Qaradalam – babadan qalǵan baı dalam

Qart tarıhtyń qatparly betterin paraqtamas buryn dál osy Qaradalada týǵan bir kezdegi qazaqtyń qara balasy, búgingi tańda dara perzentine aınalǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, aıtýly aqyn Nurlan Orazalınniń myna bir óleń joldaryna zer salǵanymyz durys shyǵar.

Bala kezden kezip, sharlap oı, kógin,

Armanymnyń jýǵan talaı kóılegin.

Buǵytydan bastalatyn ári assań,

Bul dalany «Qaradala» deıdi elim.

Qasıetti dalasy týraly oı tolǵaǵan aqyn taǵy bir óleńinde osy dalanyń naq ıesi ekenin sezinip, jaýhar jyrmen kesteleı jóneledi. Oqyp kórińiz:

«Qaradalada qalyń iz,

Qaradalada – janymyz.

Qaradalada kıeli –

tógilgen kindik qanymyz…».

Shynymen de osynaý Qaradalanyń baıtaq tósin dál osy topyraqta kindik qany tamǵan babalarymyzdyń qalyń izi shıyrlap jatyr. Sý betine túskendeı emes, tasqa túsken tańbadaı bolǵan iz-súrleýmen bahadúr babalardyń búgingi urpaǵy da kemel keleshekke jol tartyp barady. Álqıssa, áńgimemizdi tamyry tereńde jatqan tarıh-báıterektiń alyp dińine súıenip jalǵastyraıyq.

XIV ǵasyr túrki tektester tarıhyna az ózgeris ákelgen joq. 1348 jyly jalpaq jatqan Shaǵataı ulysynan bóli­nip shyqqan bir bóligi ózin Moǵol han­dy­ǵy dep jarııa­lady. Onyń negizin salǵan áýlettiń basy Tuǵlyq (Týly) Temirhan boldy. Jartylaı kóshpeli jańa memlekettiń aýmaǵy Shyǵys Túr­kistandaǵy Jońǵarııa, Ile aımaǵyn, Jetisý jerin qamtydy. (Shyńjań XVIII ǵ. 1949 j. 82-bet. Qaraǵandy. JK «AQNUR» baspasy, 2015 j). Jetisýdaǵy túrki tildes taıpalardan quram tapqan Moǵolstan memleketiniń astanasy búgingi QHR-ǵa qarasty Qorǵas aýdany aýmaǵyndaǵy qazirgi Mazar qalashyǵy turǵan jerge ornalasqan. Moǵolstan jaıly Muhammed Haıdar Dýlatı óziniń «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde bylaı deıdi: «Moǵolstan dep atalatyn aımaqtyń uzyndyǵy men eni jeti-segiz aılyq jol bolady. Onyń shyǵys shekarasy qalmaqtardyń jeri – Barkól, Emil jáne Ertiske tireledi. Soltústiginde – Kókshe teńiz Bým Lısh jáne Qaratal. Batys shekarasy – Túrkistan men Tashkent. Ońtústiginde – Ferǵana, Qashqar, Aqsý, Shalysh, Turpanmen shektesedi». (Muhammed Haıdar Dýlatı Tarıh-ı Rashıdı. Almaty. Qazaqparat baspasy, 2015 j. 342-6.). Moǵolstanda úlken ózender kóp, úlkendigi Djeıhýnǵa (Amýdarııa) uqsaıdy. Olardyń ishinde Ile, Emil, Ertis, Aqsý jáne Sharyn bar. Bul ózenderdiń kóp bóligi Kókshe teńiz (Balqash) kóline quıady, ol Moǵolstan men О́zbek ulysynyń ortasyn bólip turady. (Materıaly po ıstorıı Kazahskıh hanstv XV- XVII vekov (ızvlechenııa ız persıdskıh ı tıýrkskıh sochınenıı) Almaty, 1969j. s. 219).

