵan syrtqy ister mınıstri Nıkos Dendıas: «Túrkııa Jerorta teńizi shyǵys aımaǵynyń buzaqy balasy bolýyn qoıyp, salmaqty oıynshyǵa aınalýy kerek» dese, Túrkııa syrtqy ister mınıstrligi: «Eýropanyń naǵyz erkesi degen ataq Grekııaǵa laıyq. Al Eýropanyń naǵyz buzaqy balasy – halyqaralyq quqyqqa qaıshy kelgenine qaramastan Eýropalyq odaqqa múshe bolyp alǵan, Grekııamen birigip jyldar boıy Jerorta teńiziń shyǵys aımaqtarynyń berekesin ketirgen Ońtústik Kıpr grek ákimshiligi» degen jaýap beripti. Eki jaqtyń da ýáji qısyndy. О́ıtkeni Kıpr máselesi 1974 jyldan beri áli sheshilgen joq. Araldyń soltústigi túrikterdiń, ońtústigi grekterdiń ıeliginde. 1962-1974 jyldary araldaǵy grekter jergilikti túrikterge zorlyq-zombylyq jasap, jappaı qyryp-joıǵan kezderi de bolǵan. Keıin Túrkııa aralǵa ásker kirgizgen edi. Sóıtip Soltústik Kıpr Túrik Respýblıkasy qurylǵan. 1983 jyly. Biraq ony Túrkııadan basqa eshkim moıyndaǵan joq. Al Ońtústik Kıpr Eýropalyq odaqqa múshe bolyp aldy. Túrikterdiń qarsy ýáji de osy.
«Aısha demalysqa shyqsyn»
...Bul osydan 45 jyl buryn túrikter Kıprge ásker kirgizgen kezde qoldanylǵan qupııa buıryq. 1974 jyldyń 20 shildesinde Túrkııa Kıprge desant túsirgeni bar. Keıin, osy jylǵy 8 tamyzda Túrkııanyń sol kezdegi syrtqy ister mınıstri Turan Gúnesh Jenevada bolǵan kezdesýlerdiń nátıjesiz aıaqtalǵanyn bilgen soń premer-mınıstr Búlent Ejevıtke osy qupııa sózdi aıtypty. Sóıtip túrikter Kıprdegi operasııasynyń ekinshi kezeńin bastaǵan. Biraq qazirgi jaǵdaıda aımaqta áskerı qaqtyǵystardyń bola qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni óńirde Reseıdiń, AQSh pen Ulybrıtanııanyń, Fransııanyń jáne ózge de birqatar elderdiń áskerı kúshteri shoǵyrlanǵan. Sırııadaǵy shıelenis áli aıaqtalmaı turyp, NATO quramyndaǵy memleketterdiń ózara áskerı janjalǵa bara qoıýy múmkin emes. Biraq bıyl túrikter «Mavi Vatan-2019» áskerı jattyǵýyn ótkizgen. Túrkııa tarıhyndaǵy eń iri áskerı-teńiz jattyǵýyna eldiń 100 den astam kemesi qatysty. Bul da kórshi-qolańǵa qyr kórsetýdiń bir túri. Sáıkesinshe Grekııa da, Kıpr de áskerı jattyǵýlar ótkizip turady. Degenmen ara-tura máselege áskerılerdiń de aralasatyny bar. 2018 jyldyń basynda Túrkııanyń áskerı kemeleri Kıprge jaqyn aımaqtarda ENI kompanııasynyń SAIPEM2000 burǵylaý kemesin toqtatqan. Sonymen qatar Ankara 2018 jyldyń qazan aıynda grek fregattarynyń biri Túrkııanyń «Barbaros Haıreddın Pasha» ǵylymı-zertteý kemesin qyspaqqa alǵanyn málimdegen edi. Biraq másele eki eldiń bir-birin aıyptaýynan árige barmaǵan. Solaı bolyp ta qala beredi. О́ıtkeni óńirde áskerı qaqtyǵys bastalsa, teńiz qaırańynan gaz óndirý de múmkin bolmaı qalatynyn baılyqtan úles alǵysy keletinderdiń barlyǵy biledi.
Gaz qory qansha?
Jerorta teńizin jaǵalaı qonǵan elderdiń kóz qurtyna aınalǵan gaz mólsheri keıbir sarapshylardyń esebine sensek, tym mol bolmasa kerek. Naqtylaı aıtqanda, daýly aımaqta barlanǵan gaz qory 2 trln tekshe metrden sál asatyn kórinedi. Bul degenińiz shamamen 500 mlrd dollardyń ónimi. Ári Reseıdiń «Gazpromy» bes-aq jylda óndiretin gaz kólemine teń. Salystyrar bolsaq, Qazaqstandaǵy bir ǵana Qarashyǵanaq kenishinde 1,35 trln tekshe metr gaz qory bar. Elimizde barlanǵan gaz qory kemi 3,7 trln tekshe metr, jańa geologııalyq barlaý nátıjesinde bul kórsetkish 10 trln tekshe metrge deıin jetýi múmkin. Bir sózben aıtqanda, Kıpr tóńireginde tabylǵan gaz qory aımaqtaǵy iri elderdiń ókpelesýine tatıtyndaı deńgeıde emes. Másele Jerorta teńiziniń túbindegi gazda emes, aımaqtaǵy kúshterdiń bir-birine moraldyq qysym jasaýynda jatqan sııaqty. Túrkııanyń Reseıden S-400 zenıttik zymyran keshenderin alýǵa bel býýy, sóıte tura NATO elderi birlesip jasap jatqan F-35 ushaǵy óndirisine qatysýy, ózderiniń tankterin qurastyryp, otandyq áskerı ushaqtaryn 2025 jyly ushyrmaq bolǵan ambısııasy Kıpr tóńiregindegi oıyndarǵa sebep bolǵan syńaıly. О́ńirdegi eń qýatty hám «tentek balany» óz degenderinen shyǵarmaý úshin sýperderjavalar baryn salary anyq. Qorqytyp-úrkitpek bolady, aldap-sýlaıdy. Gaz qoryn barlaýǵa qatysty daý da sol kóp tásildiń biri tárizdi.