Shópke aıdasa taqyrǵa nege qashamyz?

Shópke aıdasa taqyrǵa nege qashamyz?

Beısenbi, 6 maýsym 2013 2:21

«Aqtaýdan arnaıy ekonomıkalyq aımaq ashyldy» degen áńgime qulaǵymyzǵa shalynǵaly onshaqty jyldyń júzi boldy. Jańalyq jaqsy bolǵanmen, jaqsy nátıje­sin kórip jaryta qoıǵan joqpyz. «Aıqaılatyp» ashylǵan kásiporyndardyń aldy «kúldi-kómeshke» aınalyp bara jatqandaı, onyń ústine atshaptyrym aýmaqty alatyn aılapat alańnyń bos jatýy da kóńildi qońyltaqsytpaı qoımaıtyn…  Taqyrypta aıtylǵan oımen arnaıy ekonomıkalyq aımaq tabaldyryǵyn attadym.

 

Beısenbi, 6 maýsym 2013 2:21

«Aqtaýdan arnaıy ekonomıkalyq aımaq ashyldy» degen áńgime qulaǵymyzǵa shalynǵaly onshaqty jyldyń júzi boldy. Jańalyq jaqsy bolǵanmen, jaqsy nátıje­sin kórip jaryta qoıǵan joqpyz. «Aıqaılatyp» ashylǵan kásiporyndardyń aldy «kúldi-kómeshke» aınalyp bara jatqandaı, onyń ústine atshaptyrym aýmaqty alatyn aılapat alańnyń bos jatýy da kóńildi qońyltaqsytpaı qoımaıtyn…  Taqyrypta aıtylǵan oımen arnaıy ekonomıkalyq aımaq tabaldyryǵyn attadym.

«Arnaıy ekonomıkalyq» dep aıdar taǵylǵan bul aımaqtyń ereksheligi – kásibin kelistirip, elimniń damýyna úles qosamyn degen oımen súbeli isti qolyna alǵan kásipkerge keden, salyq, jaldaý, vıza, eńbek tártibi syndy baǵyttarda túrli jeńildikter berilýi. Al aımaqta toǵysatyn eki taraptyń múddeleri mańyzdy, múmkindikteri mol – ınvestor ınfraqurylymy bar, ákimshilik tosqaýyldary shektelgen, túrli salyqtardyń bolmaýynan shyǵyndary az ahýalǵa qol jetkizse, memleket shetel ınvestısııalaryn, óndiris pen qyzmettiń ozyq tehnologııalaryn tartyp, jańa jumys oryndaryn qura alady, sondaı-aq eksporttyq qordy damyta otyryp, ımporttyń ornyn basýǵa umtylady.

Respýblıkadaǵy osyndaı on arnaıy aımaqtyń biri – «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy teńiz jaǵalaýynan bastap qanatyn keńge jaıyp jatyr. 2 000 gektar jer 7 sýbaımaqqa bólingen. Memleketimizdiń Mańǵystaý oblysynda ındýstrııalyq-ónerkásiptik klaster qurýdaǵy alǵashqy qadam­darynyń biri bolyp tabylatyn aımaqtyń «teńiz» atyn jamylýy tegin emes. Ekonomıkalyq da­mýda dańǵyl dáliz bolady dep kú­tiletin Kaspıı teńizine shyǵý basty maqsat bolsa, ólkede munaı-gaz kómirsýtekteriniń mol qory bolýy, sondaı-aq Mańǵystaýdyń TRASEKA jáne Soltústik-Oń­tústik kólik baǵyttarynyń qıy­lysynda ornalasqan toǵyz joldyń toraby bolýy da asa mańyzdy. Alaıda, osyndaı múmkindikterge ıe bola tura Aqtaýdaǵy arnaıy eko­nomıkalyq aımaqtyń dalıyp bos jatý sebebi nede? Álde, «shóp­ke aıdasa taqyrǵa qashýdyń» kebi me?