Sóz basynda mysalǵa keltirgen Nur­lan aqynnyń «Qaradala» óleńi osy ólkeniń kesteli jyrmen jazylǵan tarıhy ispettes. Tarıhpen tamyrlas shýmaq­tar­dyń birin taǵy da oqyrman nazaryna usyna otyra­ıyn: Qaradala – kúı qanaty talmaıtyn, Jibek joly ǵasyrlarmen samǵaıtyn. Saq, ǵundar men úısinderdiń kózi bul, Shyǵys penen batysty únsiz jalǵaıtyn.

Topyraǵynan jaralǵan aqynyn arqa­lan­dyryp, óleńine órnek saldyrǵan, búgingi áńgimemizge negizgi arqaý bolyp otyrǵan Qaradala óńiri Jetisý men Ileniń qaq ortasynda jatqan oıly-qyrat­ty jazyq dala. Ońtústiginde – Úısin taýy bar. Batysynda – álemge áıgili Sharyn shatqaly ornalasqan. Soltústigi – adyrly-tóbeli jazyq. Qaradalanyń qaq ortasyn Ile darııasy kesip ótedi. Bul ólke arysy – úısinderdiń orda tigip, otaý kó­tergen qutty mekenderiniń biri bolsa, berisi – Moǵolstannyń astanasy Almaly (qazirgi Mazar) qalasynyń janyndaǵy geosaıası mańyzdy aımaq sanalady. Hat­qa túsken derekterge qarasaq, bul mekendi 2 myń jyldan astam ýaqyttan beri qaraı qazaqtyń úısin taıpalary meken etip keledi. Qaradala – toǵyz jol­dyń torabyna ornalasqandyqtan Uly Jibek joly arqyly Shı-án, Jemsary (Iyńsar), Almalyq, Almaty, Talqız, Balasaǵun, Saıram, Iаsy, Otyrar, Shash, taǵy basqa qalalar arasynda júrgen qytaı, túrik, arab, parsy halyqtarynyń saýda kerýenderi osy Qaradalany ba­syp ótken. Qaradala Almalyq qala­sy­nyń mańyndaǵy mańyzdy aımaq sanalatyndyqtan búkil Ortalyq Azııada jasaǵan túrki tektes halyqtar úshin zor mańyzy bar oryn bolǵan. Qalyń, shúıgin, kógaldy, shuraıly óńirmen ary-beri ótken handyqtardyń kerýenderi úshin asa jaıly bir meken, demalys orny edi.

XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qaradala óńiri qytaı-qazaq saýda qatynasynyń joly bolǵan. Sol XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, Qazaq handyǵy men Sın patshalyǵynyń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys jaqsardy. Qara Tólesh degen kisi bastaǵan Adban (Alban), Sý ýań (Sýan) atty adamdarynyń 1762 jyly qyrkúıek aıynyń 10-12 kúnderi Ilege 1300, Úrimjige 4200 jylqy ákelip jasaǵan saýdasy aıta qalarlyq úlken saýda bolǵan. (Júnisuly Jaqyp. «Tarıh qoınaýynan». Almaty, «Jalyn» baspasy, 2004 j. 192 bet). XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda bir mezet gúldengen Qarqara jármeńkesiniń shyǵys baǵyttaǵy Qulja, Úrimji kerýenderi Qaradalamen ótken. Almalyq qalasy týraly Shyńǵyshannyń joryǵyna qatysýshy qytaı ǵulamasy Chanchýn Jenrenniń «Shúrshit Elýıchýsaıdyń sapary» týraly jazbalarynda jáne Almalyqta týyp-ósken ǵalym Jamal Qarshıdyń «Múlkahat ál sýrah» atty eńbeginde, odan ózge Rashıd ad-dınniń, Muhammed Haıdar Dýlatıdyń, olardan tys Babyrdyń eńbekterinde kóptegen málimet bar. Shaǵataı handyǵy tusynda Almalyq handyqtyń jazǵy ordasy atansa, odan keıin Moǵolstan memleketiniń bas­ty ordasy boldy. Qaradala jazyǵynyń shyǵys-soltústik bókterine ornalasqan Almalyq qalasy orta ǵasyrdaǵy eń iri saýda jáne mádenıet pen saıası ortalyq retinde asa mańyzdy boldy. Qaradala men Almalyqtyń eki arasyn Qorǵas ózeni ǵana bólip jatyr.

