Respýblıkamyzdyń ár aımaǵynda ǵylymdy damytýǵa yńǵaıly, ári irgeli izdenisterdi júrgizýge qolaıly ortalyqtar da joq emes. Aqtóbe oblysy jaǵdaıynda osyndaı basty oshaqtardyń biri – Q.Jubanov atynaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti. Endigi kezekte búgingi kóterilip otyrǵan tabıǵatyna saı atalǵan joǵary oqý ornynyń mysalynda eki-úsh aýyz sóz órbitkendi jón kóremiz. Joǵaryda aıtylǵandaı joǵary bilim berý ordasynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy men ǵylymdy damytý isine ýnıversıtet basshylary tarapynan jasalyp júrgen qoldaý men ómirsheń kózqaras istiń alǵa jyljýyna septigin tıgizip keledi. Buǵan deıingi jýrnalıstik zertteýler óńir ǵalymdarynyń basym bóligi atalǵan bilim shańyraǵyna shoǵyrlanǵanyn kórsetedi. Sonyń ishinde munda ǵylymnyń naqtylyqty talap etiletin salalary –irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizýge basymdyq berilgen. Sonyń nátıjesinde óńirlik joǵary oqý ornynda matematıka, fızıka jáne hımııa ǵylymdary salasynda belgili bir ǵylymı baǵyttar men mektepter qalyptasty deýge tolyq negiz bar.
Buǵan mysaldar da jetkilikti. Aıtalyq ýnıversıtettiń professory Qýanyshbek Shúńkeevtiń radıasııalyq fızıka mektebi tek elimizge ǵana emes, sonymen birge birqatar taıaý jáne alys shetelderge de tanymal desek, artyq aıtqandyq emes. Sonyń ishinde Polshada jáne Estonııa men Belorýssııada qazaqstandyq fızıka mektebiniń tálimi men taǵylymyn úırenýge tutastaı sol elderdiń bilim men ǵylym mınıstrlikteri tarapynan kóńil bólinýi maqtan tutýǵa turarlyqtaı. Q.Sh.Shúńkeev jetekshilik jasaıtyn zerthana álemdik standarttarǵa saı jabdyqtalǵan. Munda Nazarbaev ýnıversıteti men Tartý memlekettik ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary júıeli zertteýler júrgizýde.
Sondaı-aq atalǵan joǵary oqý ornynyń professory Jaıshylyq Sartabanovtyń dıfferensıaldy teńdeýlerdi sheshýdegi matematıkter mektebi de respýblıkadaǵy barsha matematıkter qaýymynyń nazaryn aýdarý ústinde. Dıfferensıaldy teńdeýler teorııasynyń negizi nede? Atalǵan mektep tálimgeriniń aıtýynsha bul matematıkanyń túbiri, irgetasy. Matematıka ǵylymynyń basty salasynyń biri. Gáp mynada. Atalǵan ǵylym salasynda belgili bir jetistikter men ózgeristerge nemese ǵylymı jańalyqtarǵa qol jetkizý úshin eń aldymen matematıkalyq model jasalady. Al ony dıfferensıaldy teńdeýlersiz qurý men sheshý esh múmkin emes. Onyń matematıka ǵylymynda alatyn orny erekshe ekenin osydan-aq bile berińiz deıdi naqty bilim ókili J.A.Sartabanov.
Ýnıversıtet bazasyndaǵy irgeli ǵylymı zertteýler aımaqtaǵy qoldanbaly mindetterdi sheshýmen baılanystyryla júrgiziledi. Búgingi kún bıiginen qarastyrǵanda máselege osy turǵydan kelýdiń tıimdi tustary mol ekeni aıqyn kórinýde. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty derekterge súıensek, atalǵan JOO-da ınnovasııalyq tehnologııalar parki qurylǵan. Qazirgi keze osy parktiń zerthanasyn tolyqtaı jabdyqtaý jumystary qolǵa alynǵan. Bul úshin zamanaýı úlgidegi jańa jabdyqtar men quraldar ornatylýda.
Taǵy bir aıta keterlik jáıt tehnıkalyq fakýltettegi metallýrgııa kafedrasynyń ǵalymdary tutastaı el óndirisinde erekshe orny bar «Qazhrom» transulttyq kompanııasymen tyǵyz qarym-qatynas ornatqany. Mundaǵy ortaq istiń búgingi jaı-kúıine kelsek, ýnıversıtet enshisindegi tikeleı toqty doǵaly pesh –ózgeshe ári óte qajetti óńirlik jobany júzege asyrýǵa negiz qalaıdy.
