Kásipkerlik belsendilik nege tómen?

Soltústik Qazaqstan óńirinde 30 myń­­nan astam kásipkerlik nysan tir­kel­gen. Byltyr olar óndirgen jalpy ónim mólsheri 600 mıllıard teńgege j­etip, ósim 3,6 paıyzdy qura­ǵan. Bar­lyq salyq túrleriniń 56 pa­ıyzy osy saladan túsken. Alaıda, tal­daý kór­setip otyrǵandaı, shaǵyn jáne orta bız­nes ókilderiniń 40 paıyz­dan as­tamy saýda-sattyqpen ǵana shek­te­lip júr. Bylaısha aıtqanda, son­sha­­lyq­ty mańdaı terdi, erik-ji­ger­di, uıym­das­tyrýshylyq qarym-qabi­letti qajet ete qoımaıtyn alyp-satý sekil­di tirlikke baılanyp qalǵan tá­rizdi. Jeńildetilgen ne­sıe beretin bız­­nes­tiń júzden asa nus­qasy bola tura, kóbine saýda núk­te­le­rin ashýǵa umty­­lystary túsinik­siz. Keri­sin­she, óndi­riste eńbek etetin­deri – 4-5, aýyl sharýashy­lyǵynda júr­­gen­deri 20 paıyz ǵana. Demek, budan kún­delikti tutynatyn taýarlar men azyq-túlik túrlerin óndirýge degen qulshynys, talpynys shırata túsýdi qajet etedi degen qorytyndy shyǵarýǵa bolady.

– Elimizde jeńildetilgen nesıe baǵdar­lamasyna 600 mıllıard teńge bólindi. Al oblysta bar bolǵany jar­­ty mıllıard teńgeniń tórt jobasy ǵana maquldanǵan. Bul – múldem ma­r­­dym­syz kórsetkish. Memlekettik qol­­daý tetikteri jeterlik, máselen, ót­­ken jyly tekserister sany 30, bıyl 10 paıyzǵa qysqardy. Qyzmet kór­setý úderisteri avtomattandyrylyp, jańa tehnologııalar engizildi. So­ǵan qaramastan kásipkerlerdiń bel­­sen­diligi áli tómen. Qoldaǵy múm­­kin­­­dik­ter jete paı­dalanylyp otyr­ǵan joq, – degen aı­maq basshysy Qu­mar Aqsaqalov bız­nestiń damýyn te­jeı­tin birqatar ke­der­gilerdi atap kór­setti. Solardyń biri kóleńkeli ekono­mıkamen ymyrasyz kúres bolyp ta­bylady. Aqshalaı tó­lem­derdiń qys­qarýy kóleńkeli bıznes pen jem­qor­lyqtyń azaıýyna birshama áser et­keni­men, 5600 saýda ornynyń tek 1,5 myń­ynda ǵana posttermınal or­na­­tyl­ǵan. Aı saıyn 27 mıllırd teń­ge mól­sherinde eńbekaqy tússe, 22 mıl­­lıar­dy aqshalaı óteledi. Qol­ma-qol emes tólemderdiń úlesi 16 pa­ıyz tóńi­re­ginde ǵana. Jeke sektor ıeleri tap­qan tabysty óndiriske ba­ǵyt­tap, eńbek­aqyny ósirýdiń ornyna qara­jat­ty da shyǵyndarǵa qosyp qoıady. Barlyq tabystyń 83 paıyzy, shamamen 403 mıllıard teńge kapıtaldy, basqa da zalaldardy óteýge jum­salady. Al salyq pen jalaqyǵa tek 10 pa­ıyz ǵana baǵyttalady. Aıyr­mashylyq 8 ese. Budan keıin tabysty jasyrý, salyqtan jaltarý sııaqty keleńsiz jaıttar beleń almaǵanda qaıtedi?

Jıynda Shvesııada kásipkerlerdiń tek eki paıyzy ǵana qolma-qol aqshany qoldanatyny mysalǵa keltirildi. Da­my­ǵan elder Q-kod arqyly da saý­da jasaıdy.