Almalyq qalasy týraly jazǵan Jamal Qarshıdiń eńbekterin zerttegen ǵalym Ábsattar qajy Derbisáliniń zertteý­le­rin­de naqty tamasha málimetter kezigedi. Jamal Qarshı: «Almalyq shahary – Alla ony óziniń úlken jarylqaýyna bólesin. Men ádeıi Almalyqtan bastap otyrmyn. Ol zańdy da. О́ıtkeni ol meniń týǵan jerim, keýdemdegi kremennen (qalqan) soǵystarda ot shyǵarǵan, belime qanjar baılaǵan mekenim, otanym, dostyq baılanysym bolǵan jer, ómirimniń bir bóligine aınalǵan, dańqym bastalǵan eldegi Astana, din kindigi, bıleýshiler men haqandardyń turǵan jeri. Onyń aýasy janǵa jaıly, jeli jeńil, al sýynyń dámi tátti. Jel ol jerge janǵa jaıly jylylyq pen ylǵal, jeri hosh ıis jaǵynan mýskýstan da asyp túsedi. Baqtar gúldep tur, al taldarynyń butaqtary jemis salady, jaılaýy shópke baı, toǵandary tola, tańerteńgi rahat samal jelderi keshkimen qosylyp ymyrtta qońyr salqyn hosh ıis ákeledi», – dese, Muhammed Haıdar Dýlatı: «Mashhúr qalalarynyń biri – Almalyq» deıdi.

Almalyq qalasy sol Ileniń bir bóligi, ıaǵnı, Qorǵas shekarasyna taıaý jerdegi qazirgi Mazar atalatyn qalashyqtyń ornynda bolǵan. Bul meken úshin ata-babalarymyz eshbir jaýdan jasqanyp qalǵan emes, 1371-1372 jyldary Ámir Temir Moǵolstanǵa ásker attandyrdy, ol «Almalyqtyń shegine deıin jetti de, Kereıtterdi talqandap, keri qaıtty. (Mırza Muhammed Haıdar Dýglat. Tarıh-ı Rashıdı, l. 23 a.). Naq sol jyly Ámir Temirdiń ózi Moǵolstanǵa joryqqa shyǵyp, bul joly Ystyqkól óńirindegi Segizaǵashqa deıin jetti. Temir áskeri sansyz kóp tutqyn alyp, dúnıe-múlikten de mol olja túsirip qaıtty. Bul joryq Temir­diń tek olja túsirip, tutqyndar alýy­men ǵana aıaqtalmaǵan. Iаǵnı, ol óziniń kúshin kórsetken barlaýshylyq joryǵy bolatyn. Osydan keıin sol kezde Moǵolstannyń eń iri bıleýshisi bolǵan Qamar ad-dın Temirge qarsy 1375-1377 jyldary joryqtar tizbegi jasaldy. 1375 jyly Temir áskeri Ilege deıin jetti. Temir áskeriniń joryq joly Saıram, Talas alqaby arqyly júrip, Jetisýdyń qoınaýyna qaraı ótti. Sharyn ózeniniń shatqalynda Temir áskeriniń Jahanger bastaǵan aldyńǵy qosynynyń Qamar ad-dınmen (Moǵolstan bıleýshisi) shaıqasy boldy. (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq, 2-tom. Almaty. «Atamura», 2010, 130-bet). Ámir Temir 1389 jyly taǵy da Moǵolstanǵa jasaǵan joryǵynda Ile ózenin kesip ótip, qıyrdaǵy Tarbaǵataı óńirine deıin jetti. Osy joly Temir qalyń qolymen Tarbaǵataıda qalyp, Moǵolstannyń túkpir-túkpirine jalpy sany 120 myń adamǵa jetetin 5 qosyn jiberdi. Sodan soń Temir bastaǵan negizgi áskerler Emil aýdanynan Juldyzǵa, Kúnes jáne Tekes ózenderiniń arasyndaǵy jazyqqa bet alyp, jol-jónekeı Bulǵashy taıpasyn talqandady. (Sharaf ad-dın Alı Iazdı. Zafarname «Materıaly po ıstorıı kırgızov ı Kırgızıı» 141-b.). 1405 jyly Ámir Temir qaıtys boldy. Osy kezden bastap Moǵolstan Ámir Temirdiń soqqysynan qutyldy. Alaıda, XV ǵasyrdyń ortasyna qaraı shyǵystan taǵy bir qıyq kóz jaý paıda boldy. Sonaý Baryskólge (Barkól) deıingi aýmaqty ıelenip jatqan Moǵolstannyń shyǵysyna oırat-qalmaqtar kelip jaıǵasa bastady. 1469-1470 jyldary Jetisýǵa Amasanjy taıshynyń 300 myń adamdyq ulysy kelip, keskilesken shaıqasta Moǵolstan hany Júnisti oısyrata jeńdi. (Qazaqstan tarıhy. Bes tomdyq, 2-tom. Almaty. «Atamura», 2010 j. 154- bet).

