Sársenbi, 13 naýryz 2013 7:07
Tórt túlik ıesin kútedi
Amangeldi aýdany Qostanaı oblysynyń ońtústiginde, shalǵaıda jatyr. Torǵaıdyń keń dalasy keshegi Keńes zamanynda myńǵyrǵan tórt túlik mal bolatyn. Aldymen aýyldy tyqsyra naryq kelgende josparly ekonomıkaǵa negizdelgen aýyl sharýashylyǵynyń turalaǵany jurttyń barlyǵyna belgili. Elimizdiń ekonomıkasy kóterilgen búgingi kúni aýyl sharýashylyǵyna sony lep keldi deýge bolady.
Sársenbi, 13 naýryz 2013 7:07
Tórt túlik ıesin kútedi
Amangeldi aýdany Qostanaı oblysynyń ońtústiginde, shalǵaıda jatyr. Torǵaıdyń keń dalasy keshegi Keńes zamanynda myńǵyrǵan tórt túlik mal bolatyn. Aldymen aýyldy tyqsyra naryq kelgende josparly ekonomıkaǵa negizdelgen aýyl sharýashylyǵynyń turalaǵany jurttyń barlyǵyna belgili. Elimizdiń ekonomıkasy kóterilgen búgingi kúni aýyl sharýashylyǵyna sony lep keldi deýge bolady.
Ol damýdyń kepiline aınalǵan ınnovasııalyq-ınvestısııalyq baǵdarlamanyń aýyl sharýashylyǵyna burylǵandyǵynan kórinedi. Memleket bul salaǵa erekshe nazar aýdaryp, sharýa jaǵdaıyn biletin adamdarǵa jeńildikpen beriletin qarjy-kómekti paıdalanýǵa múmkindik berip otyr. Osy oraıda, Amangeldi aýdanynda zor múmkindikter bar. Bul jóninde aýdan ákimi Jansultan Taýkenovpen bizdiń tilshimiz tildesken edi.
– Jansultan Qońyrtaıuly, Amangeldi aýdany ekonomıkasynyń búgingi damý ekpini qalaı?
– Aýdanymyz oblys ortalyǵynan shalǵaıda jatqanymen, onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy kóshten qalyp otyrǵan joq. Áńgimemizge derek pen dáıekti tuzdyq ete sóıler bolsam, ótken jyly aýdan ekonomıkasynyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen ónim 4 mıllıardtan astam tenge qurady. Aýyl sharýashylyǵynda 1778 adam eńbek etti, olardyń ortasha aılyq eńbekaqysy 45000 teńgeni qurady. Sharýashylyqtyń barlyq túrlerinde jáne jeke sektordy qosyp eseptegende aýdanda 18500 bas iri qara, 54545 bas qoı-eshki, 9393 bas jylqy, 74115 bas qus bar. О́tken jyly ǵana aýdanda 4240,5 tonna et, 14184,3 tonna sút, 4323,1 myń dana jumyrtqa óndirildi.
Bul mal sharýashylyǵynda jetken tabys. Al egin sharýashylyǵynda da qarap otyrǵanymyz joq. Byltyr 85987 gektar alqapqa túrli daqyldar egildi. Árıne, onyń basym bóligi dándi daqyl da, 805 gektary maıly daqylǵa tıesili. 63,5 gektar jerge kókónis egildi. О́tken jylǵy qýańshylyqtan oblystyń ońtústik aýdandarynda astyq shyǵymdylyǵy óte nashar boldy, aýdan boıynsha 21000 gektardyń egini kúıip ketti. Negizi Amangeldi aýdanynyń topyraǵy oblystyń soltústik aýdandaryndaǵydaı egin úshin asa qunarly emes. Sondyqtan, jyl jańbyrly bolǵan jyldardyń ózinde shyǵymdylyq qara topyraqty aýdandarmen salystyrýǵa kelmeıdi, jerdi kóp óńdeýge, zııankestermen kúresýge shyǵyn kóp ketedi. Sondyqtan, mal sharýashylyǵyna basymdyq beremiz.
– Elbasy mal sharýashylyǵyn damytýǵa basymdyq berý, kórshi elge et eksporttaý kerektigin aıtty. Amangeldi aýdany osy tapsyrma údesinen shyǵa ala ma? Keńes Odaǵy jyldary oblys boıynsha 1 mıllıon 468 myń iri qara boldy, búginde onyń sany 398 myńdy ǵana quraıdy. Al ózińiz aıtqandaı, Amangeldi aýdany malǵa qolaıly bolǵanymen, túlik basynyń kóbeıýi kóńilge qona ma?
