Qazaqstan aýyr atletıkasynyń dańqy alysqa taraǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Olaı deýge negiz, bizdiń elde myqty bapkerlik mektep te, jeńispen órilgen tamasha dástúr de bar. Tek qana álem chempıonaty jaıynda aıtar bolsaq, qazaqstandyqtar alǵashqy medaldiń syńǵyryn 1974 jyly estidi. Fılıppınniń astanasy – Manılada ótken jarysta Iýrıı Zaısev qola medaldi oljalady. 1976 jáne 1979 jyldary dál sol sportshy eki dúrkin álem chempıony atansa, 1977 jyly kúmis medaldi moınyna ildi. Al 1975 jyly Máskeýdegi básekede Vasılıı Majeıkov ekinshi oryndy ıelendi.
1980 jyly Máskeýde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndary barysynda álem chempıonatynyń da júldeleri sarapqa salyndy. Sol jarystarda Vıktor Mazınniń mereıi ústem boldy. Jerlesimiz qos birdeı dodada chempıondyq ataqqa qol jetkizdi. Osy oraıda, taǵy bir jaıtqa nazar aýdara ketsek, esh artyǵy joq. 1970 jyly AQSh-tyń Kolýmbýs qalasynda úshinshi oryndy ıelengen Davıd Rıgert 1971-1978 jyldar aralyǵynda uıymdastyrylǵan bes birdeı álemdik dodada altyn tuǵyrǵa kóterildi. Olımpııa oıyndarynda top jaryp, basqa da asa iri halyqaralyq jarystarda aldyna jan salmady. Bul jigit bizge de bóten emes. 1947 jyly Kókshetaý oblysynda týǵan Davıd eseıe kele Soltústik Kavkazǵa, keıinnen Dondaǵy Rostovqa qonys aýdardy.
HH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń ekinshi jartysynda Anatolıı Hrapatyıdyń dáýiri bastaldy. Aqmola oblysy Atbasar óńiriniń týmasy 1986-1990 jyldar aralyǵynda qatarynan bes álem chempıonatynda qarsylas shaq keltirmedi. Al 1990 jyly Sergeı Kopytov Býdapeshtegi básekede qola medaldi ıelendi.
Táýelsiz Qazaqstanǵa alǵashqy medaldi syıǵa tartqan da Anatolıı Hrapatyı. Dańqty sportshy 1993 jyly Melbýrndegi jarysta qola júldeger atandy. 1995 jyly Gýanjoýda ótken dúnıejúzilik dodada ol óziniń toptaǵy áriptesi Andreı Makarovpen birge taǵy da úshinshi satyǵa taban tiredi.
Osy jarqyn jeńisterden keıin otandyq aýyr atletıka birer jyl boıy quldyraý kezeńin bastan keshirdi. Sol tusta respýblıkalyq federasııanyń tizginin ustaǵan Qaırat Turlyhanov Túrkııadan áıgili Enver Túrkilerıdi elge shaqyrtty. Kezinde Bolgarııa men Túrkııa aýyr atletıkasynyń ataǵy alysqa jaıylýyna súbeli úles qosyp, Olımpııa oıyndarynyń úsh dúrkin jeńimpazdary – Naım Súleımanoǵly men Halıl Mýtlýdy tárbıelegen maıtalman maman artylǵan senimdi tolyǵymen aqtady. Az ǵana ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan álemdegi kóshbasshy komandalar qataryna erkin qosyldy.
2005 jyly Katardyń Doha qalasynda ótken álem chempıonatynda 85 kılo salmaqta synǵa túsken 17 jasar Ilıa Ilın altyn medaldi keýdesinde jarqyratty. 2006 jyly Santo-Domıngoda Syr boıynyń sańlaǵy taǵy da teńdessiz ónerimen tamsandyryp, altyn tuǵyrǵa kóterildi. Bul joly ol 94 kılo salmaqta kúsh synasty. Osy qos jarystyń komandalyq esebinde óz tarıhynda tuńǵysh ret Qazaqstan quramasy úzdik bestiktiń qatarynan kórindi.
2009 jyly Ońtústik Koreıanyń Goıang qalasynda ótken jarysta otandastarymyz 4 altyn jáne 1 qola medaldi enshiledi. Erler arasynda Vladımır Sedov (94 kg) shashasyna shań juqtyrmasa, Vladımır Kýznesov (85 kg) qola medaldi ıemdendi. Áıelder saıysynda Zúlfııa Chınshanlo (53 kg), Maııa Maneza (63 kg) jáne Svetlana Podobedova (75 kg) altynnan alqa taǵyndy. Sóıtip Qazaqstan quramasy jalpy esepte ekinshi oryndy ıelendi. Aldymyzda – Qytaı ǵana.
2010 jyly Antalııadaǵy álem chempıonatynyń komandalyq saıysynda tórtinshi orynǵa turaqtadyq. Aldymyzda – Qytaı, Reseı jáne Túrkııa. Anadoly elinde Maııa Maneza (63 kg) men Svetlana Podobedova (75 kg) aldaryna jan salmady.