Muhammed Haıdardyń kórsetýinshe; Tuǵlyq (Týly) Temir hannyń urpaǵy Ýáıis han on jyl ishinde qalmaqtardyń 61 shabýylyna toıtarys bergen. Ýáıis han tek bir ret qana jeńiske jetken, ol eki ret qalmaqtardyń qolyna tutqynǵa túsken. (Tarıh-ı Rashıdı, l. 38 b. MIKH, 192-194 bb.), Al 1465 jyly Qazaq handyǵy kurylarda, Moǵolstannyń Jetisýdaǵy halqy Jánibek pen Kereı bastaǵan elmen birlikte jańa handyqtyń irgetasyn qalasty.

Onyń sebebi bylaı: Ámir Temirdiń 1371-1390 jyldary aralyǵynda qalyń qolmen úzdiksiz jasaǵan shabýyldarynan ábden álsiregen Moǵolstanǵa shyǵystan oırattar da dúrkin-dúrkin shabýyl jasap, handyqtyń irgetasyn shaıqaltty. 1462 jyly Moǵolstannyń hany Ýáıis hannyń balasy Esenbuǵa qaıtys bolǵan soń memlekettiń ishki turaqtylyǵy buzyldy. Ferǵana jerindegi Jetikentte bılik quryp jatqan Júnis (Ýáıis hannyn balasy) han dereý Jetisýǵa kelip, ózin han saılaǵanymen, jergilikti halyqtan qoldaý taba almaıdy. Sebebi 1428 jyly Moǵolstan hany Ýáıis qaıtys bolǵan soń onyń balalary Esenbuǵa men Júnis taqqa talasady. Esenbuǵa jetisýlyq úısin-dýlat ámirleriniń qoldaýymen Moǵolstan hany retinde taqqa shyqqan edi. Qazaq handyǵy tusynda Jetisý jerine jońǵarlar talaı ret joryq jasady. Tarıhı derekterge negizdelgende, 1630 jyldan Choros taıpa­synan shyqqan Qaraǵula taıshy jońǵar­lar­dy biriktirýdi bastady. 1643 jyly Qara­ǵula qaıtys boldy da, onyń ornyna Batyr huntaıshy otyryp, Jońǵar handy­ǵyn qurady. Ol 1643 jylǵa deıin 50 myń ásker jasaqtap úlgerip, jaýlap alý jo­ry­ǵyn bastaıdy. Birinshi bolyp Jetisý sultandyǵyn shabady. Batyr huntaıshy balasy Qaldan Seren 1680 jyly Uly júzdi shaýyp, áskerin talqandap, han Jáńgirdi óltiredi. 1684 jyly qazaqtyń úsh iri qalasynyń (Tashkent, Saıram, Túrkistan) biri Saıramdy basyp alady. (Sabyruly Sultanmurat. «Qazaqstan tarıhy», Almaty, «Bilim», 2006. 65-b.).

