«Qara altyn» naryǵynda qashan teńgerim ornaıdy?

Taıaýda AQSh-tyń Vene­sýeladaǵy arnaıy elshisi Elıott Abrams aldaǵy ýaqytta Qurama Shtattardyń Venesýelaǵa qatysty iri sanksııalar qabyldaıtynyn habarlaǵan-dy. Abrams aıtyp aýzyn jıǵansha, munaı baǵasy 67 dollardan asa bastady.

AQSh elshisi naqty qandaı sharalar qabyldanatynyn aıtpasa da, Venesýela prezıdenti Nıkolas Madýromen baılanysy bar keı azamattarǵa berilgen vı­za­nyń kúshin joıýy múmkin eke­nin málimdedi. «Qarjy uıym­daryna qosymsha sanksııalar qa­byldanyp, keı vızalardyń kúshi joıylady», dedi elshi.

Aıta keteıik, ótken aptada Ve­nesýela Parlamenti elde tótenshe jaǵdaı jarııalaǵan. Oǵan sebep elektr qýatynyń óshýi men sonyń kesirinen munaı eksportynyń toqtap qalǵany. Nátıjesinde mıl­lıondaǵan halyq azyq-túlik­siz qalǵan.

Dollardyń ózindik quny arzandady

Sársenbide AQSh dollarynyń baǵamy tómendedi. Oǵan sebep – Federaldy rezerv júıe­si­niń dollardyń paıyzdyq mól­sher­lemesin kóterýdi toqtata turýy, el ekonomıkasynyń soǵan saı tómendeýi. Resmı esepte kórsetilgendeı, aqpan aıynda AQSh-taǵy baǵa sál kóterilip, óndirýshiler baǵasynyń ınflıasııasy tutynýshylyq ınflıasııaǵa jaqyndady, ıaǵnı eldegi jalpy ınflıasııalyq qysym tómendedi.

Qańtar aıynda AQSh-taǵy uzaq­merzimdi paıdalaný taýar­lary­nyń óndirisine berilgen tapsy­rystar sońǵy alty aıdaǵy eń joǵary kórsetkishke kóteril­genimen, jyl basynda el eko­no­mıkasynyń báseń ósimin ózgerte almaı otyr. Ekonomıkalyq ósim­niń báseńdigi men álsiz ınflıasııa FRJ basshysy Djerom Paýelldiń bazalyq mólsherlemeni kóterýine múmkindik bermeı otyr. Nátıjesinde AQSh dollarynyń eýro jáne fýntqa shaqqandaǵy baǵamy aıtarlyqtaı tómendep ketti. Osynyń bári munaıdyń qymbattaýyna da áser etpeı qoı­mady.

Jalpy, AQSh Energetıka mı­nıstrligi 2019 jyly eldegi munaı óndirisiniń kólemi buryn aıtylǵandaı 12,4 mln barrel emes, 12,3 mln barrel bolady dep boljap otyr. Bul da «qara altyn­nyń» qymbattaýyna túrtki bolǵany anyq.

OPEK elderi men oǵan múshe emes munaı eksporttaýshy memleketter eki jyldan artyq ýa­qyt­tan beri ózara kelisim boıyn­sha munaı eksportyn azaıtyp jat­qanyna qaramastan, naryqta áli de balans ornamaı tur. Onyń ústi­ne AQSh-tyń óndiristi jyl sanap arttyryp jatqany onsyz da qym­batt­ata almaı otyrǵan «qara altyn» qunyn odan saıyn tómen tartýda.

Saýd Arabııasynyń energetıka mınıstri Halıd ál-Falıh naryqtaǵy usynys pen suranysty teńestirip, baǵany kóterý úshin OPEK+ shartynyń jalǵasa beretinin aıtyp, Saýdııa aldaǵy ýaqytta munaı óndirýdi 10 mln barrelge túsiretinin má­limdedi. Kelisimniń negizgi eki iri múshesi Saýdııa men Reseı óndiristi qysqartýdy keminde maý­sym aıy­na deıin jalǵastyrmaq. Al Saý­dııa sáýir aıynan bastap eksportty táýligine 7 mln barrelge azaıtýǵa bekinip otyr. Degenmen qazirgi tańda bul elden munaı satyp alatyn memleketterge táýligine 7,6 mln barrel qajet. Al Saýdııa ádeıi qoldan tapshylyq jasamaq. Aqparat quraldarynyń málimetinshe, Saýd Arabııasy 2019 jyldyń ekinshi jartysynda da kelisimdi saqtap, óndiristi azaıta bermeýge tıis.