–Arnaıy aımaqtyń jumy­syn­da baıaýlyq baıqalsa, onyń da ózindik sebepteri bar. Áıtse de qarap otyrǵanymyz joq. 2003-2007 jyl aralyǵynda, ıaǵnı bas-aıaǵy 4 jylda biz bes jobany iske asyrdyq. Investorlardyń sýbaımaqqa qyzyǵýshylyǵy joǵary, biraq ınfraqurylym jumystaryn júrgizý qıyndyǵy jumysty biraz tejeltip keledi. Biz jerge gaz, sý, elektr qýatyn aparyp, jol salsaq, osy jerde óz kásibin bastaǵysy keletin ınvestorlar kóp, biraq qazir olar jalańash jerge kelgisi kelse de kelmeı otyr, –deıdi «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń basshysy Á.Tólegenov.

Birinshi qıyndyqty ınfra­qurylym tartý, qujattastyrý jumystarynyń kúrdeliligimen túsindirgen Á.Bekbasaruly ekinshi qıyndyqtyń ár oblystaǵy arnaıy ekonomıkalyq aımaqqa mindettelgen klasterlik baǵyttarǵa qatysty týyndaıtyndyǵyn aıtty. Mysaly, Pavlodar oblysyna energetıkalyq hab, Atyraý oblysyna munaı klasterin damytý, Almaty oblysyna jańa tehnologııa boıynsha jumys júr­gizý tapsyrylsa, týrızmdi qolǵa alý Shýcheniń úlesinde. Mań­ǵystaý oblysyna hımııa óner­kásibin damytý baǵyty, ıaǵnı hımııalyq ónerkásip ónimderin óndirý, daıyn metall buıymdaryn óndirý, rezeńke jáne plastmassa buıymdary, turmystyq elektr aspaptaryn, sondaı-aq mashınalar men jabdyqtardy, metall emes ónimderdi jáne teri buıymdaryn óndirý, metallýrgııalyq ónerkásip, qoımalyq sharýashylyq jáne kómekshi kólik qyzmeti, munaı-hımııalyq ónimderdi, ilespeli, shektes óndirister men tehnologııa­lardy óndirý, farmasevtıkalyq ónimder – dári-dármekterdi óndirý júktelgen. Bulardyń ózi odan ári jiliktelip, bóline túsedi eken. Máselen, osy aımaqta áý bas­ta planshettik kompıýterler, televızorlar men monıtorlar shyǵarmaq bop talaptanyp, biraz sharýanyń basyn qaıyryp tastaǵan «Caspiy Elektronics» JShS jańa tehnologııa­lar klasteri mindettelgen Almaty qalasynda jumys júrgizýge tıisti bolyp shyqqan. Bul kepti dári-dármek jasaýdy qolǵa almaq bolǵan «Cha-Kýr» JShS de kıipti. Bastapqyda hımııa ónerkásibiniń aıasynda farmasevtıkalyq baǵyt bolǵanmen, keıin ol ajyratylyp, saldarynan «Cha-Kýr» Aqtaýdaǵy arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń qatysýshysy bolmaı shyǵa keledi. Shetelderden túrli jabdyqtar ákelip, biraz qarjy shyǵaryp úlgergen kásiporyn taǵdyry osylaısha qyl ústinde qalady. Tek basshylyq pen mamandar aralasyp, joǵary oryndarǵa baryp tapjylmaı qorǵaýy nátıjesinde «Cha-Kýr» óz quqyn qaıta ıelense, «Caspiy Elektronics» JShS jumysyn toqtatýǵa májbúr. Bul jaǵdaı bizdiń kóp ınvestorlardan aırylyp qalýymyzǵa soqtyryp tur, deıdi Á.Bekbasaruly.