Memlekettik qoldaýdyń úlken suranysqa ıe ekenin myna sıfrlar da aıǵaqtaıdy. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn jú­zege asyrý maqsatymen 2017-2019 jyl­dar aralyǵynda 6,4 mıllıard teńge bólingen. Sýbsıdııalaýǵa, kepil­den­dirý­ge, granttyq qarjylandyrýǵa qaras­tyrylǵany – 4,6 mıllırd teńge. Osylaı bola tura, bankter bólgen qarjynyń 27 paıyzy ǵana shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan. Ásirese, aýyldyq jerlerde turatyn azamattardan kelip túsetin bıznes-josparlar joqtyń qasy. Aqqaıyń, Jambyl, Tımırıazev, Aqjar aýdandary 3-4 joba usynýmen ǵana shektelgen. Ýálıhanov aýdany sońǵy on jyldyń ishinde sýbsıdııalaý quraldary boıynsha múldem iske kirispegen. О́tken jyly 83 sol­tús­tikqazaqstandyq sharýaǵa tıisti sýb­s­ıdııa berilmese, osyndaı oǵash jaıt bıyl da oryn alǵan. Shal aqyn aýda­nyndaǵy isker jan 23 mıllıon teńge qarjyny rásimdeı almaı biraz sergeldeńge túsken. О́kinishke qaraı, mundaı bıýrokrattyq kedergiler az kezdespeıdi.

Keler jyldan bastap júzege asyry­­lat­yn úshinshi ındýstrııalan­dyrý baǵ­darlamasynyń basty erek­she­ligi sol, endigi basymdyq shıkizat­tan múmkindiginshe daıyn ónim shyǵa­ryp, syrtqy naryqqa jol asha­tyn óndirýshilerge kórsetiledi. Kásipker­ler kelisimde kórsetilgen shart-talap­tardy oryndamasa, qarajat keri qaıtarylatyn bolady. Jasyratyny joq, sórelerde kózdiń jaýyn alatyn azyq-túlik, kıim-keshek, jıhaz, elektronıka, taǵy basqa zattar men taýarlar oblysqa syrttan jetkiziledi. Jylyna 4,5 mıllıon dollardyń qurǵaq sút ákelinedi. Agrarlyq óńir ekenimizge qaramastan, shujyq pen et ónimderi de shetten tasymaldanady. Onyń basty bir sebebi óńdeýshi kásiporyndardyń azdyǵyna kelip tireledi. «Bastaý-Bıznes» jobasy aıasynda bilimderin jetildirip shyqqan aýyldyqtardyń tórtten biri ǵana óz kásibin ashqan. Onyń ózinde kóbine saýda-sattyq sııaqty jeńil túrlerin tańdap alǵany baıqalady.

Beskól kentiniń turǵyny Janat Ǵabbasov úı qustaryn satyp alýǵa qa­ra­jaty jetkiliksiz bolyp, memle­ket kómegine súıengen. Qazir asyl tuqymdy úırek pen qazdy ósirýdi bir kisideı meńgerip alǵan. Bastapqyda Bashurtstannan jeti túrli qustyń 2400 balapanyn ákelse, keıin taǵy 2 my­ńyna tapsyrys bergen. Mundaı jańa­shyldyqty qoldaýshylardyń qatary ázirge seldir.

Jasyratyny joq, sórelerde kózdiń jaýyn alatyn azyq-túlik, kıim-keshek, jıhaz, elektronıka, taǵy basqa zattar men taýarlar oblysqa syrttan jetkiziledi. Jylyna 4,5 mıllıon dollardyń qurǵaq sút ákelinedi. Agrarlyq óńir ekenimizge qaramastan, shujyq pen et ónimderi de shetten tasymaldanady. Onyń basty bir sebebi óńdeýshi kásiporyndardyń azdyǵyna kelip tireledi. 

