«Apyrmaı, osy áıelge de bostandyq boldy degenniń ózi ras boldy-aý, Jamanshaldyń áıeli keńseden ashyq hat alyp qaıtypty. Sirá, aıyrylatyn bolǵan shyǵar», – deıdi Tileýbaı. Qyzdyrmanyń túbinde otyrǵan úı qojasy Qańtarbaı bostandyq bolǵaly qıt etse, «men ketemin, men turmaımyn» dep ábiger salatyn qatyny Jámılaǵa estilip qalama dep qaıdan aıtty degen kisideı Tileýbaıdy kózimen atyp otyrady.
Tileýbaı, Jamanshalyń kim? Aıtyp otyrǵanyń ne, jesir daýy ma», – dep qonaq qart Qultaı qozǵala tústi.
– Iá, jesir daýy, – deıdi Tileýbaı, – Jamanshal osy jerdegi bir jabal, aýqaty da táýir, ózderi jandy-jaqty, bul kúnde jigit aǵasy bolǵan, ne degenmen elýden asyp júrgen bolar. Bizdiń qazaq malǵa qyzyqpaı júre me, byltyr áıeli dúnıeden qaıtqan soń, myna joǵarǵy elden qyz rıza bolmasa da basa kóktep bireýdi alǵan. О́zi áıelge qataldaý jigit edi, oınaısyń depti, ólesiń depti, ne qylsa da sol áıelge kún kórsetpedi bilem. Biraq áıeli qyz kúninde táýir edi, kelinshek bolǵan soń da jaman atyn esitpedik. Sol jaqsylyǵy ǵoı Jamanshaldyń basqa-kózge urǵanyn kóterip, jyl táýligine tózip keldi ǵoı. Taıaq etke batqan soń, áldeneshe jylap-syqtap, birsypyra úlkenderine shaqqan eken, olar: «Jas jansyń ǵoı, ne qylar deısiń, soqsa da, súıse de óz kúıeýiń. Tentek bolma», – dep qaıtarǵan kórinedi. Oǵan Jamanshal qutyra túsip: «Sen ketkenmen qolyńnan ne keletin edi, barar jeriń, basar taýyń bolmaǵan soń, esigime qaıta keldiń», – dep burynǵydan da taıaqty kúsheıtipti. Qonaq qart shydamady bilem:
– Janym-aý, onyń juraǵat-tórkini, ata-anasy qaıda, eskermes bolar ma?! – deıdi.
– Áı, Qulteke-aı, nesin suraısyń, biz qazaq mal bolsa boldy dep júrgen halyqpyz ǵoı. Esirkeý túgil, jylyna bir kele me eken?! Qaıta ata-anasy: «Qyzymyz bizge zorlyq kórdim dep kelip, panalaımyn dep oılamasyn, Jamanshaldan aıyrǵansha at quıryǵyna baılap, sýǵa salarmyz», – deıdi bilem.
Sonymen áıel juraǵattan da, jardan da tegistik kóre almaı júretin edi, bireý jol taýyp bergen de. Myna Sovet úkimeti kelgen soń, qaladaǵy keńseden adam tımeske ashyq hat alyp qaıtypty dep estidim ǵoı. Sonan bir kún buryn álgi baısymaǵy sabap, ústi-basyn kók ala qoıdaı qylypty.
Keńsedegiler «mynaǵan ne boldy» degende uıalǵanynan eshnárse deı almapty, – dep Tileýbaı birneshe sózdermen Jamanshal men áıeldiń arasyn ashyp, qonaq qartqa túsindirdi.
Qart ta hám úıdegiler de kináni Jamanshalǵa aýdaryp, «balama sol kerek» desti.
Birtalaı ýaqyt túrli áńgimelermen mezgildi ótkizip, as-sý iship, qonaqtar úıden qozǵaldy. Qonaqtardy attandyryp kelip, Qańtarbaı qatynyna: «Báıbishe-aý, baspaqtardy sýarsaıshy, shólden qyrylyp barady ǵoı», – deıdi. Ot basynda shońqıyp, uzaq oıǵa túsip otyrǵan Jámıla: «Qyrylsyn! Seniń baspaǵyńnan maǵan ne paıda, yryldamaı manaǵy saýdeger qatynnyń jibek salyn áper», – deıdi.
