Ábilqaıyr han men Bopaı hanym urpaq jadynan joǵalmaıdy

О́tken jyly Aqtaý qalasynda Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıteti uıymdastyrýymen «Ábilqaıyr han men Bopaı hanymnyń ómir joly jáne ult tarıhyndaǵy orny» halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik kon­ferensııasy ótken bolatyn. Bul bopaı­tanýdaǵy qolǵa alynǵan jaqsy bastama, jemisti sharalardyń biri boldy. Ábilqaıyr han men Bopaı hanym týraly tarıhshy ǵalymdar baıandama jasap, olardyń ómir jolyn kópshilikke jańasha tanytýǵa talpyndy.

«Sol aýylǵa qaıtyp kelgen Ábil­qaıyr óziniń tóre tuqymynan ekenin ja­sy­ryp Bopaıdyń ákesiniń malyn baǵýǵa jaldanady. (Nevolnık. Pre­danıe o kırgız-kaısaskom hane Abýl­haıre. //TOV. (Týrgaıskıe oblastnye vedomostı). 1899. № 52. str. 7-8...) Uzyn boıly, batyr tulǵaly, jigittiń suńqary Ábilqaıyr batyr jylqyshy bolyp júrse de az ýaqyt ishinde aýyl adam­daryna jaqsy jaǵynan kórinip qur­metke ıe bolady. Árıne, kóp uzamaı Bopaı sulýǵa da unap qalady….Syryn ashqan jas batyrdy Bopaı sulý da jan tánimen unatyp ǵashyq bolady. Osylaı ǵashyqtar romany bastalady. Ǵashyqtar ajyrymastaı dárejege jetkende Bopaı sulýdyń ákesiniń ruqsatyn suraıdy. Onyń ákesi mundaı jaǵdaıdy kútpegen edi. Bul burynnan maldy jáne beldi aýyl bolǵan soń, onyń ústine qyzdyń basy bos bolýshy ma edi, aıttyrýly bolsa kerek, sultan degen aty bolǵanmen jal­ǵyz atty kedeı jigitke qyzyn ber­gisi kelmegen shal neshe túrli aıla-shar­ǵy­ny oılap tabady. Sonyń biri: «Qy­zym­nyń qalyń malyna ala aıaqty 90 kú­reń at jáne 60 aqsur at ákelesiń, áıt­pese qyzymdy bermeımin…», dep shart qoıady… Osyndaı aýyr shartqa amal­syz kelisken jas batyr bir aıdyń ishinde osy aıtqanyńyzdy ákelemin – dep attanyp ketedi. Alaıda, jalǵyz atty kedeı jigit bul shartymdy oryndaı almas dep úmittengen edi Bopaı sulýdyń ákesi. Ǵashyqtyq órtine kúıip janǵan jas batyr, tiri júrsem Bopaı sulýdy almaı tynbaımyn, dep sert bergen Ábilqaıyr álgi aıtqan jylqyny tanystarynan, aǵaıyndarynan, bárinen suraıdy, alaıda eshqandaı nátıje shyqpaıdy. Sharq urǵan jas batyrdyń osyndaı aıanyshty kúıin estigen baıaǵy Jánibek batyr jetip keledi. Qý kedeılik qolyn kesip otyrǵan jas tóreni aıaǵan, ári keleshegine sengen Jánibek batyr Ábilqaıyrǵa kerekti 150 aıǵyrdy óz jylqysynan shyǵaryp sanap beredi. Oǵan qosa ol ózi baryp Bopaı sulýdyń ákesine qazaq ádet-ǵurpy boıynsha quda túsedi… Sóıtip áıgili qazaq batyry Jánibek eki ǵashyqtyń basyn qosyp úlken azamattyq jasaıdy… Árıne bul oqıǵa halyq ańyzdarynyń ártúrli nus­qa­larynyń biri. Alaıda shyndyǵyna kelsek te Ábilqaıyrdyń Bopaı sulýǵa úılenýi asa kóp qıynshylyq jaǵdaıda bolǵanyn osyndaı ańyzdardyń kóptigi­men dáleldenedi. Qazaq elindegi ejelden kele jatqan dástúr boıynsha, árıne Bopaı sulýdyń basy bos bolmaǵan. Basqa qazaq qyzdary sııaqty onyń da atastyrǵan jeri boldy. Onyń ústine osyndaı baıdyń qyzyn kez kelgen adam emes, árıne myqty adam aıttyrady… Mine osynaý qıynshylyqty jeńý úshin Ábilqaıyr men Bopaı sulý tek bir-birine ǵashyq bolyp qana qoıǵan joq, sondaı-aq ejelgi dástúrdi buzýǵa májbúr boldy… Qalaı bolǵanda da Ábilqaıyr syndy jas batyrdyń Bopaı sııaqty áıgili sulýǵa úılenýi onyń shyn máninde ómirdegi baqyty edi. (Nevolnık. Predanıe o kır­gızskom hane Abýlhaıre. TG. (Týr­gaıskaıa gazeta). 1900. № 1.str.5...)

