Ulan Álipov: Jospar – jylyna 5 myń shaqyrym jol salý

– Ulan Toqtarbaıuly, «Nurly jol» baǵdarlamasy Qazaqstan jol­da­rynyń jaqsarýyna qanshalyqty áser etti?

– «Nurly jol» memlekettik baǵ­dar­lamasy dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarys tusynda qabyldandy. AQSh prezıdenti Rýzvelt elde ekonomıkalyq daǵdarys bastalǵanda halyqtyń jaǵ­da­ıyn jaqsartý úshin tasjol salýǵa mán bergen eken. Sarapshylar osy arqyly Amerıkanyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq jaǵdaıy jaqsardy dep jıi aıtady. Elimizde de osy tájirıbe eskerilgen bolar, 2015-2020 jyldary «Ortalyq – Ońtústik», «Ortalyq – Shyǵys», «Ortalyq – Batys» sııaqty iri avtojol jobalary iske qosyldy. Bul jóninde Elbasy «Avtokólik joly, temir joly bolashaq urpaq úshin saly­nyp jatyr. Qazaqstannyń barlyq jerinde toqtamastan jol salynýda. Asta­nadan taraıtyn sáýle sııaqty jan-jaqqa shyǵatyn sapaly jol bolady. Sondyqtan bul joldardyń sapasyna úlken kóńil bólý kerek» degen bolatyn.

Iаǵnı, áý bastaǵy maqsat – elordany barlyq óńirmen baılanystyryp, barys-kelisti nyǵaıtý. Osy arqyly ekonomıka ósimine jaǵdaı jasalyp, myńdaǵan jumys oryndary ashyldy. Barsha qazaqstandyqtardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etti. Myńdaǵan azamat eki qolǵa bir kúrek taýyp, otbasyn asyraýǵa múmkindik aldy. Barlyq jobalardy iske asyrý barysynda 127 myń ýaqytsha, 34 myń turaqty jumys orny ashyldy. Bir otbasynda 4-5 adam bar dep eseptesek, baǵdarlama arqyly 600-700 myń adamnyń kúnkóris sapasy jaqsardy. Odan bólek, jol qurylysy júrip jatqan kúre joldyń boıyndaǵy aýyl adamdary da jumysqa tartyldy. Olar jolshylardy azyq-túlikpen qamtamasyz etip, ózge de turmystyq qyzmetter kórsetti. «Nurly jol» sony­men qatar el ekonomıkasyn kóte­rýge múmkindik berdi. Mysaly, byl­tyr negizgi kapıtalǵa salynǵan ın­ves­tısııalardyń naqty ósimi 6,1%-ǵa, mólshermen 1,5 trln teńgege jetti. Son­daı-aq kóliktik qyzmettiń kólemi 4,6%-ǵa, eńbek ónimdiligi 3,4%-ǵa joǵarylady. Onyń ústine «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jobasy aıasynda 47 jańa óndiris orny ashylyp, 73 qyzmet kórsetý nysany quryldy. Bul ortasha jyldyq jıyntyq tıimdiliktiń 200 mıllıard teńgege jetkenin bildi­re­di.

– Elimizdegi joldyń sapasy tý­ra­ly halyq arasynda ártúrli synı pikir­ler aıtylyp jatady. Soń­ǵy jyl­dary halyqty mezi etken qan­daı joldarda jóndeý ju­mys­ta­ry júrgizilip jatyr?

– Sońǵy 10 jylda avtojol salasynda 9 myń shaqyrym respýblıkalyq mańyzy bar jolǵa qaıta jańartý ju­mys­tary júrgizildi, onyń nátıjesinde joldyń jaı-kúıi 21 paıyzǵa jaqsardy, nashar joldar 40 paıyzdan 12 paıyzǵa azaıdy. Búgingi tańda «Nurly jol» ınfra­qurylymdy damytýdyń memle­ket­tik baǵdarlamasyna sáıkes respýb­lıka kóleminde jalpy uzyndyǵy 4400 shaqyrymda qaıta jańartý ju­mys­tary boıynsha 14 joba júzege asy­rylýda, onda 18 myń adam jáne 12 myń­ǵa jýyq tehnıka jumyldyrylǵan. Budan bólek 428 shaqyrymda kúrdeli jón­deý, 1415 shaqyrymda ortasha jóndeý, 19,6 myń shaqyrymda kútip ustaý jumystary jasalýda. Atal­ǵan jobalarǵa Ortalyq – Ońtústik, Orta­­lyq – Shyǵys, Ortalyq – Batys, Orta­lyq – Soltústik dálizderi qarasty. So­ny­­men qatar halyqaralyq dálizder men shekara mańyndaǵy baǵyttarǵa da basym­dyq beriledi: Almaty – О́skemen, Úsharal – Dostyq, Beıneý – Aqjigit, Qal­ba­taý – Maıqapshaǵaı, Aqtóbe – Atyraý – RF shekarasy. Búgingi tańda barlyq jobalar boıynsha sharalar uıymdastyrylyp, jumystar júrip jatyr. Merdigerlik sharttaryna qol qoıylyp, daıyndyq jumystary jasalyp, qurylys jumystary bastalýda.

Infraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa ınvestısııalardy tar­tý boıynsha birshama jumys at­qa­­­ryp jatyrmyz. Memlekettik emes qa­ryz esebinen memlekettik kepil­dikpen Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankimen jáne QHR Eksımbankimen kelisim jasaldy. Tar­tyl­ǵan qarajattyń esebinen 2019 jyly Taldyqorǵan – О́skemen (763 km), Qalbataý – Maıqapshaǵaı (415 km), Merki – Býrylbaıtal (266 km), Nur-Sultan qalasy ońtústik-batys aınalma joly (34 km), Kúrti – Býrylbaıtal (143 km) ýchaskelerinde jumystar jalǵasýda. Jumys josparyna sáıkes bıyl 548 shaqyrym joldy paıdalanýǵa beremiz dep otyrmyz. Munyń bári halyqtyń ıgiligi úshin jasalyp jatqan dúnıeler, sál sabyr saqtaıyq, aldaǵy bes jylda Qazaqstandaǵy jol jaǵdaıy jaqsarady.

– «Apat aıtyp kelmeıdi» demek­shi, elimizdiń keıbir aımaǵynda sý tas­­qyndary bolyp jatady. Sondaı-aq qys mezgilinde qar basyp, barys-ke­listi qıyndatyp jatatyny da jasy­ryn emes. «QazAvtoJol» sý tas­­qyny jáne qar basyp qalý jaǵ­daıyn­da qalaı áreket etedi?

– Qazir respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń jalpy jelisi 24,4 myń shaqyrymdy quraıdy. Jalpy jol qurylystaryn jáne bólingen bel­deý­di kútip ustaý, turaqty paıda bolatyn usaq zaqymdanýlardyń aldyn alý ońaı emes. Sondaı-aq tas joldy qys jáne jaz mezgilinde kútip ustaý da min­detimiz. О́ıtkeni «QazAvtoJol» UK» AQ – respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldaryn basqarý jónindegi ult­tyq operator. Aǵymdaǵy jyly bul avtojoldardy kútip ustaý maqsatynda bıýdjetten 26 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi. Jyl saıyn kók­tem, jaz mezgilinde jumystardy júrgizý úshin qozǵalys qaýipsizdigi jónin­de­gi keshendi maqsatty baǵdar­la­ma ázir­lenedi. Onyń aıasynda shuń­qyr­lar­­dy jóndeý, ıaǵnı usaq deformasııa­lar men zaqymdanýlardy joıý ju­mys­ta­ry júrgiziledi. Sonymen qatar asfaltbetondy jáne sement-beton­dy jamylǵylarda jaryqtardy quıý, sement-betondy jamylǵylarda defor­ma­sııalyq jikterdi qalpyna keltirý jáne toltyrý jumystary bizdiń moınymyzda.

Budan bólek bizdiń baqylaýymyzǵa «QazaqAvtoJol» JShS arqyly jol belgilerin ornatý jáne aýystyrý, dema­lys alańdaryn jáne avtopavılondar syndy, t.b. jóndeý jumystary kiredi. Aǵymdaǵy jyldyń maýsymynda keshendi maqsatty baǵdarlama aıasynda 514 myń sharshy metr kóleminde shuńqyrlardy jóndeý, jaryqtardy quıý, joltabandardy jáne taraqtardy joıý, 13 myńnan astam jol belgilerin ornatý júrgizildi. Sonymen qatar uzyndyǵy 21,7 myń km júris bóligin belgileý, 28 myń qorshaýlardy ornatý jáne aýys­tyrý, 205 avtopavılon men demalys alańyn jóndeý josparlanýda. Joldy kútip ustaý sheńberinde respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynda sý tasqyny men muz júrý kezeńinde qaýiptiń aldyn alý boıynsha jumystar júrgizilip turady. Respýblıkalyq mańyzy bar avtojoldar jelisi boıynsha aǵymdaǵy jyly uzyndyǵy 298 km bolatyn 456 sý tasqyny qaýpi bar oryn, 827 qubyr, 61 kópir, 9 bóget anyqtalǵan. Aıtalyq, Qaraǵandy oblysynda 6, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 2, Almaty oblysynda 1 bógettiń tasqyn saldarynan qıraýy tirkeldi. Barlyq sý tasqyny qaýpi bar ýchaskelerdiń buzylýyna jol bermeý jáne úzdiksiz jol qozǵalysyn qamtamasyz etý boıynsha ýaqtyly sharalar qabyldandy.