Qańtarbaı: «Netken es-aýan ediń, shaı taýyp ishe almaı otyryp, jibek saly ne kerek edi. Basyńdaǵy qos-qos sharshyń men túbit salyń jetpeı me, jurt soǵan da zar bolyp otyr. Bul zaman sán túzeıtin zaman emes. Tasta, bıylǵydaı jyly azǵana móshkeńmen óz tamaǵyńdy asyrap shyqsań da az olja bolmas. Qoı, sóılemeı sýar, sýar degen soń», – dep etigin sheship, kúpisin jamylǵan kúıinde sákiniń shetinen murnyn bir sińbirip, qydyrmaǵa jaqyn baryp otyrdy.
«Kóp dyzyldaǵanyńdy estimeıin, áperseń de áperesiń, ápermeseń, malyń da, óziń de qury. Bireýińniń de keregi joq. Men bul úıde turmaımyn, qara basymdy asyrarmyn. Tórkinim de ashtan óleıin dep otyrǵan joq. Dúnıeń órtenip ketsin», – dep Jámıla tór jaqqa shyǵyp turyp aldy. 4-5 jasar Bátish «áje, nan» dep yńyrsyp, ózinen ózi doldanyp turǵan Jámılanyń qasyna kelgende meıirimsiz Jámıla ıt ashýyn tyrnadan alyp, jibek salynyń kúıiginen «má, saǵan nan!» dep Bátishti jaqqa salyp jiberdi. Bátish shyr etip baryp qulap, turaıyn dep edi jáne teýip jiberdi.
«Qyrylǵyr, qyrylǵyr, biriń qalmaı qyrylsań eken. Balasyz da jylaǵan, balaly da jylaǵan. О́lmes kúnimdi kórer edim», – dep analyq meıirimin oıyna da almaı, balaǵa da, Qańtarbaıǵa da bir emes, eki emes sózin tıgizip, tilimen shaǵyp qoımady. Turmystyń ashy-tushysynan habarsyz, jaıalyǵynyń shetimen oınap, gýildep otyrǵan kishkentaı Tólesh te apasynyń jazyqsyz taıaq jegeninen eshnárse túsinbese de, gýilin qoıyp, bu da tańyrqady. Bátish ekpindi shapalaqtyń óksigin basa almaı jatyr.
Jámılanyń birine-ekisine sóz shyqpasyn dep kóbine úndemeıtin Qańtarbaı tipti shydaı almady: «Aý, atańa nálet, munyń ne!? Balanyń ne jazyǵy bar, óltiremisiń endi», – dedi. «Seniń tapqan balań emes, ólse ólsin, – dedi, – saǵan bala túgil, balasyz qý basym da kóp. Jeter aldaǵanyń, jaıyńa qarap, tek otyr», – dep Jámıla sózdi kúsheıtýge aınaldy. Tósek oryndy jan-jaqqa laqtyryp, bir synyq nandy «má, jalmaýyz, je de óle qal» dep Bátishke laqtyrdy. Bátish beıshara qyzǵanysh kóz jastaryn tógip, solqyldap jatsa da ash tamaq qıyn ǵoı, aqyry aqyryn qolyn sozyp nandy alyp, bir jaǵynan kúıseı, ishegin tartyp jatty.
Jámıladan aıtylmaǵan sóz qalǵan joq. Qańtarbaıdyń jýastyǵyn, nasharlyǵyn aıtyp, qarǵys-balaǵattyń túr-túrimen asty-ústin qazyp, adam balasynyń eń qadirli, qymbatty bolǵan ata-anasy bolsa, Jámıla qarǵys túbinde ony da túkteı kórmedi, oǵan da jetti.
Qańtarbaı sorly arly-beri «qoısaıshy-aý, qoısaıshy, jetedi ǵoı endi» dep aıtyp qarasa da Jámıla syr minez Qańtarbaıdan seskensin be, onan jaman kúsheıte tústi.
Sóz súıekten ótti.
Taqa shydaı almaıtyn bolǵan soń, tipti, keıimese de keııtin ýaqytqa jetip, Qańtarbaı týra Jámılany bir-eki urdy. Maǵan tıip ket dep turǵan Jámıla oıbaıdy sala esikten atyldy.