Bopaı Ábilqaıyr úıine qutty kelin bolyp tústi. Ol kelin bolyp tús­keli Qajy sultan shańyraǵynyń tasy órge domalaı bastady. Kóp uza­maı Ábil­qaıyrdy halqymyzdyń ıgi jaq­sylary aq kıizge kóterip han etip saılady. Osy oqıǵalar baıaǵydan beri Ábilqaıyr syndy kedeı jigittiń halqymyzdy qyz­­ǵyshtaı qorǵaýdaǵy keýdesin oqqa tó­segen erlikteriniń jan-jaqty baǵalana bastaǵany edi, deıdi óz baıandamasynda tarıhshy S.О́tenııazov.

О́miri osylaı baıyrǵy qazaq aýylyn­daǵy óz súıgenine qosylýǵa kúsh salǵan qazaq qyzdaryna tán jaǵdaıda órbi­gen Bopaıdyń kelin bolǵan qadamy Ábilqaıyr úshin ǵana emes, ózi úshin de qutty bolǵan sekildi. Ol kezeńdegi qyzdardyń barlyǵy birdeı attap kete almaıtyn «aıttyrýly» deıtin buǵaýdy buzyp ótken Bopaı hanmen birge bılikke aralasady, tipti han qaıtys bolǵan soń bılikke belsendi túrde yqpal ete alatyn aqyl-oıy kósheli, aýzy dýaly, sózi ótimdi tulǵaǵa aınalady. Bul týraly professor K.Jaýlın «Kúıeýiniń qazasynan keıin de Bopaı ustanǵan baǵytynan taı­maıdy. Ábilqaıyr saıasatynyń óz jalǵasyn tabýy balasy Nuralynyń áke ornyn basýyna baılanysty ekendigin tereń uǵynǵan Bopaı hanym batyl ári oılap-pishilgen qadamdar jasaıdy. Orta júz ben Kishi júzdiń bedeldi bıleri men batyrlarynyń Nuralyny han kóterýge kelisimin alǵannan keıin ǵana, Bopaı hanym patshaıym Elızaveta Petrovnaǵa, kelesi kúni brıgadalyq general A.I.Tevkelev pen Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke qısyndy ótinish hattar joldaıdy. Osy hattardy jetkizý úshin atalmysh eki júzdiń 8 bedeldi bıi Orynborǵa, odan keıin Sankt-Peterbýrgke attanady. Nuralyny «qyrǵyz-qaısaq hany» etip bekitý týraly Elızaveta Petrovnanyń 1749 jylǵy 2 mamyrdaǵy jarlyǵy, onda Bopaı hanymnyń hatyna da silteme jasalýy, kansler A.P.Bestýjev-Rıýmınniń Bopaıǵa arnaıy hat jazyp, patshaıym atynan syılyq joldaýy hanym saıasatynyń jeńisi edi. Bopaı hanym Ábilqaıyr áýletiniń dárejesi men bedelin kóterýge umtyla otyryp, oryn­syz qantógistiń bolmaýyn, el ir­gesi­niń sógilmeýin qalady. Sol úshin de ol kúıeýiniń kegin alýǵa «attandatpaı», Baraq sultandy jazalaýdy orys ákim­shiligi arqyly zańdastyryp alýǵa tyrysty. Qoǵam damýynyń negizgi kózi tynyshtyq ómir ekendigin, tirligin at ústinde ótkizgen halyqtyń bolashaǵy buldyrlyǵyn uǵynǵan hanym orys ákimshiligin Elek ózeni boıynda qala saldyrtýǵa da úgitteıdi. Qazaq-jońǵar qatynastaryna tıgizgen áseri, Qaıyp han men Nuraly handy bitistirýge baǵyttalǵan áreketteri Bopaıdyń el birligin qamtamasyz etýge tyrysqan mámilegerlik nıetin ańǵartady. Bopaı orys-qazaq qatynastaryndaǵy jáne sol kezdegi qazaq qoǵamyndaǵy sheshimin tappaı júrgen keıbir máselelerdi talqylaý úshin Orynbor ákimshiligi­niń basshylyǵymen kezdesip, kelissóz júrgizgisi keldi. 1740 jyly Sankt-Peter­býrgke resmı saparmen baryp, Anna Ioannovnaǵa jolyǵý nıeti de bolǵan. Bopaıdyń zerektigi men tapqyrlyǵy jóninde aǵylshyn sýretshisi jazady. Kúıeýiniń qazasynan keıin de Bopaı óziniń ustanǵan baǵytynan taımaıdy. Ábilqaıyrdyń saıasatyn júzege asyrý úshin balasy Nuralyny áke ornyna 1749 jyly 26 qarashada han taǵyna Elızaveta Petrovnanyń jarlyǵymen otyrǵyzyp, Bopaı hanym han taǵynda batyl ári naqty qadamdar jasaıdy. Bopaı kúıeýin óltirgen Baraq hannan óshin alý úshin eń myqty Sın ımperııasymen quda bolýdy kózdep ulyna onyń qolynda júrgen Namuryn deıtin qyzǵa quda túsedi. Biraq bul quda túsý aqyry uzaqqa sozylmaı qyz aıaq asty ólip qalady, artynsha Baraq han da dúnıe salady.