Turǵyndardyń kúnkóris deńgeıine tikeleı áser etetin jalaqynyń ortasha mólsheri kóńil kónshitpeıtinine birneshe mysal keltirildi. Byltyr bul kórsetkish 110 myń teńge bolsa, qazir 113 myń teńgeniń mańaıynda ǵana. Sońǵy birneshe jyl boıy eli­miz­de kósh sońynda keledi. О́ndi­ris sa­la­­syn­daǵylar eki ese tómen eń­bek­aqy­ny qanaǵat tutýǵa májbúr. О́ńir qurylysshylarynyń ortasha jal­aqysy – 125 myń teńgeni qura­sa, respýblıkada 214 myń teńge. Jer­gilikti qurylys kólemi artqany­men, nátıje baıqalmaıdy. Sebebi, jeke kompanııa basshylary tarapynan eshqandaı naqty sharalar qabyldanbaıdy. Dál osyndaı kórinis aýyl sharýashylyǵynda da qalyp­tasqan. Qostanaı, Aqmola oblystaryna qaraǵanda ónimdilik kóbirek, al jalaqy deńgeıles. Bul rette aı­maq basshysy memleket tarapynan kór­setiletin qoldaýdy, atap aıtqanda, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi úshin salyq amnıstııasyn utymdy paıdalanýdy usyndy. Salyq amnıstııasy boıynsha 1,6 mıllıard teńge qarjy bólingen. Raqymshylyqqa 733 zańdy tulǵa ilikken. Olardyń jalpy somasy 105 mıllıon teńge bolatyn ósimpuly keshirilgen. Soǵan qaramastan kásip­oryndar jalaqy jóninen jarty myńǵa jýyq adamǵa 95 mıllıon teńge bereshek. 2662 tulǵanyń shotyna 467 mıllıon teńge aýdarylmaǵan. 1900 jeke uıym mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa tólem jasamaǵan.

– Qurylys salasyna bólinetin qarajattyń 70 paıyzy oblys qazy­nasyna tıesili. Qurylys materıal­dary men eńbekaqyǵa berilgen qar­jy­ny óz paıdasyna únemdeıtin basshylardyń áreketine esh tózýge bolmaıdy, – degen Qumar Irgebaıuly tómen eńbekaqy taýar aınalymyna keri áserin tıgizip otyrǵanyn, sondyq­tan onyń ósimin júıeli túrde qada­ǵa­lap otyratyn vedomstvoaralyq komıssııa qurýdy tapsyrdy. Egistik alqaptary birdeı, al eńbekaqysy men ónimdiligi ártúrli sharýashylyqtardy mysalǵa keltirdi. 3,9 myń gektar jeri bar «Prometeı-Agro» 4 myń gektar alqapqa astyq ósirip júrgen «Klıýchevoege» qaraǵanda jalaqyny 2,5 ese kóp tólegen, ónimdi 2 ese ar­tyq alǵan. «Daıyndyq-Agro» men «Cherkasskoe-Agroda» 7 myń gektardan jer bar. Alǵashqysynyń ju­mys­shylaryna laıyqty jalaqy belgilengen. Sońǵysynda kerisinshe.

Shetin máseleniń biri azyq-túlik ónimderi men azyq-túlik emes taýar­lardyń sapasyna qatysty. Kór­seti­letin qyzmetterdiń sapasy men qaýip­sizdigine baqylaý departamenti jyl basynan beri synamasy alynǵan 2 myńnan astam taýarlardyń besten biri halyqaralyq standarttarǵa saı emes degen qorytyndy bergen. Bir aıda ǵana 400-ge jýyq azyq-túlik ónimine zertteý júrgizilip, 17 paıy­zy tehnıkalyq jaramsyz bolyp shyqqan.

Q.Aqsaqalov kásipkerlerdiń áleý­mettik jaýapkershiligin, qoǵamdyq bel­sen­diligin arttyrý mańyzdy min­det bolyp qala beretinin, jańa jumys oryndaryn ashý, laıyqty eńbekaqy tóleý, turǵyndardyń ómir sapasyn arttyrýǵa atsalysý olardyń basty boryshy ekenin taǵy bir eske saldy.