XVII ǵasyrdyń 80-jyldary hun­taı­shy Goldan Boshoktý (1671-1697 j.j.) basshylyǵymen jońǵarlar Jetisý men Ońtústik Qazaqstanǵa basyp kirdi. Birneshe ulystar talqandaldy, 9 qala jaý­lap alyndy, ishinde Saıram, Mankent, Qarasman, Shymkent, Tashkent jáne t.b. (Berdenova K.Á. «Qazaqstan tarıhy». Almaty, «Ekonomıka» baspasy, 2013 j. 203-b.) qalalar boldy. 1723 jyly Sevan Rabdannyń bastaýymen jońǵardyń 100 myń qoly qazaq jerine basyp kirip, soǵys ashty. Qazaq tarıhynda «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» degen tarıhı kezeń el esinde saqtaldy. Sol jońǵar joryqtary Qaljat shekarasynan ótkende Qaradalany baspaı qalmaıtyn. О́ıtkeni jaý aldyn tosý úshin Qaradala óte yńǵaıly bolatyn. 

Búginde sondaı tarıhy bar Qaradala óńirinde kóptegen ult ókilderi meken­deı­di. Bul óńirge ár ulttyń kelý tarıhy ártúrli bolyp tabylady. 1757-1758 jyldary Sın ımperııasy jońǵarlardy kúshpen baǵyndyrǵan soń Shyńjań ózinshe ákimshilik óńir bolyp quryldy. Ony basqaratyn negizgi ortalyqty qytaı ókimeti Ilege ornalastyryp, Ile general mekemesin jasaqtady. Qorǵas óńirin qazaq elimen shekara bekinisi retinde bekitip, Súıdin degen qalaǵa mańyzdy áskerı ortalyq Kúre qamalyn saldy. General-gýbernator búkil Ileni osynda basqardy. Bul Jońǵar Alataýynan bas­talatyn qatar jatqan Úsh Aqsý Ilege quıatyn jer jánnaty bolǵandyqtan, osy jerdi tańdaǵan. Ári Kúre qamaly toǵyz joldyń toraby edi. (Quljaǵa, Altaı, Tarbaǵataıǵa, Qazaqstanǵa taralatyn qara-joldyń ústinde). Bul ortalyqta muzdaı qarýlanǵan neshe on myńdaǵan ásker ustady. (Shyńjań XVIII ǵ. 1949 j. 91-bet. Qaraǵandy. JK «AQNUR» baspasy, 2015 j.). Iledegi qalyń áskerdi azyq-túlikpen qamdaý úshin eginshilikpen aınalysatyn qosymsha adam kúshiniń qajettiligi sezildi. Shyńjańnyń soltústiginde Shyǵys Túrkistannan (Ońtústik Shyńjańdy mekendegen) uıǵyrlardy Ilege kúshpen ákep qonystandyryp, olardy «taranshy» atandyrdy. Bul uıǵyr taıpalary Shyǵys Túrkistandaǵy antısındik kúreske belsene qatysqany úshin jer aýdaryp, Ile aımaǵyna qonystandyryp, zorlyqpen memlekettik jer menshigine bekitip, memlekettik tolyq táýeldi sharýalarǵa aınaldyrdy. Olar Ile aımaǵynyń negizgi eginshi turǵyn halqyn qurady. Qonys aýdaryp kelgen uıǵyrlardy basqarý úshin olardyń ózin ózi basqarý apparatyn uıymdastyryp, ony Hakımbek qoja basqaratyn boldy, tek olardyń bári Sın úkimetiniń ákimderiniń tolyq baqylaýynda bolatyn boldy. Jońǵarııa jerine sonymen qatar Qytaıdyń ishki aýdandarynan manch­jýr, qytaı jáne azdaǵan manjýr tektes usaq ulttar: sibe, solań, daǵurlardy ákep qonystandyrdy. (N.Á.Aldabek. Tarıhy talqyǵa toly Shyńjań XVIII ǵ. 1949 j. 91-bet. Qaraǵandy. JK «AQNUR» baspasy, 2015 j).

