Senim – memlekettiń tiregi

Jalpy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi degen ataýdyń ózi mańyzdy máselelerdi meńzeıdi. Sebebi saıası-áleýmettik ádebıette senim – úlken bir fılosofııalyq, ekonomıkalyq, psıhologııalyq másele. Amerıkanyń ataqty áleýmettanýshysy Frensıs Fýkýıama jazǵan «Senim» degen úlken eńbekte osy senimniń ártúrli qyrlary ashyp kórsetilgen. 

Sondyqtan bul keńesti kelisim keńesi, dıalog deýge bolar edi, biraq senim ataýy tańdalǵandyqtan bizdiń qoǵamdaǵy úlken máselelerdi sheshýdiń jolyn izdegendeı áser qaldyrady. 

Senim degen sózdiń ózinde eki maǵy­na bar. Biz kóbine kóp senim – «vera», nanym-senim, dinı senim, qulshylyq etý, dinı merekeler, dinı dástúrler, sonyń tóńiregindegi senim degen sózdi kóbirek aıtamyz. 

Al ekinshi jaǵy «doverıe» sózine balanatyn senimdi alsaq, bul ózara senim – qoǵamnyń negizi. Qoǵam jalpy senimge negizdelgen. О́ıtkeni mem­leket halyqqa senedi, al halyq eldiń jo­ǵarǵy bıligine, Parlamentke, armııa, po­lısııaǵa sený arqyly saıası-quqyqtyq jolmen memleket qalyptasady. 

Mine, bul – ózara senim. Senim bol­maı, el bolý qıyn. Senimniń maǵy­nasy tereńde, ol – bir memlekette turatyn ult ókilderiniń, dinı uıym­dardyń bir birine senimi. Árbir otbasynyń ózi senimge negizdelip qurylady. Kórshilerdiń senimi de osy sanatqa kiredi. Senim qoǵamnyń irgesin qalaıdy. Al qoǵamnyń bılik pen onyń tarmaqtaryna seniminiń azaıýy memleketke úlken qaýip týǵyzady.

Qoldanysta mynadaı bir teorııa bar – eger de bir banktiń salymshylary sol bankke senbeı, birte-birte sol bank­ten ózderiniń qarjylaryn ala berse, bank bankrotqa ushyraıdy. Sol sııaqty azamattardyń memleketke senimi azaısa, kóptegen áleýmettik toptardyń memleketke degen senimi álsireı berse, bul aınalyp kelgende sol memlekettiń ózine qaýip týǵyzatynyn Keńes ókimetiniń tusynda kórdik. Son­dyqtan senim – memlekettiń irgeta­sy turǵysynan qaraıtyn bolsaq, psı­ho­logııalyq ta, moraldyq ta úlken kategorııa ekenin kóremiz. Qoǵamnyń azǵyndaýy osy senimniń azaıýynan bastalady da qoǵam úlken rýhanı moraldyq qıyndyqtarǵa ushyraıdy. Mine, nege biz búgin osy senim keńesin qurdyq? Nege senim dep atadyq? 

Negizinde sońǵy jyldary memleketke halyqtyń, qoǵamnyń senimi azaıǵanyn moıyndaý kerek. Qoǵam tarapynan memlekettik apparatqa, mem­lekettik qyzmetkerlerge, qoǵam­daǵy órship ketken jemqorlyqqa, polı­sııanyń urdajyq saıasatyna belgili bir deńgeıde senimsizdik qalyptasty. Oǵan qosa demografııalyq toptardyń Qazaqstannan basqa jaqqa qonys aýdara bastaýy da elge degen senimniń azaıa bastaǵanyn kórsetedi. 

Sonymen birge qoǵamda senim azaı­ǵan­nan keıin qoǵam azamattarynyń ekin­shi bir minezi kórindi. El ishinde jıi qylań beretin jaǵymsyz, abyroısyz ister aınalyp kelgende qoǵam tarapy­nan barlyǵy da jemqor, barlyǵy da ury, barlyǵy da alaıaq degen oı tý­ǵy­­zyp, pikir qalyptastyryp, memle­ket­­tiń be­de­line aıryqsha nuqsan keltirýde. 

Mysaly stýdentterge dáris oqý barysynda, keıde olardy ashyq áńgimege tartyp, jeke oılaryn bilýge tyrysamyn. Sondaı sátterde stýdentterdiń birbetkeılikpen bárin qaralaýǵa daıyn turatyny baıqalady. Biraq ish tartyp áńgimelesý barysynda, sondaı qaralaýshy pikirdegi stýdenttiń ákesi shaǵyn kásipker, aǵasy memlekettik qyzmetker, taǵy bir týysqandary jaýapty qyzmetterde ekenin aıtady. Sol sátte odan ákeń de, aǵalaryń men týysqandaryń da alaıaq ári ury ma dep suraı qalsańyz, etjaqyndaryna shań jýytpaı, meniń týystarymnan basqasynyń bári sondaı ekenin aıtady. Bul aınalyp kelgende, qoǵam músheleriniń psıhologııa­sy ózgergenin, birjaqty qaralaýǵa daıyn turatynyn kórsetse kerek. Al bul jaǵdaı bizdi oılandyrýy tıis. Eger elimizde senim álsireı bastasa, túptiń-túbinde el bolyp qalýymyzǵa úlken qaýip tóngeli tur. 