Kansler A.P.Bestýjev-Rıýmınniń Bopaıǵa arnaıy hat jazyp, patsha­ıym atynan syılyq joldaýy – hanym saıasatynyń jeńisi edi. Bopaıdyń zerek­tigi men tapqyrlyǵy jóninde aǵyl­shyn sýretshisi Djon Kestldiń, Ábilqaıyr ordasynda bolǵan orys sheneýnikteriniń jazbalarynda birshama derekter kelti­riledi» degen jazbasy bar.

Bopaıtanýdaǵy taǵy bir jańalyq – XVIII ǵasyrdaǵy qazaq sarbazdarynyń bas qolbasshysy, saıasatker, mámileger Ábil­qaıyr han jáne el basqarý isinde Ábilqaıyr hannyń senimdi ári aqyldy serigi bolyp, ishki jáne syrt­qy máse­le­lerdi sheshýge atsalysyp, dıplo­matııa­lyq qatynastardy rettep otyrǵan tarıhı tulǵa Bopaı hanymnyń dúnıege kelýi­niń 325 jyldyǵyna arnap, olar­ǵa qatysty derekterdi jınaqtap, tolyq­tyryp Atyraý oblysy Jylyoı aýda­nyndaǵy Pir Beket ata ómirge kelgen Aq­meshittiń ımamy, ustaz, Ata týraly birneshe kitap shyǵarǵan Islam qajy Myrzabekuly kólemdi jınaq qu­ras­tyrdy. Bopaı anany ulyqtaǵan alǵash­qy eńbekke ǵalymdardyń zertteý eńbek­teri, joljazbalary, kúndelikteri, ar­naý óleńderi, urpaqtar shejiresi, má­denı sharalar jaıly aqparattar toptas­tyrylǵan.