Onyń aıtýynsha, 2020 jylǵa deıin aımaqta 20-shaqty joba iske qosylmaq. Qazir 2007 jylǵa deıin iske qosylǵan 3 joba, 2011 jyly ashylǵan 2 joba ǵana óz jumysyn jalǵastyrýda, odan beri birde-bir jobanyń tusaýy kesilmeýiniń sebebi joǵarydaǵydaı qıyn­dyq­tar eken. Bulardyń arasynda belgili bir kásiporynǵa baı­lanysty kelgendikten bola­shaq jumysty úılestirýinde bulyń­ǵyr­lyq baıqalatyndary da bar. «Keppel Kazakhstan» JShS teńiz metall qurylymdary zaýyty Qashaǵan ken ornyna, munaı qubyrlaryn shyǵaratyn «Arsellor Mittal Tubular Products Aktau» AQ «Teńizshevroılǵa» kelgen. Qazir jobalary jolǵa qoıylǵan kásiporyndar óz mindetterin abyroıly atqarýda. Bıylǵa jáne aldaǵy eki-úsh jylǵa polıetılen qubyrlaryn óndirý, offshorlyq konteınerler shy­ǵarý, ekologııalyq taza keme janarmaılaryn daıyndaý, bolat jáne polımerli oraýyshtar óndirý, lıft jasaý, munaı jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar óndirý sekildi ondaǵan jobalar josparlanǵan.

Qazir tıisti mınıstrlikter aldynda 4 joba qorǵaýdamyz. Onyń biri – transformator zaýyty. Osy ónimge elimizde suranys óte kóp. Tek Mańǵystaýdaǵy munaı salasynyń ózi jylyna 500 mln. teńgege transformator alady. Naryqty 70 paıyz Qytaı, 30 paıyz Reseı qamtyp otyr. Sony ózimiz nege qolǵa almasqa? Sondaı-aq kabel ónimderi de ótimdi. Basqa óńirlerdi aıtpaǵanda, Mańǵystaý jylyna shamamen 5 mlrd. teńgege joǵaryda aıtylǵan úlespen Qytaı men Reseıdiń ónimderin alyp otyr. Osy tutyný buıymdaryn ózimizde óndirip, elimizdiń jáne taıaý shetelderdiń rynogyna ensek deımiz. Aldymyzda úlken maqsattar bar. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardy damyta otyryp, bólshekterdi jan-jaqtan jıyp emes, joqtan bar jasaý arqyly qalyptasqymyz keledi, degen Ámirbek Tólegenov sharýashylyq baǵyttaǵy shaǵyn ushaq qurastyrýdyń, shekarany kúzetýge, teńiz tynyshtyǵyn saq­taýdy qadaǵalaýǵa qolda­ny­la­tyn ortalyq pýlt arqyly bas­qa­rylatyn ushqyshsyz ushaq ja­saýdyń negizi bar ekendigin aıtty.

Basshysynyń aıtýynsha, «Aq­taý teńiz porty» arnaıy eko­no­mı­kalyq aımaǵy elimizdegi óz árip­testeriniń arasynda al­dyń­ǵy qatarda keledi eken. Mem­leket jumysty úılestirýge 6 mlrd. teńge qarjy bólgen bolsa, bul aımaq tek áleýmettik jáne zeınetaqy salyǵy sekildi mindetti salyqtar esebinen-aq ony ıgere alǵan. Al on jyl ishinde jumys jasap turǵan 6 zaýyt­pen 192 mlrd. teńgeniń ónimin óndirip, respýblıkamyz boıynsha barlyq AEA-lar óndirgen jalpy kiristiń 50 paıyzyn qamtamasyz etipti.

Sonymen, 2000 gektar jerde nebary 5-6 kásiporyn ǵana tútin tútetken Aqtaýdaǵy arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń búgingi ahýaly «taqyrǵa qashý» ma, álde jumys jasaýǵa ázir múmkindigi joq «taqyrdan qashý» ma?

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

Mańǵystaý oblysy.