Mine, osyndaı ashyq aıtylýy tıis máseleler ekshele kele, budan da zor qıyndyqtardyń aldyn alý úshin Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy dep oılaımyn. 

Endigi kezekte Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń quramyna kimder kirdi degen saýal týyndaıdy. Keńes músheleriniń tizimine qarap otyryp, negizinen jeke azamattyq pozısııasy bar, máseleni týra aıtatyn, bura tart­paıtyn, belgili bir adamdar men top­tardyń múddesi emes, memle­ket­tik má­sele tóńireginde oılanatyn adam­dar­dyń kóptep kirgenine ishteı rıza boldym. 

Biraq keńes músheleriniń qatarynan áli de bolsa demokratııalyq mádenıeti tómen, quldyq sezimnen aryla almaı júrgen adamdardy da baıqadym. 

Eń bastysy, aldaǵy ýaqytta joǵa­ryda aıtqan eki sanattaǵy adamdar­dyń qaı toby basym bolady? Eskishe júrýdi qalaıtyndar ma, demokratııalyq jań­ǵyrý jolyn tańdaǵandar ma? Mine, dál osy jerden bolashaqqa degen úmit pen senim qatar týady.

О́ıtkeni 2000 jyldardyń ortan belinde elimizde dál osy keńeske uqsas Demokratııa jáne azamattyq qoǵam máseleleri jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Sol komıssııa quramynda kóptegen alǵyr, tereń oıly azamattar jumys istedi. Komıssııanyń árbir otyrysynda uıymnyń atyna saı keletindeı, demokratııa men azamat­tyq qoǵamdy jańǵyrtýǵa baılanysty kóptegen pikirler qyzý talqy­la­nyp, tyń usynystar aıtyldy. Shyn máni­sinde, elimizde dál qazirgideı jaǵdaı qalyptasaryn sol komıssııa músheleri anyq sezindi dep aıta alamyn. 

Endi onyń mánisin ashyp aıtar bolsam, ǵylymı turǵydan kelgende eshqandaı da prezıdenttik basqarý júıesi minsiz bolmaıdy. Árıne, bul júıeniń artyqshylyǵyn da esten shyǵarmaǵan abzal. Bizdiń elimizge dál osy prezıdenttik basqarý júıe­siniń paıdasy kóp boldy. Sebebi táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldary aldymyzdan shyqqan áleýmettik-ekonomıkalyq qıyndyqtar kóp bolatyn. Oǵan qosa, el birligine qarsy ishki-syrtqy kúshter de antalap turdy. Sol kezde bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, áleýetti qıyndyqtardy eńserýge tek prezıdenttik basqarý júıesi ǵana qabiletti edi.

О́z basym Parlament depýtaty retinde elimizdiń tutastyǵyn qalap, endigi jerde qyryq pyshaq bolyp aı­tysyp-tartyspaı, halqymyzdy ekono­mıkalyq daǵdarystan aman alyp shyǵyp, demokratııalyq jolǵa salý pozısııasynyń jaqtaýshysy boldym. 

Alaıda ýaqyt óte keıbir úmitter aqtalmady. Prezıdenttik basqarý júıesiniń álsiz tustary da kórine bas­tady. Jalpy, buny saılaý júıesiniń olqylyqtaryna qarap-aq baǵalaýǵa bolady. Onyń ústine kóp jaǵdaılarda jaqsy ıdeıalardy iske asyrýǵa kelgende mazmuny burmalanyp, tek ataýy ǵana qalatyn jaǵdaılar kezdesti. 

Máselen burynǵy komıssııanyń tusyn­da kóptegen azamattar saılaý týraly zańǵa ózgeris engizýdi usyn­dy. Sóıtip bul usynys ekshelene kele bir mandattyq saılaý júıesi aly­nyp tastalyp, saıası uıymdar báseke­les­tik negizde baǵdarlamalaryn ja­rııa­lap, jeńgenderi zań shyǵarýshy organ­daǵy oryndardy ıelenetin boldy. Bul qabyldanǵan ıdeıa syrttaı qaraǵanda jaqsy bolyp kóringenimen, kemshilikteri de barshylyq. Máselen sol jeńiske jetken partııalardyń tizi­mi boıynsha Parlamentke halyq ara­syn­da tanymaldyǵy tómen, saıası bel­sen­diligi álsizdeý adamdar enip, bul da bolsa qoǵam tarapynan áli kúnge túsin­beý­shilik týǵyzyp keledi. 