– Naryqtyń aldyndaǵy 90-shy jyldary Amangeldi aýdanynda jıyrma shaqty keńshar boldy, sonyń ár bólimshesinen basqa túlikti aıtpaǵanda, 15 myńdaı usaq mal óretin. Bul salystyrý ótkendi ańsaý emes, mal basyn kóbeıtýge aýdandaǵy múmkindiktiń mol ekenin eske salý ǵana. Batpaqqara óńirinde ázir órkenin jaıar óndiris kásiporyndaryn kórip otyrǵanymyz joq. Jerasty baılyǵy bolǵanymen, ol áli zerttelip, belgili ekonomıkalyq sheshimder jasalýǵa ýaqyt kerek. Bul jerdi qashannan mal tuıaǵy taptaǵan. Qazir aýdandaǵy eldi mekenderden syrtqa kóshi-qon toqtaǵan. Mal ustap otyrǵan aǵaıynnyń jaǵdaıy jaman emes. Jaqynda, aýdandaǵy 12 aýyldyq okrýgtiń barlyǵynda turǵyndar jıyny bolyp ótti. Ár aýylǵa barǵan saıyn turǵyndar suranysyn, qajetin surastyryp otyrdym. Sonda aýyldaǵy aǵaıyn un joq, maı joq demeıdi, uıaly telefon jelisiniń kelýin, qoljetimdi nesıeler alýdy suraıdy. Osynyń ózinen olardyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsy ekenin baıqaýǵa bolady. Malynyń arqasynda balalaryna mamandyq ıgertip, oqytyp jatyr. Qalalyqtar minip júrgen sheteldik jeńil júrdek kólikter de aýyldaǵylardan tabylady. Mysaly, eki myńǵa tarta adam turatyn Úrpek aýyldyq okrýginde júzden asa jeńil kólik bar. Osydan 5-6 jyl buryn munyń jartysy da bolmaıtyn. Bári de qoradaǵy malynyń arqasy. Jalpy, aýdannyń áleýmettik áleýetin osal demes edim. Mektepter, feldsherlik pýnktter jóndelgen, baılanys bar.
Qazir aýdanda 2 mıllıon 250 myń gektar jer bar. Onyń 1 mıllıon 800 myń gektary jaıylym jáne shabyndyq jerler. Osynda kelip, mal ósiremin degen adamǵa bul zor múmkindik. Mal ósirý úshin eń qajeti jer, ıaǵnı jaıylym men shabyndyq emes pe? Oblystyń soltústik aýdandarynda mal ósirýge jaıylymnyń tarlyq etetini aıtylyp júr. О́ıtkeni, kóp jerdi egin alqaby alyp jatyr. Malǵa uzap jaıylatyn jaıylym kerek. Sonymen qatar, oblystyń soltústik aýdandarynda qys maýsymynda mal qorada uzaq turady. Al, Torǵaı óńiri yqtasyn, kúngeı bolǵandyqtan, munda mal qoraǵa qarasha aıynsyz kirmeıdi, tipti, keıbir jyldary sharýa jeltoqsanda ǵana aqyrǵa shóp salady. Oǵan deıin mal syrtta jaıylady. Jylqy qys boıy tebindeıdi. Kóktemde naýryz aıy aıaqtalmaı-aq mal óriske shyǵyp ketedi. Dalanyń kógi maldyń jalaýyna jarap qalady. Munyń ózi mal ósiremin degenniń beınetin de, shyǵynyn da jeńildetedi.
– Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2015-2020 jyldar aralyǵynda mal basyn kóbeıtip, Qostanaı oblysy jyl saıyn Reseıge 4400 tonna et eksporttaýy tıis. Syrtqa artatyn ettiń sapasy talapqa saı bolýy kerek. Osy iske Amangeldi aýdany qandaı úles qosar edi?
– «Sybaǵa» baǵdarlamasy mal basyn kóbeıtýdiń jaqsy jolynyń biri der edim. Amangeldi aýdanynda baǵdarlama jumys isteı bastaǵannan beri sharýalar 100 mıllıon teńgeden asa nesıe alyp, oǵan 490 bas sıyr, 19 bas asyl tuqymdy áýlıekól, qazaqtyń aq bas buqalaryn satyp aldy. Amangeldi aýdanynyń eldi mekenderinde kóshpeı otyrǵan aǵaıynnyń tabys kózi – qolyndaǵy maly. Sondyqtan, olar «Sybaǵa» baǵdarlamasynyń jeńildikterin paıdalanyp, qoldaǵy maldy asyldandyrýǵa jáne onyń basyn barynsha kóbeıtýge tyrysýda. Aldaǵy ýaqytta osy baǵdarlama boıynsha sharýalar taǵy da 283 mıllıon teńgeden asa nesıe qarjy alyp, oǵan bıyl 214, kelesi jyly 341, arǵy jyly 341 bas iri qara alyp, ósirýdi mejelep otyr.
