«Zeba» aımaqqa úlken tabys ákeledi

Osy jaǵdaıǵa baılanysty oblysta ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý baǵytynda sýdy az tutynatyn aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń kóle­min ulǵaıtý kózdelýde. Onyń qataryna jaz­dyq bıdaı, maqsary daqyldary da jatady. Sebebi onyń beıimdelý múm­kindikteri joǵary, ónimdiligi jáne jan-jaqty paıdalanylýy jaǵynan álemdegi jetekshi daqyldar qataryna kiredi.

Qazir aýyl sharýashylyǵy óndiri­sindegi basty máseleniń biri – klımat­tyq ózgeristerge qaramastan, astyq óndirisin turaqtandyrý. Demek, astyq máselesin sheshý aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymynyń jetistikterin qoldanýdy kerek etedi.

Oblystyń agroónerkásip kesheninde ǵylym jetistigine qoıatyn talaptardyń biri – shólegin jerde (bogarnoe zemledelıe) sý únemdegish tehnologııalardy engizý arqyly daqyldar ósirýdi uıym­dastyrý bolyp otyr. Osy talapqa sáı­kes 019 baǵdarlamasy boıynsha «Qyzyl­­orda ob­lysynyń ońtústik aıma­ǵyn­da orna­lasqan tálimdi (taý etegin­­degi sýaryl­maıtyn jerler) jerlerde dándi jáne maıly daqyldarǵa yl­ǵal saqtaǵysh tásilderdi qoldaný arqyly resýrs únemdegish tehnologııany óndiriske engizý» atty joba daıyndalyp, qoldanysqa usynyldy. Bul jumys sátti joldamasyn aldy.

Astyq óndirisi salasyn jedeldetip damy­tý – elimizdiń azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etý jolyndaǵy mem­le­kettik-agrarlyq saıasattyń birinshi kezekti mindeti ekeni belgili.

Al Aral óńiri jaǵdaıynda aýyl sharýa­­­shylyǵyn kóterýdiń negizgi baǵyty – basty daqyl kúrishti ıntensıvti damytý. Biraq qazirgi kezde sý resýrsynyń negizgi kózi – Syrdarııa ózeni sýynyń azaıýyna baılanysty, jyldan-jylǵa sý tapshylyǵy kúsheıip, jaz aılarynda ózen sýy aýylsharýashylyq daqyldaryn sýarýǵa jetkiliksiz bolyp otyr. Bola­shaqta bul jaǵdaı alańdatatyny da eskertilip júr.

Sondyqtan sýdy az talap etetin dándi daqyldardy, mysaly, jazdyq bıdaıdy, maqsaryny óndiriske engizý ek­onomıka jaǵynan tıimdi. Jazdyq bıdaı baǵaly azyqtyq, al maqsary su­ra­nysqa ıe maıly daqyl. Bıdaı men maqsaryny ósirýge Aral óńiriniń topy­raq-klımattyq jaǵdaıy jalpy qo­laı­ly bolǵanymen, onyń da jaısyz kezeń­­deri bar. Tálimdi (shólegin) jerde ósi­ri­letin jazdyq bıdaı men maqsary daqyldaryna onyń ónimdiligin arttyryp jáne sapasyn jaqsartatyn, ári sýa­rý rejimin ońtaılandyratyn tehnologııa engizý qazirgi kezeńde óte mańyzdy.

Joba jumysynyń iske asyrylatyn jeri Jańaqorǵan aýdany bolyp tańdaldy. Aýdannyń Qarataý taýynyń bókterinde ósiriletin jazdyq bıdaı jáne maqsary egisine naýryz, sáýir, mamyr aılarynda jaýatyn jaýyn-shashyn mólsheri, onyń vegetasııalyq merzimine kerekti ylǵal mólsherine jýyqtaıdy. Iаǵnı, jazdyq bıdaı men maqsaryny ósirýge jaǵdaı qolaıly. Degenmen aýa raıynyń jylma-jyl qubylmaly ekenin de eskergenimiz jón. Sondyqtan bul daqyl­­dardy basty kezeńde ylǵalmen qam­­ta­masyz etý úshin, egistikke ylǵal saq­taǵysh tehnologııany qoldaný qajet. Bul tehnologııany qoldaný negizi Y.Ja­qaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýa­shyly­ǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda erterekte jasalǵan bolatyn.

Gıdrogeldiń VP-2 qazaqstandyq túri osy ınstıtýtta 2006-2008 jyldary kúrish daqylyna zerttelgen (H.Ja­man­tikov, 2006-2008 j.j.). Gıdrogeldiń sý únemdegish tehnologııanyń erekshe nysany ekenin jáne onyń sýperabsorbsııaly qasıeti zor ekeni sol kezde dáleldengen.

Qazaqstandyq VP-2 gıdrogeli qazirgi tańda óndiris kóleminde shyǵaryl­maǵan­dyqtan, zerttelgen gıdrogelge erekshe qasıetterimen jaqyn amerı­kalyq «ZEBA» gıdrogeli joba jumysyna paıdalanylyp otyr. Áıtse de ózimizdiń preparatymyz bolsa ǵoı degen arman kókeıimizde.

Sonymen tálimdi jerlerde ósiriletin jazdyq bıdaı jáne maqsarynyń ónip-ósý dáýirinde únemi ylǵalmen qamtamasyz etý úshin, gıdrogel preparatyn koldaný arqyly ylǵal saqtaǵysh qasıeti bar ınnovasııalyq tehnologııany óndiriske engizý jumysy bastaldy.