О́tken shaqtaǵy osyndaı kemshilik­ter esepke alyna kele Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesi atyna zaty saı bolyp, demokratııalyq shynaıy joldy tańdaǵany durys. Oǵan qosa, jalpy ártúrli pikirdegi adamdardyń múd­de­lerin úılestirip, olardy bir ıdeıaǵa uıystyryp, ortaq bir sheshimge kelý óte qıyn. Máselen, burynǵy komıs­sııa bılikti qoldaıtyndardyń ba­sym­dyǵymen kóptegen kókeıkesti másele­lerge kelgende belden basyp, ózderine ońtaıly sheshim shyǵaryp otyrdy. Sonyń saldarynan azshylyqtyń kóptegen ozyq ıdeıalary men oı-pikirleri júzege aspaı qalyp jatty. Osydan kelip kóptegen azamattar komıssııa jumysynan túńilip, bir­te-birte quramynan shyǵyp, aqyry tarap ketti. Endi mundaı keleńsiz quby­lys qaıtalanbaýy kerek. О́ıtkeni qa­zir bizde dıalog mádenıeti joq bol­ǵan­dyqtan, biz onyń bastaýysh mek­tebinen ǵana ótip jatqan sııaqtymyz. Son­dyqtan eger osy senim keńesi azshylyq toptyń da, kópshilik toptyń da oıynan shyqsa, ortaq múddege kelse, azshylyq toptyń ókilderin biz basym daýyspen sheshtik dep, óńmeninen ıterip tastamasa, sol oılarynyń, sheshimderdiń bar­lyǵy óziniń ornyn tapqan kezde ǵana bul Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń jumysy tıimdi bolady. 

Jalpy, bizdiń qoǵamda Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesi nazarǵa alatyn kúrdelenip ketken máseleler jet­kilikti. Búginde shúkir, elimiz turaqty kelisim jaǵdaıynda damyp keledi. Sońǵy 30 jylda túgel bir urpaq osy keli­sim mádenıetiniń yqpalymen tár­bıelendi. Degenmen, memleket tara­­pynan qoldaý kórip, ana tilin, dinin, mádenıetin damytýǵa erik alǵan ult­tyq ortalyqtardyń mem­leket­tik til­ge kózqarasyn zerdeleý óte mańyz­dy máselelerdiń qatarynda tur. Olar­dyń músheleri Qazaqstan halqy As­sam­bleıasynyń sessııalarynda tátti sóılegenimen, balalaryna qazaq tilin úıretýge, qazaq mektebine berýge áli de bolsa asyqpaı otyrǵany kózge uryp tur. Demek, osy aradan eldiń bola­sha­ǵy­na senim deńgeıi baıqalady. 

Sonymen qatar musylmandyqqa bet burǵan qazaq jastaryna memle­ket­tik, qoǵamdyq kózqarasty qaıta qaraý da kezek kúttirmes máseleler­diń biri. Mysaly, bılik tarmaqtary bul úderis­ten qorqynysh izdeıdi. Kóbi mu­syl­mandyq pen terrorızmniń araji­gin ajyrata almaıdy. Polısııa qyz­­met­kerleri ókilettikterin asyra paıdalanyp, meshitke baratyn jas­tardy túrtpektep, tyrnaq astynan kir izdeýin toqtatar emes. Bul – ózekti másele. О́ıtkeni din degenimiz tek nanym-senim, dástúr ǵana emes, ol – úl­ken mádenıet. Qazir biz osy úlken má­de­nıetten jastardy aýlaqtata tár­bıelegimiz keledi. О́tkendi eske túsi­­rip, bir sát oılanar bolsaq, Alash kósem­­deriniń barlyǵy da áýelgide mol­dadan bilim alǵan adamdar. Mol­da­nyń aldynda árip tanyp, keıin Reseı men basqa eldiń joǵary oqý oryn­darynda bilim aldy. Sol jas kezin­de sana­syna sińgen ımandy­lyq bular­dy qazaq­tyń ultjandy aza­maty, mem­leket qaı­ratkeri etti. Sondyq­tan da senim máselesin óte tereńnen qaras­tyrǵan jón. Olaı bolsa, osy Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesiniń qura­mynda Qazaqstan Musylmandary dinı bas­qarmasynyń ókilderi nege joq? 

Bul aıtylǵandardyń barlyǵy – meniń jeke pikirim jáne ony aqıqat dep esepteýge da qaqym joq. О́ıtkeni kez kelgen adam qandaı laýazym ıesi bolmasyn, men bilemdikke salynyp, aqıqatqa ústemdik etýine bolmaıdy. 

Kúni keshe qurylǵan Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń aldynda qyrýar is tur, olardy sheshý joldarynyń ońaı bol­maıtynyn da sezemin. Onyń jumy­synyń nátıjesin de ýaqyt kórsetedi. D­egenmen, kópshilik qalaǵan Ulttyq qo­ǵa­mdyq senim keńesi qu­ryldy, Iske sát!

Amangeldi AITALY, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jazyp alǵan Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»