Bátish te, Tólesh te buryn bolmaǵan bul oqıǵadan qorqysyp, jylap qoıa berdi. Qańtarbaı bir-eki keıigen sózder aıtyp basyldy. Jerden Tóleshti aldyna alyp jubatyp, Bátishti kúpisiniń bir jaǵyna alyp orady.
Aıqaıǵa aınaladan kisiler jınalyp, Jámılany úgittep qarasa da ashý qysqan doly áıel birjola tórkinge tartty.
О́ıtip-búıtkenshe qas qaraıyp, qarańǵy tústi.
Aınaladan izdesip qarasa da Jámıla qaıyrylmastan ketip bolǵan. Eki sábı birinen-biri yńyrsyp, ásirese, Tólesh tynyshtyq beretin emes. Qańtarbaıdyń jaqyn jeńgesi sút berip jubatsa da qaıran anany joqtaı beredi. Biraz ábigerlep, aqyry uıqyǵa ketti. Kópke deıin Qańtarbaı Jámılanyń ketkenine senbeı, keler degen úmitpen jeńgesine muńyn aıtyp otyrdy. Aqyry tún ortasy aýǵan soń, birjola kúderin úzip, Bátishti qoınyna alyp, qısaıyp jatyp kózi ilindi. Arada birneshe kúnder ótti.
Bir kúni Qańtarbaı azǵana mal-mulyn sýatqa shyǵaryp júrgende tómengi aýyldan kelgen bir jigit Jámılanyń qalaǵa baryp, keńseden aıyrylýǵa ashyq hat alyp kelgenin aıtty. Qańtarbaıdyń júregi muz qoıǵandaı boldy. Sasqanynan «qoı, beker bolar, beker bolar» deı berdi. «Beker bolaryńdy bilmeımin, aýylnaıdyń orys pısaryna oqytyp, málimdegeniniń ishinde ózim boldym. Ivan pısar: «Qazir seniki baı qalǵan, kimge barasyń mojno. Perejnoı baı keledi, men protokol jazam», – dep qatyndy kúsheıtip qoıdy. Men bilmegen bolyp: «Jeńgeı qaıyrly bolsyn, qonaqqa keldiń be, qaıtý qashan?», – dep edim, «Endi sizdiń aýylǵa biz joq shyǵarmyz», – dep kekesin aıtyp, jóndi sóılespedi», – deıdi jigit. Qańtarbaı nanar-nanbasyn bilmeı, malyn sýatqa aıdap jiberip, jigitti alyp úıge kirdi.
Jigitten áńgimeniń shynyna qanyp, endi bolmas dep aqsaqal-azamat pen tóńirektegi kórshi-kólemge habar aıtty.
Keshke jınalǵan jurtqa Qańtarbaıdyń kóp sóılegendegi sóziniń qorytyndysy mynaý edi: «A, halqym, es bilgeli tynym tappaı sharýa bolyp, onymen de asyp-tasqan eshnársem joq, jurtqa tıgizgen qyldaı qııanatym joq bir Qańtarbaı edim. О́zderiń kórip otyrsyńdar, bul mezgilde meniń basyma mynadaı kún týdy. Adamnan ba, Alladan ba úıdeı dúnıesin, eki balasyn tastap, 10-15 jyl otasqan áıelim mynadaı boldy. Jazǵan, jańylǵan eshnársem joq edi. Jazyǵym sharýa, momyn bolý shyǵar. Bar dese, moınyma salar. «Qatyn erge qaraıdy, er jerge qaraıdy» degen. Basymyzǵa kún týsa, biz sizderge qaraımyz. Báriń de menen aqyl suraıtyn adam emessińder, ánsheıin shydamaı aıtamyz ǵoı. Osyndaı bir eldik, jurttyq istep baryp, bir jaıly qylyp kelseńder qaıter eken deıin dep turmyn. Tilim ashy, taıaǵym qatty tıse – jazdym. Men úshin emes, myna sábıler quqyna ashýyn tastar ári sender barǵan soń, sózderińdi eli de hám jesirleriń de tastamas. Joq, tipti bolmaıtyn bolsa, barǵan soń taǵy bir eldik istersińder. Taǵy senderge tolyq rızashylyqpen bıligimdi berdim», – deıdi.
