Bir qasyq bal – altynǵa para-par

Qazirgi kúni Qazaqstanda omarta sharýashylyǵyn ashyp, aıaǵynan tik turǵyzý úshin kemi 10-12 myń AQSh dollary shamasynda qarajat bolýy kerek eken. Ár uıada bir ara otbasy turýy tıis. Onyń quny 80-100 shartty birlik shamasynda. Al omartadaǵy aralardyń tynymsyz tirshiligi qaınap, tutynýǵa qajetti bal alý úshin ara uıasy elýden kem bol­maýy kerek deıdi mamandar.

Jalpy, ara sharýashylyǵy damyǵan memleketterdiń kóshin irgedegi Qytaı bastap tur. Eks­porttaýda da Beıjiń alda. Bul el ár maýsym saıyn 250 myń tonna ara balyn syrtqa jóneltedi eken. Biraq Qytaı ishki naryǵyndaǵy suranysty qanaǵattandyrý úshin dál osy shamadaǵy bal ımportyn qabyldaıdy. Mamandar Qy­taı­daǵy ara balyn óndirýdegi eksport pen ımport kóleminiń teń túsýin basqasha boljaıdy. Kóbine qytaılyq bal óndi­risi ónimdi hımııalyq jolmen alatyndyqtan, ol ishki naryq­ta joǵary suranysqa ıe emes. Al turǵyndardyń tabıǵı ónim­di tutynýǵa degen yntasy jo­ǵary bolǵandyqtan, saýda nary­ǵyna ımport engizýge májbúr deıdi sarapshylar. Demek, Qy­taıda óndirilgen 250 myń ton­na bal eksport retinde Qazaq­stan naryǵyna da erkin enip otyrǵany anyq. Esesine, kórshi elde bizdiń omartalardan jı­nal­ǵan baldyń bási joǵary. Sheka­ranyń arǵy betindegi balqu­mar jurt az jyl ishinde bir ǵana Almaty oblysyndaǵy ara sha­rýa­shylyqtarynyń negizgi tuty­ný­shysyna aınalyp otyrǵany buǵan dálel.

Byltyr Qytaıdyń Shanhaı qala­syn­da ımport taýarlarynyń halyq­aralyq kór­mesi ótken edi. Bul kórmege 130 mem­lekettiń ónim ón­dirýshileri qatysqan eken. Qa­zaqstan da óziniń pavılo­nyn­da otyzdan astam kásiporyn­nyń ónimin usyndy. Osy kór­mede álemdegi saý­da naryǵynyń úlken oıynshylaryn Almaty oblysynyń Alakól aýdany aý­maǵynda óndirilgen ara baly qat­ty qyzyqtyrypty. Ásirese Qytaı kásip­kerleri «Lepsi ónim­deri» sharýa­shy­lyǵy­nyń balyn túp qotara satyp alýǵa beıil bolǵan eken.

– Qytaı kompanııasynyń bizdiń ónim­ge degen qyzyǵýshy­lyǵy jo­ǵary, sura­nys turaqty túrde jol­­danyp turady. Osyǵan deıin serik­tes­terge onnan astam synala­tyn ónimder toptama­syn jiber­gen­­biz. Qazirgi tańda kelissózder jú­r­­gi­zilýde. О́nimdi eksporttaý bo­­ıyn­sha máse­lemen aınalysyp ja­tyr­myz, – deıdi «Lepsi ónimi» serik­tes­tiginiń saýda ókili Dıas Serikbaev.

Aıtpaqshy, Qytaı tarapymen buǵan deıin daıyn bal ónimin ǵana emes, bal arasyn satyp alý bo­ıynsha da kelisim bolǵan eken. Bir ǵana Shensı pro­vınsııasynyń kásipkerleri Qazaq­stannan bal aralaryn satyp alǵan. 35 mln turǵyny bar osy ólkede balǵa degen su­ra­­nys óte joǵary kórinedi. Bi­­raq muqym Qytaıdy balmen qam­týǵa Qazaqstannyń múm­kin­digi joq. Derek boıynsha, qazir otan­dyq omartashylardyń jyl­dyq ónimi 10 myń tonna shamasynda. Bul ishki naryqty tolyq qamtýǵa jetpeıdi. Sondyqtan da qazaqtyń qasyǵy áli de orys pen qytaı omartalarynda jı­nal­ǵan balǵa shylana beretin sııaqty...

