Eldikti eńselendiretin eskertkish

Tuńǵysh Prezıdentimiz «Otanymyzdyń bas gazeti» dep baǵa bergen «Egemen Qazaqstan» basylymynyń baıyrǵy oqyrmandarynyń birimin. Ár sanyn asyǵa kútip otyramyn. Reti kelgende, kóterilgen taqyryptarǵa, máselelerge oraı pikir bildirip otyratyn ádetim bar. Bul joly qolyma qalam alýyma Parlament Májilisiniń depýtaty Káribaı Mu­syrmannyń «Jumabek Táshenovke eskert­kish ornatylady» atty maqalasy túrtki boldy (25 maýsym). Avtordyń Táýel­siz­dik jyldarynda Qyzyljar qalasynyń kel­beti ajarlana tústi degen oıyna men de qo­sylamyn. Qalamyzda jańa shaǵyn aýdandar boı kóterip, elimizdiń azattyǵy jolynda basyn báıgege tikken ult tul­ǵalary ulyqtalyp, eskertkishter ornatyl­dy. Qazaqstannyń bes birdeı oblysyn Re­seı jerine ótip ketýden saqtap qalǵan kór­nekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Juma­bek Táshenevtiń eskertkishi oblys ortaly­ǵyn­daǵy №20 mekteptiń alańyna qoıyldy. Elin, jerin sheksiz súıgen, sol úshin basyn qa­ter­ge tikken kúresker qaıratkerdiń asqaq tulǵa­sy búginde jastar táý etetin orynǵa aınal­ǵan. Ta­rıhı tulǵalarǵa degen úlken qurmet­tiń biri retinde oblys ortalyǵynan Nur-Sul­tan qalasyna qaraı shyǵatyn jolaıy­ryq­ta ataqty qolbasshy, batyr, «Elim-aı» das­ta­ny­­nyń avtory Qojabergen jyraý Tolybaı­uly­nyń eńseli eskertkishiniń oryn alýyn atar edim.

 Qasıetti Qyzyljar óńirinde eskertkishter az emes. Bul, birinshiden, qalamyzdyń tarı­hy­nyń tereńde jatqanyn ańǵartsa, ekin­shiden, el­diń amandyǵy, jurttyń tynyshtyǵy úshin kúresken qaıratkerlerden kende emes eke­nin aıǵaqtasa kerek. Sol sııaqty bar ǵumy­ryn halqynyń azattyǵy jolyn­da sarp etken Alashtyń aqıyq aqyny Maǵ­jan Ju­ma­baevtyń, N.Pogodın atyndaǵy ob­lys­tyq orys drama teatrynyń aldynda oryn tepken qos batyr – Qarasaı men Aǵyn­taı babalarymyzdyń, asa taıaǵymen jón sil­tep, joryqqa attanyp bara jatqan Aby­laı hannyń ór tulǵalary jas býyn boıy­na erlik, órlik rýh berip, otandy, eldi, jerdi súıýge umtyldyrary sózsiz. Abaı men Pýshkınniń, ánshi-kompozıtor, aqyn Úki­li Ybyraıdyń, sulý sózdiń zergerleri Sá­bıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń tas músin­deri de óńirimizden shyqqan talantty tulǵalarǵa degen rııasyz súıispenshilikti tanytady. Biz maqtanyshpen aıtyp otyrǵan bul eskertkishter táýelsizdik jyldarynda boı kóterdi. Kózderi tirisinde eseli eńbekterimen, erlik isterimen, ótkir minezderimen elge qyz­met etken olardyń taý tulǵalary halyqtyń jadynda saqtalary haq.