2011 jylǵy dúnıejúzilik dodany Parıj qalasy qabyldady. Fransııanyń bas shaharynda Qazaqstan quramasy úshinshi orynǵa kóterildi. Bul joly da Qytaı qarsylas shydatpasa, Reseı ekinshi satyǵa jaıǵasty. Otandastarymyzdyń arasynan Ilıa Ilınniń (94 kg) asqan sheberligine tórtkúl dúnıe jurtshylyǵy tamsandy. 53 kılo salmaqtaǵy Zúlfııa Chınshanlo da altynnan alqa taqty. Al Maııa Maneza (63 kg) men Svetlana Podobedova (75 kg) kúmis medaldi ıelendi.
2013 jyly Polshanyń Vroslav qalasynda Almas О́teshev qola medaldi keýdesinde jarqyratty. Osylaısha óz esimin ol álem chempıonatynda júlde alǵan tuńǵysh qazaq aýyr atleti retinde tarıhta qaldyrdy. Vladımır Sedov qolaǵa qol sozdy. Olardyń ekeýi de 94 kılo salmaqta óner kórsetti.
2015 jylǵy dúnıejúzilik dodany Almaty qalasy qabyldady. Dańqy jer jarǵan Ilıa Ilın 105 kılo salmaq dárejesine aýysqanyna qaramastan bul joly da ol qarsylas shaq keltirgen joq. Syr boıynyń sańlaǵy tórt dúrkin álem chempıony atandy. 53 kılo salmaqtaǵy Zúlfııa Chınshanlonyń da mereıi ústem boldy. Nebir myqty qarsylastaryn jolynan yǵystyrǵan ol dál sondaı ataqqa úshinshi ret qol jetkizdi. 94 kılo salmaqta kúsh synasqan Jasulan Qydyrbaev qazaq aýyr atletteri arasynan shyqqan tuńǵysh álem chempıony retinde óz esimin sport shejiresine altyn áriptermen jazdy. Alataý baýraıynda ótken sol dúbirli dodada Jazıra Japparqul (69 kg) men Vladımır Sedov (94 kg) kúmis medaldi ıelense, Kırıll Pavlov (77 kg) qola júldeni enshiledi. Nátıjesinde 3 altyn, 2 kúmis jáne 1 qolany qorjynǵa salǵan Qazaqstan quramasy komandalyq saıysta ekinshi oryndy oljalady. Birinshi orynda – Qytaı. Olar – 4 altyn, 2 kúmis jáne 5 qolany qanjyǵaǵa baılady.
Odan keıin aýyr atletterimizdiń birazy «dopıng daýyna» baılanysty úlken sporttan shettetildi. Onyń kesiri búkil komandaǵa tıdi. Sonyń saldarynan Qazaqstan quramasy 2017 jyly AQSh-tyń Anahaım qalasynda uıymdastyrylǵan álem chempıonatynan syrt qaldy. Shetteý merzimi 2018 jyly aıaqtaldy. Byltyr Ashhabadta ótken álem chempıonatynda Arlı Chonteı (55 kg) kúmis jáne Nadejda Lıhacheva (71 kg) qola medaldi ıelendi.
Táýelsizdik alǵan kezeńnen beri Qazaqstannyń ziltemirshileri álem chempıonattarynda qossaıystyń qorytyndysy boıynsha 15 altyn, 7 kúmis jáne 8 qola medaldi enshiledi. Barlyǵy – 30 júlde. Jalpykomandalyq esepte jerlesterimiz eki ret ekinshi (2009, 2014 jyldary), úsh ret úshinshi (2010, 2011, 2015) oryndy oljalap, taǵy eki márte (2005, 2006) úzdik bestiktiń qatarynan kórindi. Árıne bul – orasan zor tabys! Ásirese 2005-2015 jyldar aralyǵyndaǵy kórsetkishterimiz keremet boldy. Aıtýly onjyldyq aralyǵynda Qazaqstannyń aýyr atletteri álemdegi kóshbasshy komandalardyń biri boldy. Keıinnen «dopıng daýyna» uryndyq. Talaı myqtylar jazalanyp, ataq-dańqtarynan aıyryldy. Bapkerler men sportshylardyń eńsesi tústi, jankúıerlerdiń kóńili pás boldy. Sonyń kesirinen komandamyz qatty álsiredi. Alaıda úkili úmit úzilgen joq. Aldaǵy ýaqytta otandyq aýyr atletıka aıaǵynan tik turyp ketedi jáne de órenderimiz asa iri halyqaralyq dodalarda qaıta atoı salady dep úmittenemiz. Alda – álem chempıonaty menmundalap tur. Tórtkúl dúnıeniń tolaǵaılary bas qosatyn dúbirli doda 16-25 qyrkúıek aralyǵynda Taılandtyń Pattaııa qalasynda ótedi. Sol jarysta jasyndaı jarqyraıyq!..
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»