Kelgender jaqsy-jaqsy ábden desip, jesir daýyna pálenshe-túgenshe barmaqshy bolyp, tarasty.
Erteńine jesirshiler júrip te ketti. Qańtarbaı endi ne bolar eken dep kúnniń ótkenin sanap júrgende kóp uzamaı jolaýshylar qaıtyp, Qańtarbaıǵa: «Bu da qudaıdyń saǵan bergen bir dáýleti shyǵar. Biz barǵan jumysymyzdy ońǵa shyǵara almadyq. Ashyq hat degeni ras kórinedi. Kúni keshe esh shaı despegen úlkenderdi kelinimiz betimizden aldy. Qaras túbinde bolmaıtyn bolǵan soń, bir túrli bitimge kelip qaıttyq»,-deıdi. Qańtarbaı ıt jutqandaı boldy. Biraq sonda da syr bermedi. Ar-namys ishte qaınap, súıekke sińgen ata minez tolqyndap júre berdi. Ashý hám zábir qysyp, biraz úndemeı tyǵylyp: «Momyndyǵymnan kórgenim bolar, halqym, saǵan ókpem joq. Sender ne deseńder, men soǵan qulmyn ǵoı. Úlkenderdiń «búlingennen búldirgi alma» degen naqyly bar edi, biraq bitimge kelgen bolsańdar, qaıyrly bolsyn. Báriń de bilesińder, taban et, mańdaı terimmen eńbektenip, 23-ime kelgende alǵan áıelim edi, minekı, bıyl 38-ge shyǵamyn. Mynaý – zaryǵyp kórgen tórt perzentten qalǵan eki sábı. «Qııamette kórshiden» degen, ashy sóz aıttyń, qatynǵa taıaq soqtyń, ıa bolmasa ústi jalańash boldy, tynyshtyq kórmedi dep osy otyrǵandaryń hám tóńirektegi kórshi-kólem eshqaısysy aıta almas. О́zim ash bolsam da, ol ishti; ózim jalańash bolsam da, ol kıdi; aýzy barǵansha sóılep, aıaǵy jetkenshe júrdi. Endi ne aıybym bar, halqym? Ne jazdym, ne jańyldym, jurtym?! Bul kúnderi bolǵanynda oıyna ózge oı túsip, mynadaı boldy. Biraq sonda da kináni maǵan aýdara almas, mende ne kúsh bar, buǵan endi men ne aıtaıyn?! Kim adaspas, úkim qate bolmaǵan shyǵar, qarsylyǵym joq, zakon solaı bolsa, qaıteıin. Biraq myna jas sábı balalardyń kóz jasy ǵoı meni shydatpaıtyn, qara basym bolsa, báribir ǵoı». Júzi qyzaryp, burtıyp tyǵylyp, biraz otyrdy. «Allanyń bir jazǵany bar shyǵar, tiri bolsaq kórermiz, taǵdyrda jazymysh solaı bolsa, pendeniń kónbeıtin sharasy bar ma?!
Jeńeshe, bóten emes, óz balań ǵoı, Bátish jandy óziń alyp baýyryńa bas. Ol bezse de men bezdirmeıin, Tóleshti sheshesine aparyp berińder. Tiri bolsa, meni izdep tabar; ólsem, basyma baryp duǵa eter. Kishkentaı Tólesh gýildep, eki qolymen bashbaıy men jaıalyǵyn qosa jumarlap ustap oınap, bolyp jatqan oqıǵadan habarsyz, jaıyna otyr.
Eki kózi móldirep, manadan beri ákesiniń betine jaýtańdap qaraı berip, tizesine súıenip otyrǵan Bátish ákesine qarap: «Áke, ájem qaıda, qashan keledi?», – dep jylap qoıa berdi. «Qaraǵym, ájeń opasyz boldy. Seniń kóz jasyń túser, ony jibermes», – dep shydaı almaı Qańtarbaıdyń da kózinen jas tamshylap-tamshylap ketti. Qańtarbaı men jas balalardy úıdegilerdiń bári de esirkedi.