Elimizdiń keıbir aımaǵynda 6 aı qys bolyp, jol júrý múmkindigi qıyndaı túsedi. Qarly borandarda jolaýshylardyń qaýipsizdigin saqtap, dittegen jerine aman-esen jetýi óte mańyzdy másele. Sondyqtan da joldaǵy qardy der kezinde tazalap, kóktaıǵaq bolsa qum nemese qumdy tuz syndy ártúrli qospa sebemiz.

Shyny kerek, osy rette bizdiń jumystaǵy jekelegen problemalar týraly aıtyp ótken jón. Qazirgi tańda avtojoldardy ustaýǵa arnalǵan jol-paıdalaný tehnıkasy jetkiliksiz bolyp otyr. Qolda bar tehnıkanyń keıbiri tozyp, kerek shaqta júrmeı qalatyny jasyryn emes. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin «QazaqAvtoJol» JShS jeke qazaqstandyq kompanııaǵa úsh jyl merzimge senimgerlik basqarýǵa berildi. Senimgerlikpen basqarý sharty boıynsha, kompanııa 300 birlik jol tehnıkasy men 200 dana qural-jabdyqtar satyp alýǵa mindetti. Osy tehnıka men jabdyqtardy satyp alý avtojoldardy tazalaý, kútip ustaý jumystarynyń nátıjelerine oń áserin tıgizedi dep úmittenemiz.

– Jol boıyndaǵy tazalyq – bas­ty másele. «QazAvtoJol» tas joldaǵy tazalyqty qalaı saqtap otyr? Budan bólek ájethana máselesine de júrdim-bardym qaraýǵa bolmaıtyn tárizdi...

– Tehnologııalyq talapqa sáıkes avtojoldardy tazartý jyl boıy júrgizilýi tıis. Qoıylatyn mindetterge baılanysty tazalaýdyń túrli ádisteri men tásilderin paıdalanamyz. Onyń ishinde mehanıkalyq nemese qolmen atqarylatyn sharýalar da bar. Jalpy, respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynda qysy, jazy jumys júrgizýge arnalǵan tehnıkalar bar. Qazirgi ýaqytta bul jumystardyń bárin bizge qarasty «QazaqAvtoJol» JShS jáne Ulttyq kompanııanyń óńirlik fılıaldary júrgizedi.

Sondaı-aq kópshilik jol boıyndaǵy dárethanalardyń tazalyǵyna baılanys­ty syn aıtyp jatatyny jasyryn emes. Jalpy dárethanalardyń talapqa saı bolmaýy halyqtyń kóńil kúıin túsirip, bizdiń jumysymyzdy joqqa shyǵaryp jiberetini anyq. Sondyqtan «QazAvtoJol» UK» AQ QR IIDM Avtomobıl joldary komıtetimen birlese otyryp 2019-2022 jj 304 sanıtarlyq-gıgıenalyq torapty (SGT) ornatý boıynsha baǵdarlama jasady. Joba boıynsha qaıta jańartý jumystarymen qamtylǵan respýblıkalyq avtojoldarda 109 birlik SGT ornatý josparlanǵan.

Sonymen qatar jol boıyndaǵy servıstiń jańa nysandarynyń qurylysyna ınvestorlar tartylýda. 2019 jyldyń 1-jarty jyldyǵynda Ulttyq standarttarǵa sáıkes 20 servıs nysany ashyldy.

Avtomobıl joldarynyń tutyný­shy­laryn Ulttyq standarttarǵa saı emes servıs qyzmetinen saqtandyrý maqsatynda, QR «Avtomobıl joldary týraly» Zańyna ózgerister engizý máselesin qoǵammen talqylaýdamyz. Ulttyq standarttarǵa sáıkes kel­meı­tin servıs nysandaryna (jaıly jabdyqtalǵan dárethanalary joq nysandar) qoljetimdilikti shekteý máselesi de talqyǵa salynyp otyr.

– Álemniń damyǵan memle­ket­te­rin­de aqyly tas joldar jumysy jaqsy jolǵa qoıylǵan. Shuryq tesik tas jolda dittegen jerińe qına­lyp jetkenshe, aqshasyn tólep tez jet­ken jaqsy emes pe?