Káribaı Imanjanuly Petropavldaǵy eskertkishterdiń tarıhyn egjeı-tegjeıli baıandaıtyn taǵy bir maqalasynda «maǵan súıikti qalam – Petropavlǵa taǵy bir eskert­kish jetpeı turǵandaı kórinedi. Omby qalasy jaqqa shyǵatyn jol boıyndaǵy áskerı ınstıtýt mańyna uly Maǵjan tutas bir poemasyn arnaǵan qaharman Baıan batyrǵa laıyqty eskertkish ornatý qajet sııaqty. Ol eldiń shetinde, jeldiń ótinde ornalasqan óńirde búgingi jáne bolashaq sardarlar men sarbazdarǵa aıryqsha rýh berip, asqaqtap tursa, nur ústine nur emes pe?!» dep oryndy másele kóterýi biz sııaqty aǵa býynnyń janyn jadyratady. Qyzyljarlyqtar Baıan Qasabolatulynyń eren erlikterimen jaqsy tanys. Batyrdyń ór tulǵasy Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» poemasynda, jyraýlardyń shyǵarmalarynda, Shoqan Ýálı­hanovtyń eńbekterinde erekshe áspet­te­ledi. Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúreste eren erliktiń úlgisin kórsetken qazaq batyrlarynyń ishindegi shoqtyǵy bıigi Baıan bolǵany aıdaı anyq aqıqat. Bul jaıynda jyraýlar tolǵaýlarynda jaqsy baıandalady.

«Sary, Baıan men Saǵynbaı,

Qyrmap pa edi jaýyńdy,

Qýantpap pa edi qaýymdy!», deıdi Úm­beteı jyraý.

Maǵjannyń shyǵarmalary oqylýǵa ty­ıym salynǵan kezdiń ózinde qazaqtyń kóp zııalylary «Batyr Baıandy» tyǵylyp oqy­ǵanyn jaqsy bilemiz. Poemadaǵy tutas batyr obrazy otanshyldyqtyń úlgisi retinde ardaqtalady.

Byltyr Maǵjan Jumabaev aýdanynyń ortalyǵy – Býlaev qalasyn Baıan batyrdyń esimimen ataý týraly másele kóterip, maqalamyz «Egemende» jaryq kórgen bolatyn. Alaıda, bul ótinishimiz oryndalmaı qaldy. Onyń sebebin bılikte otyrǵandar keı turǵyndardyń qarsylyǵymen túsindirdi. Meniń oıymsha, bul jaı syltaý ǵana. Aty da, zaty da túsiniksiz Býlaev qalasynyń ataýyn Baıan batyr dep ózgertsek eshkim tonymyzdy sheship alyp qalmaıdy. Kerisinshe, mundaı aýqymdy sharalar keleshek urpaq aldynda júzimizdi jarqyn etpeı me? Qazaqtyń rýhyn oıatqan Baıan babamyzdyń esimi bolashaqta bir eldi mekenge beriletinine shúbásiz seneıik. Qyzyljardyń batysy men shyǵysynda, ońtústigi men soltústiginde dańqty tulǵalardyń eńseli eskertkishteri oryn tepse, ǵanıbet emes pe?

 Tarıhı tulǵalardy dáripteý, olardyń halyq, ult úshin sińirgen eren eńbekterin jastar arasynda nasıhattaý júregi qazaq dep soqqan, eliniń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn árbir adamnyń abyroıly mindeti bolýy kerek. Bul jaıynda «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» maqalalarynda tereń qamtylǵan. Eldiń keleshegine baǵyttalǵan baǵdarlamalar tapsyrmalarynyń jiti oryndalýyna bárimiz jaýapty bolýymyz kerek. Boıymyzda qýat bar kezde sózimizben, isimizben elge paıdamyzdy tıgizgimiz keledi. Keńes Odaǵynyń orynsyz qanaýyn, solaqaı saıasatyn kóp kórdik. Halqymyzdyń arda uldarynyń esimderin aıta almaıtyn shaqty da bastan ótkerdik. Táýelsizdiktiń talbesiginde terbelip ósip kele jatqan urpaq búgingideı jaımashýaq ómirdiń maǵynasyn túsinse, ıgilikterdiń qadirine jetse deısiń. Bul oraıda qazaqqa qyzmet etken tulǵalardy dáripteýdiń mańyzy zor.

Zeınolla OLJABAEV,

 eńbek ardageri, Maǵjan Jumabaev

 aýdanynyń qurmetti azamaty

 Soltústik Qazaqstan oblysy