Degenmen, mal sharýashylyǵyn damytýǵa iri ınvestorlar kelmeı, jalǵyz «Sybaǵamen» bul salany sybaǵaly ete almasymyz anyq. Sondyqtan, men tek oblystaǵy ǵana emes, jalpy, elimizdiń ár shalǵaıyndaǵy qaltaly, múmkindigi bar azamattardy bizdiń aýdanǵa ınvestısııa ákelýge shaqyrǵym keledi. Torǵaı óńiri tabıǵatynyń mal sharýashylyǵyna qolaılylyǵy týraly aıtyp óttim. Bul salaǵa memleket tarapynan da zor qoldaý bolyp otyr. Onyń ústine aýdanǵa kelip, mal sharýashylyǵyn damytýǵa ınvestısııa quıý tyńnan túren salý emes. Onyń aýdanda jarqyn mysaldary da bar. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynan kelgen kásipker Rýslan Sársenov Amangeldi aýdanyndaǵy Úrpek aýyldyq okrýgine qarasty Kúlik eldi mekeninde «Uly dala» sharýa qojalyǵyn qurdy. Onyń ınvestısııalyq jobasy 2016 jylǵa deıin tolyq qýatynda paıda beretin bolady. Rýslan ázirge 150 jylqy, 100 iri qara, 300 bas usaq mal aldy, olarǵa qora-qopsy saldy, alty páterlik úı turǵyzdy. Osynyń barlyǵyna 96 mıllıon teńge ınvestısııa quıdy. Mashına-traktorlaryn alyp jatyr, qansha adamǵa jumys berip otyr, adamdarǵa jaǵdaı jasaý úshin ınfraqurylym qurylysyn da toqtatpaıdy. Jobanyń jalpy quny 200 mıllıon teńgeni quraıdy.
Atalarymyz «mal baqqanǵa bitedi» degen ǵoı. Investısııa salǵan mal sharýashylyǵynan eshkim egin sııaqty sol jyly paıdasyn kórmeıdi. Qandaı túliktiń de tolyq qaıtarymyn úsh-tórt jyl kútýi tıis. Al qazir maldyń tirileı salmaqtaǵy baǵasy da jaman emes. Jylqy orta eseppen 350-360 myń teńge, iri qara 250 myń teńgege ótedi.
– Maldyń ónimin óńdeýdi oılastyrmasa, tirideı satyp nemese etke ótkizýmen quryq ustaǵan malshynyń mańdaı teri qurǵaı qoıar ma eken? Kórshi Reseıdiń Chelıabi oblysynda myń jylqy, eki jarym myń iri qara, osynsha qoı ósirip otyrǵan qandasymyz Aıdarhan Qarsaqbaev bir kılogramm da et satpaıdy. Maldan túsken etti de, sútti de dúken sóresine tegis uqsatyp, jartylaı óńdep shyǵarady. Aı saıyn Máskeýge 15 tonna qymyz jóneltedi. Torǵaı óńiriniń shalǵynyna jaıylǵan maldyń súti men etin uqsata alsa, sodan kem túser me edi?
– Durys aıtasyz. Torǵaıdyń qymyzyn brend jasaýǵa bolar edi. Sonyń barlyǵyn uqsatýǵa ınvestısııa qajet. Bıe baılaıtyn kisiler jaz aılarynda qymyzdy sýdan bosaǵan polıetılen shólmekterge quıyp, Arqalyqqa, Qostanaıǵa, Astanaǵa qatynaǵan kólikterden berip jiberip jatady. Aýdan ortalyǵyna ákelip satady. Ońtústik oblystardan kelip, etke soıatyn maldy tirileı artyp áketedi. Munyń barlyǵyn óndiristik jolǵa qoıý úshin qaltaly azamattar, is tetigin biletin kásipkerler ınvestısııa salýy tıis. Jer, jaıylym, shabyndyq jetedi. Jylda oblystyń ózge aımaqtarynyń sharýashylyqtary bizdiń aýdannan kelip, shóp shaýyp áketedi. Munyń ózi baılyqtyń kózi emes pe? Mal sharýashylyǵyna qajettiń biri aýyz sý máselesi bolsa, onyń jaǵdaıy da bizdiń aýdanda jaman emes. О́ńirdegi Torǵaı, Qabyrǵa, Syntasty, Jaldama ózenderi mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaılylyq týǵyzady. Tipti, osy ózenderdiń boıyn jaılap otyrǵan aýyldar kókónis, baqsha sharýashylyǵymen de aınalysady. Onyń kólemin ósirýge de bolady. Qarjy tapsaq burynǵy qudyqtardy da qalpyna keltirýge tolyq múmkindik bolar edi.