– Árıne jaqsy. Jurt «aqyly jol degen ne sumdyq. Ony úkimet jasap berýi qajet» dep oılaıdy. Shyn máninde Altaı men Atyraýǵa, Soltústikten Ońtústikke sozylǵan ulan-­ǵaıyr dalany bir-birimen jalǵaý ońaı sharýa emes. Búgingi tańda elimizde jal­py uzyndyǵy 682 shaqyrymdy qu­raı­tyn 4 aqyly jol bar. Bul Nur-Sultan – Shýchınsk (211 km), Nur-Sultan – Temirtaý (134 km), Almaty – Qap­shaǵaı (42 km), Almaty-Qorǵas (295 km) avtojoldary.

Aqyly joldarda aldyn ala «onlaın» tólem jasaǵan jeńil avtokólikter úshin jol aqysy qolma-qol tólemmen sa­lystyrǵanda 2 ese arzan. Júk kó­lik­teri úshin tólemaqynyń mólsheri ózge­ris­ke ushyraǵan joq. Avtokólikteri aqyly joldardyń boıyndaǵy eldi mekenderde tirkelgen azamattar úshin arnaıy abonement qarastyrylǵan. Bir jyldyq abonementtiń quny – 1000 teńge. Atalǵan abonement arqyly 365 kún merziminde aqyly jolda tegin júrýge ruqsat beriledi. Abonementti alý úshin tólem qabyldaý pýnktinde ótinish jazý kerek. Júrgizýshilerdiń qolynda jeke kýálik pen avtokóliktiń tehnıkalyq qujaty bolýy tıis.

Júrgizýshilerge qolaıly bolý úshin biz 20-ǵa jýyq tólem qabyldaý ádis­terin engizdik. Bul PayWay.kz, KazDriver ınternet servısteri; QIWI, Kassa24, Teńge, Kaspıı termınaldary; QIWI men Kaspıı elektrondy ámııandary; Halyq bank, Sberbank, ATF, Kaspıı ınternet bankıngteri; Wooppay, Bılaın, KCell nemese Aktıv jelileri boıynsha teńgerimnen tóleý ádisi; KazToll qosymshasy jáne t.b. Tolyq aqparatty jáne nusqaýlyqty resmı saıttyń «Aqyly joldar» bóli­min­de tabýǵa bolady. Júrip ótken jol týraly aqparatty alý úshin jáne jeke shotty toltyrý úshin KazToll saıtynda jeke kabınette tirkelýge bolady.

Tutynýshylardyń eskertýlerine jedel jaýap berý jáne aqyly joldardy paıdalanýdyń erejeleri boıyn­sha to­lyq aqparatty usyný maq­satynda 1403 nó­mirimen arnaıy baı­lanys orta­lyǵy ja­saqtaldy 8(7172) 64-87-92, 64-87-85). Baı­lanys ortalyqtyń operatorla­ry táýlik boıy tuty­ný­shy­lardyń suraqtaryna jaýap berýge daıyn. Qajet bolsa, operatorlar salanyń mamandarymen, jol polısııa­sy qyzmetkerlerimen nemese tótenshe jaǵdaı qyzmetimen baılanys ornatady. Sonymen qatar Telegram jelisinde (kazautozholbot) arnaıy bot jasaldy. Onyń negizgi fýnksııa­sy – aqyly joldardan bastap jol sapasyna deıin «QazAvtoJol» UK» AQ-nyń barlyq qyzmetteri boıynsha usynystar men eskertýlerdi qabyldaý. О́z saýaldaryn joldaǵan tutynýshylar qarapaıym tirkelý rásiminen keıin birer mınýttyń ishinde baılanys ortalyǵynyń operatorynan qyzyqtyratyn saýalynyń jaýa­byn alady. Sonymen qatar atal­ǵan bot aqyly joldar boıynsha tarıfterdi jáne jeke shottaǵy qara­jat týraly aqparatty usynady. Zańdy tulǵalar úshin shart jasasý múm­kindigi qarastyrylǵan. Olarǵa shot-faktýralar jasalyp, barlyq býh­gal­ter­lik qujattar usynylady.

Aldaǵy 2-3 jyl ishinde aqyly avtojoldardyń jelisin uzyndyǵy 11 myń shaqyrym quraıtyn bolady, 32 ýchas­kege deıin keńeıtýdi josparlap otyrmyz. Búgingi tańda konkýrstyq prosedýralar daıyndalýda. Tólem qabyldaýdyń ashyq júıesin engizý josparlanǵan. Iаǵnı, tólemder aldyn ala tóleý ádisi boıynsha qabyldanady, alaıda shlagbaýmdar men tólem qabyl­daý pýnktteri bolmaıdy.

Aqyly avtojoldardan túsken qara­jat­tyń barlyǵy atalǵan joldardy jáne tólem qabyldaý júıesin kútip ustaýǵa jumsalady.

Áńgimelesken

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»