О́z kezeginde Reseı de kelisimdi artyǵymen oryndap, baǵanyń kó­te­rilgenine múddeli bolyp otyr. Al taǵy eki iri eksporttaýshy Ve­ne­sýela men Iran OPEK+ kelisi­min­siz AQSh-tyń qysymyna baı­la­nysty qoldarynda bar munaı­dy sata almaı otyrǵan jaıy bar.

Naryqtyń taǵy bir oıynshysy Birikken Arab Ámirliginiń munaı mınıstri Súheıil ál-Mazrýı OPEK+ kelisiminiń búginge deıin 119%-ǵa oryndalǵanyn aıta kelip, Ámirliktiń óndiristi taǵy 115 myń barrelge azaıtatynyn aıtty, naryqta balans ornap kele jatqanyn málimdedi.

Qazaqstan óndiris kólemin kóbeıtip jatyr

Munaı óndirisin tejeý týraly OPEK+ kelisimin oryndamaı otyrǵan memleket tek Qazaqstan sekildi. Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń ózi Qazaqstannyń atalǵan kelisim aıasynda táýligine ári ketse 1,885 mln barrel óndirýge tıis ekenine qaramastan, jyl basynan bergi ortasha óndiris 1,88 mln barreldi quraıtynyn aıtyp, kórsetkishtiń ýaqyt ótken saıyn ósip kele jatqanyn moıyndady. Máselen, qańtarda óndiris kólemi táýligine 1,885 mln barrel bolsa, aqpanda kórsetkish 1,893 mln barreldi qurady. Degenmen jyldyq kór­set­kishte óndiris byltyrǵydan 1,4 mln tonnaǵa azaıatyny buryn aı­tylǵan. 2018 jyly 90,4 mln barrel «qara altyn» shyǵarǵan Qazaqstan bıyl 89 mln-nan asyrmaıyn dep tur. Onyń ózinde bul OPEK kelisimin saqtaý úshin emes, «Teńiz» ben «Qashaǵanda» jóndeý jumystaryn júrgizetin bolǵandyqtan, óndiristi budan asyrýǵa múmkindik bolmaıyn dep tur.

Mınıstrdiń ózi de Qazaq­stan­nyń bar bolǵany 20 myń barrel artyq óndirip jatqanyn aıta kelip, aldaǵy ýaqytta shart talaptaryn oryndaýǵa tyrysatynyn, sóıtip óndiristi táýligine 40 myń barrelge azaıtatynyn aıtty. Bul Qazaqstannyń OPEK+ shartyn alǵash ret buzýy emes. Kelisim qabyldanǵaly be­ri eki jyldan artyq ýaqytta ýaǵ­da­lasqan memleketter birneshe ret Qazaqstannyń kelisimge nem­qu­raıly qarap, mindettemesin aınalyp ótýge tyrysatynyn aıtyp shaǵymdanǵan edi.

2019 jyly baǵa qandaı bolady?

2018 jyl munaı baǵasynyń ta­rıhtaǵy eń qubylmaly kezeńi bol­ǵany anyq. Jyl basyn 65-70 dol­lardyń aınalasynda basta­ǵan «qara altyn» quny kúzge qaraı 80 dollarǵa jaqyndasa, jel­toq­sannyń basynda 53 dollarǵa deıin túsip ketip, jyldy 60 dol­larmen japty. Osylaısha, jyl­dyń ortasha baǵasy shamamen 72-73 dollar aınalasynda boldy.

Bıyl baǵa 60 dollardan tómen túspeýi múmkin degenmen, ortasha baǵa byltyrǵydan anaǵurlym tó­men bolatyny anyq. Naryqtyń eki aıdan bergi salystyrmaly túrde turaqtylyǵy sala maman­dary­nyń boljam jasaýyna múm­kindik berip otyr.

Máselen, AQSh Energetıka agent­tigi 2019 jyldyń ortasha baǵasyn 63 dollar dep boljasa, Dúnıejúzilik bank bıylǵy ba­ǵanyń 67 dollar bolatynyn habarlaıdy. AQSh energetıka agent­tigi birneshe ınstıtýttardyń ishindegi eń pessımıstik joramal jasasa, Dúnıejúzilik banktiń boljamy eń joǵary kórsetkish. Iаǵnı, bıyl baǵa 63-67 dollar dáliziniń ishinde bolýy tıis.

Jalpy, 2019 jyl munaı na­ry­ǵynda sońǵy birneshe jyl­dyń ishinde eń jaıly jáne turaq­tysy bolǵaly tur. Eki aıdan bergi baǵanyń aıtarlyqtaı aýyt­qymaýy men naryq qatysý­shy­larynyń uzaqmerzimdi jospary jáne geosaıası ahýaldyń bir soq­paqqa túsýi «qara altyn» qunyn «tynysh» ustap turmaq.