1871 jyly Tazabek batyrdyń qalyń qolmen Ilege ótýi patshalyq Reseıdiń mazasyn ketirdi. Sebebi Ońtústik Shyńjańda aty áıgili, azýly Jaqypbek tur. Onyń ústine Ile sultandyǵyna Tazabek bastaǵan qazaqtar baryp qosyldy. Osy úsh kúsh birikse, qaterli bolatynyn sezip, aldymen Tazabekpen soǵysý úshin 1871 jyly mamyr aıynyń ortasynda Kolpakovskııdi qalyń jasaǵymen Ileni basyp alýǵa jiberdi. Tazabek pen Ile sultandyǵynyń birikken qosyny patsha áskerimen bir aıdaı ýaqyt soǵysqanymen, soǵys aıaqtalmaı jatyp Ile sultandyǵy patshaǵa tize búkti. Maıdan dalasynda Tazabektiń atty jasaǵy ǵana qaldy. Aılaly Tazabekti jeńe almaǵan Kolpakovskıı sońynda opasyz satqyn Álahan (Ile sultany) arqyly Tazabekti qolǵa túsirip, Vernyıdaǵy túrmege ákelip qamaıdy. 1872 jyly túrme azabynan Tazabek qaıtys bolady. Patsha ókimetiniń tapsyrmasy boıynsha ózine qarsy soǵysqan batyr Tazabekti túrmede aıaýsyz jazalaǵan. Tazabekpen birge soǵysqa qatysqan Shaltabaı Alparulyn 10 jylǵa Sibirge aıdaıdy. Tazabek pen Shaltabaıdy qabyrǵasy qaıysa otyryp, qulager aqyn Ilııas Jansúgirov:

Qolyna túsip orystyń,

Kórdim dúnıe jalǵanyn.

Tazabek, Saýryq kúsh qospaı,

Taranshyǵa (Álahan) senem dep,

Tisteýli ketti-aý barmaǵym, – dep jyrǵa qosqan. (I. Jansúgirov Jetisý. 1730 j. 1916 j. Almaty. Sennye býmagı, 2001 j. 52-b.). Shaltabaı Alpar uly Sibirden kelgen soń qyrǵyz jerine ótip, sonda kóz jumady. Osylaısha Ile óńiri 1871-1881 jyl aralyǵynda 10 jyl patshalyq Reseıdiń qaramaǵyna qarady. Alaıda, 1881 jyly Sın men  patshalyq Reseıdiń ortasynda jasasqan kelisimder nátı­jesinde, Ile qaıtadan Sın ımperııa­sy­na qaraıdy. Iledegi halyqtar qaı elge baryp mekendeımin dese, erik berildi. Osy tusta Ileden Jetisýǵa 1881-1894 jyl aralyǵynda 9752 uıǵyr shańyraǵy (45373 adam) kóship keldi. (Jetisý ensıklo­pe­dııa­sy, Almaty «Arys» baspasy, 2004 jyl, 712-bet). Jetisýǵa kelgen taranshylar (uıǵyrlar) esebinen Almaty oblysy aýmaǵynda 6 uıǵyr bolystyǵy quryldy. Sol tusta Jetisý jerine uıǵyrlarmen qatar dúngender de ótti. Olardyń birazyn Qazaqstan aýmaǵyna qaldyryp, qalǵandaryn Qyrǵyzstanǵa qonystandyrady.

...Mine, joǵarydaǵydaı qııan-keski dúr­beleńderdiń bel ortasynda bolǵan qa­zaqtyń Qaradalasyn eń sońynda Úısin memleketinen qalǵan Alban rýy meken etken. Kóshpendi kezde kasıetti Qara­dalanyń janǵa shıpa jerinde ósip-óngen Alban taıpasynyń tyshqaq laǵy joǵal­maı, qotyr taıyn qasqyr jemeı, móldir sý, saf aýasynda kók uıyq jaılaýyn jaılap ómir keship keledi. Bul óńirden shyqqan aqyndardyń qasıetti Qara­dalasyn jyrǵa qospaǵany joq desek te bolady. Osy maqala barysynda Nurlan Orazalınniń óleńin mysalǵa alyp otyrýy­myzdyń da birden-bir sebebi de sol. Qara óleńdi oqyp otyryp, qasıetti Qara­dalanyń shejiresinen syr shertkendeı bolasyz.