AQSh-ta jasalǵan «ZEBA» gıdrogeli­niń 1 gramy 500 ml eritindini boıyna sińirip saqtaıdy, ári ol ósimdiktiń tamyry arqyly sorylyp ylǵalǵa degen suranysyn ońtaıly qamtamasyz etedi. Tálimdi jerde jazdyq bıdaı dáni­­niń tolysýyna jáne maqsarynyń tolyq pisýine jaǵdaı osy preparat saq­taǵan eritindi arqyly jasalady. «ZEBA» gıdrogeli túıirshikteri ósimdik tamyrlarynyń shoǵyrlanǵan topyraq qabatyna sepkishpen ornalastyrylady.

Egin sharýashylyǵy búginge deıin negizi eki jolmen damyp otyrǵany belgili. Birinshisinde, egis daqyldary sýarý arqyly ósiriletin bolsa, ekinshisi – tabıǵı ylǵaldy saqtaý sharasyn qoldanyp ónim alý. Demek, Túrkistan óńirindegi tálimdi nemese shóleıt beldeýindegi jerlerdi ıgerý ǵylym jetistigine júgingendi kerek etedi. Qystaǵy jáne kóktemdegi ylǵaldy daqyldarǵa kerek kezinde qoldanatyndaı etip, ony jınap, kerek mólsherin qanaǵattandyryp, qalǵanyn ydysqa quıǵandaı, tókpeı-shashpaı saqtaıtyn ǵylymı izdenisten týyndaıtyn ónimdi jasaýdy ǵalymdar erterekte armandaǵan edi. Bul ǵylymı ónim gıdrogel dep atalatyn kúrdeli hımııalyq (polımerlik) qosylys bolyp shyqty. Onyń erekshe sorǵyshtyq qasıeti ǵalymdardy qyzyqtyrady.

Gıdrogel – negizi erigish polıelektrolıt. Bul qosylystyń betki qabat­tary sorǵysh, ári almasý reaksııalaryna árdaıym daıyn amın, karboksıl jáne gıdroksıl toptaryna toly, ári olar elektrlengen túrde bolady. Sondyqtan ol zat túrinde jasalǵanda ony sýpersorǵysh, ıaǵnı odan kúshti sorǵysh, keńistikte sırek kezdesedi degen sóz.

Gıdrogel sý eritindisin boıyna jınap saqtaıdy.Topyraqtaǵy ty­ńaıt­qysh eritindilerin de ysyrapqa uryn­dyrmaıdy. О́simdik onyń eritindige tolys­qan kezinde tamyrymen torlap soryp, ylǵalyn azaıtsa, gıdrogel túıir­shigi topyraq ylǵaldanǵan jaǵdaıda qorektik eritindini qaıtadan soryp tolyq qalpyna keledi. Osylaı «rezeńke gýbka» sııaqty «sorǵysh» rólin daqyl piskenshe, topyraqtaǵy ylǵal taýsylǵansha kúzge deıin minsiz atqarady.

Kúzde gıdrogel, ásirese «ZEBA» preparaty tez ydyraıdy. Sebebi ol – júgeri krahmalynyń qosyndysynan turatyn gıdrogel. Krahmal frýktozaǵa, al ol glıýkozaǵa aınalady. Ony mıkroaǵzalar (mıkrobtar) talasyp jeıdi, qorek etedi. Osydan gıdrogeldiń topyraqqa jáne ósimdikke zııan keltirmeıtinin kóremiz.

Sonymen «ZEBA» atty gıdrogeldi qoldanyp, Jańaqorǵan aýdanyndaǵy «Besaryq +O» JShS-nyń kórsetilim alańyna (kólemi 5 ga) eki daqyl: jazdyq bıdaı men maqsary egildi. Bul, árıne oblysymyzda alǵash atqarylǵan jumys. «ZEBA» preparaty (gıdrogel) Qyzyl­orda oblysynda birinshi bolyp óndiriske engizilip otyr. Bıdaı men maqsarynyń shyǵymy, ósýi qazirgi kezde kóz toıdyrady. «ZEBA» qoldanǵan jerde jazdyq bıdaıdan ortasha eseppen, 15% artyq ósimdik ósip shyqty, al maqsarydan 41% ósimdik kóbeıip ósti. Bul nátıjeler salystyr­maly túrde ósimdikterdiń túp aıyrý kezeńi bastalǵan kezdegi 1 sharshy metr móltek aýdandaǵy ósimdik sandary. Móltek ólshem (1m2) birneshe jerge salynyp esepteldi.

Osy bastamadan kútilgen nátıjelerge: jazdyq bıdaıdan gektaryna 7 sentnerden-15 sentnerge, maqsarydan 7-den 12 sentnerge dán ónimin kóterýge múmkindik jasasa, onda aýyl sharýashylyǵynyń ekinshi tynysyna jol ashylady deýge bolady. Ylǵaldy ustap, ony tıimdi paıdalaný arqyly eginshiliktiń jańa (shólegin) baǵyty jetiledi. Ǵylymı ónim gıdrogeldiń áserimen ylǵaldy saqtap, ony únemdep, ósimdikke berý qasıetiniń zor kúshi baıtaq shabyndyq jerler arqyly dándi jáne maıly daqyldar egisiniń kólemin óristetýge úlken yqpal etedi. Qysqasy, shólegin baǵyty birtindep nátıjeli damysa, onyń keleshegine senim artýǵa bolady. Árıne, eginshiliktiń bul baǵyty óndiriske de ári ǵylymı jetis­tikterdiń sapasyna da úlken talap júk­teı­tini sózsiz. Ol úshin barynsha tabandy eńbek jasalady dep bilemiz.

Baqytjan DÚISEMBEKOV,

Hasyı JAMANTIKOV,

Y.Jaqaev atyndaǵy qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshi mamandary

Qyzylorda oblysy