Jýyrda Mańǵystaý oblystyq «Rýhanı jańǵyrý» óńirlik jobalyq ofısiniń uıymdastyrýymen «Ábilqaıyr han jáne Bopaı hanym» kitabynyń ekinshi basylymynyń tanystyrylymy boldy. Sharaǵa el aqsaqaldary, oblystyq, aýdandyq-qalalyq kitaphana qyzmetkerleri, tarıhı kitaptarǵa qumar oqyrmandar qatysty.

– Bopaı hanym týraly derekterge den qoısaq, Ábilhaıyr hannyń Bopaı hanymnan týǵan bes ulynyń úsheýi áke jolymen han bolyp, nemereleriniń ata jolyn jalǵaýyna da uly anasynyń ıgi yqpaly zor bolǵan. Onyń azamattyq, qaıratkerlik tulǵasy da, asyl ana retinde tárbıelik ónegesi de – urpaqqa úlgi. Sondyqtan onyń ómiri men memlekettik jáne qoǵamdyq qyzmetin nasıhattaı berýimiz kerek. О́ńirlik saraptaý keńesiniń 2018 jylǵy 24 shilde kúngi №13 otyrysynda «Ábilqaıyr han jáne Bopaı hanym» atty kitap shyǵarý, Bopaı hanymnyń memlekettik jáne qoǵamdyq isteri týraly ǵylymı konferensııa uıymdastyrý jobasy talqylanǵan bolatyn. Eki bastama da sátti iske asty. Oqyrmandardyń suraýy boıynsha atalmysh jınaq taralymyn arttyryp, ekinshi ret basyp shyǵarýǵa qajettilik týdy. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda «qazirgi ádebıettegi, mýzyka men teatr salasyndaǵy jáne beıneleý ónerindegi uly oıshyldar, aqyndar jáne el bılegen tulǵalar beınesiniń mańyzdy galereıasyn jasaýdy qolǵa alý qajettigi» aıtylǵan. Sondaı-aq «Elimizdiń tarıhı kezeńderin keńinen qamtı otyryp, «Uly Dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendirý jáne jandandyrý qajet», – delingen. Teatr sahnasynda Bopaı hanymnyń kórkem beınesi somdaldy. XVIII ǵasyrdyń kórnekti sýretshisi Djon Kestl salǵan sýret negizinde portreti jasaldy, dedi «Rýhanı jańǵyrý» óńirlik ofısiniń basshysy G.Azan. Á.Kekilbaıuly, I.Erofeeva, S.О́tenııaz, J.Muqanov, t.b. avtorlardyń zertteýlerin, jazbalaryn jınaqtap bastyrǵan Islam qajy Myrzabekuly qonaqtarǵa kitap týraly, keıipkeri jaıly áńgimeledi. «Aýylyńda qarııań bolsa, jazyp qoı­ǵan hatpen teń» degendeı, aýyl aqsaqal­dary atynan Salamat Nuruly kitap týraly pikir bildirip, Ábilqaıyr han, Bopaı hanym týraly oılaryn aıtty. Q.Sydıyquly atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq ámbebap kitaphanasy bul sharaǵa aýdan-qalalardaǵy kitaphana qyzmetkerlerin arnaıy shaqyryp, belsendi qatysty.

Búginge deıin daýly taqyrypqa aınalyp kelgen Ábilqaıyr han ómiri men ustanymy endi Bopaı hanymnyń ómiri men qaıratkerligin zertteý barysynda tolyq ashylyp, tanyla túsedi dep oılaımyz. Kóziniń tirisinde qaıratkerlik jaǵynan birin-biri tolyqtyrǵan erli-zaıypty qos tulǵanyń rýhtary endi tarıhı derek retinde bir-birin qoldaı ótken kúnniń tereń tuńǵıyǵyna birge tartyp, tylsym syrlarǵa birge qanyqtyra túsetini anyq.

Aqjal tolqyndary alasurǵan Kas­pııdiń jaǵalaýyndaǵy jas qala Aqtaýda elge ustyn, urpaqqa ulaǵat berer uly estelikke aınalyp Bopaı hanymnyń eńseli eskertkishi tursa degen oı – búgingi birqatar urpaqtyń armanyna aınalýda.

Mańǵystaý oblysy