Sharýashylyqtyń qaı salasy da adam eńbegimen damıdy. Bir aıta keterim, bizdiń Amangeldi aýdany sharýanyń qolynan quryǵy túspegen óńir. Aýylda óndiris, kásiporyn joq, kúnkóris kózi negizinen mal bolǵandyqtan, aýylda turǵan aǵaıynnyń barlyǵy da shetinen sharýa. Maldyń jaǵdaıyn jaqsy biledi. Sondyqtan, mal sharýashylyǵyna ınvestısııa salǵan kásipkerge malshy tabý da qıyndyqqa soqpaıdy. Aýyldarda 90-shy jyldary nasharlap ketken veterınarlyq jumystar qaıta jandandy. Qazir eldi mekenderde mal aýrýlaryna jol bermeımiz. Turǵyndardyń ózderi de túsingen, burynǵydaı aýrý maldy ustap otyra bermeıdi.
– Keńes Odaǵy kezinde aıtylǵan bir anekdot eske túsedi. Komsomoldyq joldamamen Lenıngradtan bir jumysshy Qazaqstanǵa mal baǵýǵa kelipti. Aldyna bir otar qoı salyp beredi. Álgi lenıngradtyq maldy óriske tańerteń saǵat 8-de shyǵaryp, túste eki saǵat qamap qoıyp, keshke saǵat 6-da óristen aıdap ákelgen eken. Halqymyzdyń qanyna sińgen sharýaqorlyqpen baqsa, osydan ne bári jıyrma jyldaı ǵana buryn Torǵaı dalasynda qaptap órgen maldy qalaı qalpyna keltirmeske? Bul qazaq úshin alynbaıtyn qamal emes sııaqty.
– Árıne, atadan kele jatqan quryǵy áli sharýanyń qolynda ekenin shúkirshilikpen aıtqym keledi. Sonaý shalǵaıdaǵy óndirisi, kásiporyndary joq ulan dalada aǵaıyn qoradaǵy malyna senbese nege otyr? Degenmen, jekeniń qorasyndaǵy mal men mal sharýashylyǵyn óndiristik jolǵa qoıý eki basqa uǵym. Bul úshin ózińiz aıtyp otyrǵan sharýaqorlyqtyń ústine veterınarlyq, zootehnıkalyq jumystardy da qalpyna keltirý qajet. Shópti tehnıkasy daıyn bolǵan kezde emes, qunary ketpeı turyp, babyndaǵy kezinde oryp, keptirip, jınap alsa, jemdi býlap berse, onyń quramynda mıneraldyq tuzdar men vıtamınderdi túgendep qadaǵalasa, súrlem jasaýdy qalpyna keltirse nege bolmasyn. Munyń barlyǵyn biz úıretpeı-aq, qarjy salǵan ınvestorlar mamandardyń arqasynda ózderi-aq ornyna keltiredi dep senemin. Investorlar kelse, eldi mekenderdiń ınfraqurylymy da jańǵyrtylar edi. Mal tuqymyn asyldandyrýǵa alystan arbalamaı-aq, oblystaǵy, respýblıkadaǵy asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyqtardan iri qaranyń soltústiktiń aıazyna, sýyǵyna tózimdi, mármár etti tonnalap aýdaratyn áýlıekól, qazaqtyń aq bas sıyry tuqymdaryn alýǵa bolady. Torǵaıda jylqynyń Biráli jabysy degen tuqymy bolǵan eken. Ony nege qalpyna keltirmeske? Istiń kózin tapqan kisige dala túlegeli tur.
– Ulan-baıtaq dalany shashyraı jaılaǵanmen, qulyndaı shurqyrasyp, tilimizde dıalekt, saltymyzda ereksheligimiz bilinbegen qatyqtaı uıyǵan halyqpyz. Torǵaı dalasy jeldiń óti, eldiń sheti emes, sharýamyzda da asa ózgeshelik bola qoımaıdy. Onyń ústine búgin ozyq tehnologııalar zamanynda ómir súrip otyrǵanymyzdy izdenis ústinde júretin ınvestorlar biz aıtpaı-aq biledi. Endeshe, elimizdiń qaı shalǵaıynan bolsyn Torǵaı dalasyna mal ósiremin dep qarjy salǵan kásipkerdiń quryǵy maılanaryna siz kepil, biz tilektes bolyp, áńgimeni bitireıik.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Amangeldi aýdany.