Iаǵnı, osy qondyrǵy arqyly hrom kenishiniń shańyn kádege jaratý jobasy oılastyrylǵan. Kendi balqytýdyń synaqtan ótkizilgen tuńǵysh tájirıbesi ortaq istiń tıimdiligi men qajettiligin kórsetti. Osylaısha ýnıversıtettegi metallýrgııa kafedrasy men zaýyt jańashyldary atalǵan ámbebap jabdyqty odan ári jetildirip, oblys aýmaǵynda dúrkin-dúrkin paıda bolyp júrgen ferroplast qaldyǵy shańyn keshendi túrde tazartý jobasyn qolǵa almaq.
Qazirgi kezde aımaqta birqatar ekologııalyq problemalar qordalanyp qalǵan. Ony azaıtýǵa ýnıversıtet ǵalymdarynyń qosar úlesteri osyndaı óńirdiń ekologııalyq máselelerin sheshý isindegi ýnıversıtet ǵalymdarynyń taǵy bir ǵylymı jańalyǵy dıatomıt materıaldarynyń kómegine arqa súıeý bolyp otyr. Búgingi kúni bul ispen ýnıversıtet fızıkteri men hımıkterinen qurylǵan úlken top aınalysýda. Olardyń aıtýynsha atalǵan materıal belgili bir jaǵdaılarda turǵyn-úı kommýnaldy sharýashylyǵy salasynyń kárizdik qaldyqtaryn kádege jaratýǵa kómektese alady.
Sońǵy ýaqytta Aqtóbede jaz aılarynda qolqany qabatyn jaǵymsyz ıis jaılap alatyny aıtylyp ta jazylyp ta júr. Qolǵa alynǵan jobanyń taǵy bir ereksheligi osy jaǵymsyz ıisti joıýǵa áserin tıgize alatynynda. Qazir atalǵan jobaǵa qatysty zerthanalyq synaqtar aıaqtalyp, onyń nátıjesi oń nátıjeler bergen eken. Endigi istiń aýqymy dalalyq zertteýler men kommersııalandyrý deńgeıine kóshý qajettigine qaraı oıysýda.
Bir sózben aıtqanda óńirlik ýnıversıtette joǵaryda atalǵan derekterge saı óńirlik jáne respýblıkalyq deńgeıde qarjylandyrýǵa turarlyqtaı ǵylymı jobalarmen izdenister az emes. Áıtse de bul istiń jaı-kúıi kóńil qanaǵattandyra bermeıdi. Munda taza ǵylymmen aınalysatyn ǵalymdar da dál osy máselege baılanysty aıaqtaryn jaza almaı qalǵan sekildi. Ári kezinde ǵylymı ortalyqtardy basqarǵan óńirdegi ǵalymdardyń deni zeınet jasynda ekeni de oılandyrmaı qoımaıdy. Aldaǵy ýaqytta olardan mol qaıtarym kútýdiń ózi de aǵattyq sekildi.
Árıne mundaı jaǵdaıda tek bir ǵana jol bar. Ári munyń ózi óte qajetti ári tıimdi de ońtaıly jol bolmaq. Bul ǵalymdar qataryn jastar esebinen tolyqtyrý dep bilemiz. Ras, qoǵamdyq ómirde belgili bir jaǵdaılarda bilikti mamandar men ǵalymdardy ózge óńirden shaqyrý úrdisi qoldanylyp júr. Áıtse de joǵary oqý ornynyń jetekshileri bul tájirıbeni basty orynǵa qoıýǵa múddeli emes ekenine de osy materıaldy gazet óndirisine ázirleý barysynda aıqyn kóz jetkizgendeı boldyq. О́ıtkeni onyń ár túrli obektıvtik jáne sýbektıvtik sebepteri bar ekeni belgili. Sonyń biri arnaıy shaqyrylǵan mamandardyń doktoranttar men magıstrlerdiń turaqsyzdyǵy, otbasylyq jaǵdaıy.
Bul másele jóninde Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Baýyrjan Erdembekov óz oı-pikirin bulaısha tujyrymdady. Atalǵan máselelerdi jolǵa qoıý úshin oqý orny janynan bes mamandyq boıynsha magıstratýra jáne taǵy da bes mamandyq boıynsha doktorantýra quryldy. Buǵan qosa ýnıversıtettegi ǵylymı qoǵamdastyqtyń áleýeti men múmkindikterin odan ári tereńdetý úshin matematıka jáne fızıka mamandyqtary boıynsha eki dıssertasııalyq keńes ashyldy. Onyń quramynda ýnıversıtettiń on ǵalymy bar. Bul ózgerister jas ǵalymdar leginiń óse túsýine óz yqpalyn tıgizedi degen oıdamyz.
Mine, Aqtóbe aımaǵynda irgeli ǵylymı izdenisterge qulash uryp otyrǵan oshaqtyń keıbir nátıjeleri men jetistikteri osyndaı.
AQTО́BE