Sondaı-aq qazaq balyn satyp alýǵa Qytaıdan bólek arab elderi de yntaly. Arabtar daıyn ónimdi tutynýshy ǵana emes, ara sharýashylyǵynyń ju­my­symen tanysýdy qyzyq kóredi eken. Qazir dál osy baǵyttan paıda tabýǵa bolady. Ol úshin aımaqtardaǵy agrotý­rızmdi damytý kerek.

– Bizdiń omarta sharýashy­lyǵy­myz Ile Alataýynyń bók­terinde, teńiz deń­geıinen 1500 metr bıiktikte orna­las­qan. Taýdaǵy tabıǵat álemi ǵajap. Munda ósken ara balynyń dámi tipten erekshe. Qazir bizdiń ónim­derimizge óz elimizden bólek, Qytaı, Reseı arab elderi qy­zyǵyp otyr. Syrttan keletin tý­rıs­ter úshin demalys uıymdas­tyrý­dy qolǵa aldyq. Ara sharýa­shy­lyǵynyń jumysyn baqy­lap, baldyń qalaı jınalatynyn kórýge jurt qushtar. Ári densaýlyqqa paıdaly saıahat jasaýǵa bolady. Osynyń bárin agrotýrızm aıasynda júrgizý kerek. Qazir Al­maty oblysynda bul jumystar jú­ıe­lenip qaldy. Oblys ákiminiń kóme­gi­men sharýashylyqqa deıingi joldy as­falt­tadyq. Kelýshiler qınalmaı júredi. Byl­tyr bizge Grýzııa, Germanııa, Ita­­lııa­dan týrıster keldi, – deıdi Qara­saı aýda­nyndaǵy «Na100% ıashıı med» ara sha­rýa­­shy­lyǵynyń jetekshisi Pavel Konovalov.

Baldyń dámi tátti bolǵany­men, eńbegi qatty degendi jıi aıtamyz. Muny óz isiniń sheberi Pavel de quptaıdy. Burynǵy áskerı qyzmetker doǵarysqa shyqqan kúnnen bastap bal arasyn baǵýǵa kirisipti. Qazirgi isi ónimdi, tabysy da shash etekten. Paveldiń omarta sharýashylyǵynda 1000 analyq ara bar eken. Bal bıznesi tabysty bolý úshin analyq aralardyń sanyn arttyryp otyrý mindet. Isi nátıjeli bolyp, ózin aqtaýy úshin kemi 50 analyq ara bal jınaýy kerek. Onyń qaq jarymy shy­ǵyndy jabýǵa ketse, qaq jarymynyń óni­mi tabys ákelýi múmkin. Analyq arany ósirýdiń ózindik qupııasy bar eken. Bu­lar 5 jylǵa deıin ómir súrip, bal jı­naý­ǵa qabiletti. О́te sezimtal, jaryq pen tús, ıis pen jylýdy sezý qasıeti joǵary deńgeıde damyǵan.

– Qazir tutynýshylardyń taza baldan bólek «ara sútine» su­ra­nysy kóbeıdi. Bizdiń sharýa­shy­lyq osy baǵytty damytyp otyr. Jylyna 20 kıloǵa de­ıin «ara sútin» jınaımyz. Bul – el boıynsha rekord. Basqa sha­rýa­shylyqtar 150-200 gramm ǵana jınap keledi. Jalpy, otandyq omartashylar arasynda jaqsy báseke qalyptasty. Biz bir jyldary 2050 jylǵa deıin Qazaqstandaǵy bal ónimin 1 mln tonnaǵa jetkizemiz dep ýádeleskenbiz. Osyǵan tyrysyp jatyrmyz. Árıne qıyn, biraq qıyndyqty eńsergen adam ǵana tabysqa jetpeı me? – deıdi Pavel Konovalov.

Aıtpaqshy, Dúnıejúzilik ara sharýa­shylyǵy assosıasııa­sy­nyń dereginshe, álemniń árbir tur­ǵyny jyl saıyn jalpy kóle­mi 1 kılogramm bal jeıdi eken. Biraq biz tutynatyn bal mól­­sheri 50 gramnan aspaıdy. Ese­­si­ne, qantty kóp jeımiz, ediń ár turǵynyna jylyna 36 kı­lo­­­gramm sheker ketedi. Onyń sebebin bal baǵasynyń tym kóteriń­ki ekeninen de izdeý kerek sııaq­­ty. Qazir naryqtaǵy qant baǵ­a­sy 280-320 teńge aralyǵynda bol­sa, baldyń 1 kılosy 1500-3000 teńge shamasynda satylyp jatyr.

Almaty oblysy