Jaryqtyqta qaralyqtan joq belgi,

Sulýlyǵy kózdegi órter ot-kóldi.

Ile, Sharyn… Qyrǵyzsaıdan esken jel,

Sartoǵaıdy, qytyqtardaı kóktemdi.

Qaradala – óleń menen án basy,

Kókbastaý men Keńes, Súmbe, Jambasy,

Aqsý, Aqshı, Shonjy, Suńqar, Shoshanaı,

Tastyqara – dáýirlerdiń jalǵasy.

Ǵasyrdy ǵasyrǵa jalǵap jatqan dáýirler bederinde Qaradalanyń orny bólek. Tarıhtan jetken jazbalarǵa súıe­ne otyryp, qazaqtyń qutty qonysy jaıly az-kem oı qozǵadyq. Nebir qıly zaman, qıyn kezeńniń kýási bolyp, únsiz ǵana jatqan Qaradala qazirgi tańda jer jánnaty Jetisýdyń kıeli mekenderiniń birine aınalǵan. Jer astynan shyǵyp jatqan janǵa shıpa, dertke daýa ystyq sýy bul kúnde emdik qasıetimen birge tabys kózine de aınalǵan. Iаǵnı, qudireti kúshti Jaratýshy ıemizdiń adamǵa bergen jer baılyǵyn paıdalaný arqyly el ekonomıkasyna da edáýir úles qosylýda.

Osy dalanyń tól perzenti, oblystyq máslı­hattyń depýtaty, el azamaty Yzǵarbek Bektursynovtyń da Qaradala dese qany oınap, janary jaınap shyǵa keledi. «Bul dalanyń tarıhynan syr shertetin bolsaq, ǵasyrlar qoınaýyna enip ketetinimiz ras. Meniń de ata-babamnyń kindik qany tamǵan jer osy qasıetti Qaradala. О́tken jyly Alban babamyzdyń Súıerquldan taraǵan Shoǵan abyz, Dosaly, Qojbanbet, Jarty atty tórt balasynyń biri, ómirge erekshe nyshanmen kelip, soǵan oraı Jarty atanyp ketken babamyzǵa arnap, aýdan  ortalyǵy Shonjynyń Almatyǵa shyǵaberis jerindegi jazyq alańǵa úlken memorıaldy eskertkish ornattyq. Alyp báıterekke uqsaǵan eskertkish osy daladaǵy barlyq rýly eldiń birligin aıǵaqtaıtyn, urpaqtary soǵan qarap, boı túzep, bereke men birligin jarastyrar rýhanı-mádenı oryn jasadyq. Bolashaqta bul jer shynymen de úlken tanymdyq maǵynaǵa ıe orynǵa aınalady. Bul da bolsa, osy qasıetti Qaradalany mekendegen keshegi Úısin memleketiniń bir tarmaǵy Alban ata rýynyń máńgilik mekeni ekenin aıǵaqtaıtyn tarıhı jádiger bolyp qalmaq».

Mine, babadan qalǵan topyraǵy kıeli, qoınaýy qutty Qaradalasyn kez kelgen balasy zor maqtanyshpen sóz etedi. Bir kezdegi Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy qasıetti dalanyń jańa dáýirmen birge esimi de jańǵyryp, urpaq jadynda saqtala beretini aqıqat. О́ıtkeni:

«Qaradalada – qalyń iz,

Qaradalada – janymyz.

Qaradalada kıeli –

tógilgen kindik qanymyz…».

Jaqypjan NURǴOJAEV,

 Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi

(«Jetisý» gazeti №79 2019 jyl 6-shilde)