Jas ǵalymdarǵa zárýlik bar

Respýblıkamyzdyń ár aı­ma­ǵynda ǵylymdy damytýǵa yńǵaıly, ári irgeli izdenisterdi júrgizýge qolaıly ortalyqtar da joq emes. Aqtóbe oblysyn­da osyndaı oshaqtardyń biri – Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıver­sıteti. Joǵary bilim berý orda­synyń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasy men ǵylymdy damytý isine ýnıversıtet basshylary tarapynan jasal­ǵan qol­daý istiń alǵa jyljýyna sep­­­­tigin tıgizip keledi. О́ńir ǵa­­­­­lym­­­­darynyń basym bóligi atal­­­­­ǵan bilim shańyraǵyna sho­ǵy­r­lanǵan. Sonyń ishinde mun­da ǵy­lym­nyń naqtylyqty talap etiletin salalary – irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júr­gizýge basymdyq berilgen. Ná­tıjesinde óńirlik joǵary oqý ornynda matematıka, fızıka jáne hımııa ǵylymdary salasynda belgili bir ǵylymı baǵyt­tar men mektepter qalyptasty deýge tolyq negiz bar.

Aıtalyq, ýnıversıtet pro­fessory Qýanyshbek Shúń­keev­t­iń radıasııalyq fızıka mek­tebi elimizge ǵana emes, taıaý jáne alys shetelderge de t­a­ny­mal. Ásirese Polsha, Esto­nııa men Belorýssııada qazaq­stan­dyq fızıka mektebiniń taǵy­lymyn úırenýge atalǵan elderdiń bilim jáne ǵylym mı­nıstrlikteri tarapynan kóńil bólinýi maqtan tutýǵa turarlyq. Q.Shúńkeev je­tekshilik etetin zert­hana álem­dik talapqa saı jab­dyq­tal­ǵan. Munda Nazarbaev Ýnı­ver­­sıtet pen Tartý mem­le­kettik ýnıversıtetiniń jas ǵalymdary júıeli zertteýler júrgizýde.

Sondaı-aq atalǵan joǵa­ry oqý ornynyń professory Jaı­shylyq Sartabanovtyń dıf­ferensıaldy teńdeýlerdi sheshýdegi matematıkter mektebi de respýblıkadaǵy barsha matematıkter qaýymynyń nazaryn aýdardy. Dıfferensıaldy teńdeýler teorııasynyń negizi nede? Atalǵan mektep tálim­ge­ri­niń aıtýynsha, bul – mate­ma­tıkanyń túbiri, irgetasy. Ma­tematıka ǵylymynyń basty salasynyń biri. Atalǵan ǵy­lym salasynda belgili bir je­tis­tikter men ózgeristerge ne­me­se ǵylymı jańalyqtarǵa qol jet­kizý úshin eń aldymen mate­ma­tıkalyq model jasalady. Al ony dıfferensıaldy teń­deý­lersiz qurý men sheshý múm­kin emes. Onyń matematıka ǵy­ly­mynda alatyn orny erekshe ekenin osydan-aq bile berińiz, – deıdi J.Sartabanov.

Ýnıversıtet bazasyn­da­ǵy irgeli ǵylymı zertteýler aı­maqtaǵy qoldanbaly min­det­terdi sheshýmen baılanystyryla júrgiziledi. Búgingi kún bıi­ginen qaraǵanda máselege osy turǵydan kelýdiń tıimdi tus­tary mol ekeni aıqyn kóriný­de. Atalǵan oqý ornynda ın­no­vasııalyq tehnologııalar parki qurylǵan. Qazir osy park­tiń zerthanasyn tolyqtaı jabdyq­taý jumystary qolǵa alyndy.

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, tehnıkalyq fakýltettegi me­tal­lýrgııa kafedrasynyń ǵa­lym­dary tutastaı el óndiri­sinde erekshe orny bar «Qazhrom» transulttyq kompanııa­symen tyǵyz qarym-qatynas ornatty. Ortaq istiń búgingi jaı-kúıine kelsek, ýnıversıtet en­shisindegi tikeleı toqty do­ǵaly pesh – ózgeshe ári óte qa­jetti óńirlik jobany júzege asyrýǵa negiz qalaıdy. Iаǵnı, osy qondyrǵy arqyly hrom kenishiniń shańyn kádege jaratý jobasy oılastyrylǵan. Kendi balqytýdyń synaqtan ótkizilgen tuńǵysh tájirıbesi bul istiń tıimdiligi men qajet­tiligin kórsetti. Osylaı­sha ýnı­versıtettegi metallýrgııa kafedrasy men zaýyt jańashyldary atalǵan ámbebap jabdyqty odan ári jetildirip, oblys aýmaǵynda dúrkin-dúrkin paıda bolyp júr­gen ferroplast qaldyǵy sha­ńyn keshendi túrde tazartý jobasyn qolǵa almaq.

Qazirgi kezde aımaqta bir­qatar ekologııalyq problema­lar qordalanyp qalǵan. Ony azaıtýǵa ýnıversıtet ǵa­lym­darynyń qosar úlesteri az emes. О́ńirdiń ekologııalyq má­se­­­le­lerin sheshý isindegi ýnıver­sıtet ǵalymdarynyń taǵy bir ǵylymı jańalyǵy dıatomıt materıaldarynyń kómegine arqa súıeý bolyp otyr. Búginde bul ispen ýnıversıtet fızıkteri men hımıkterinen qurylǵan úl­ken top aınalysýda. Olardyń aı­týyn­sha, atalǵan materıal bel­gili bir jaǵdaılarda tur­ǵyn úı-kom­mýnaldy sharýa­shy­lyǵy sala­s­y­nyń kárizdik qal­dyq­taryn kádege jaratýǵa kómek­tese alady.

Sońǵy ýaqytta Aqtóbede jaz aılarynda qolqany qabatyn jaǵymsyz ıis jaılap alatyny aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Qolǵa alynǵan jobanyń taǵy bir ereksheligi, osy jaǵym­syz ıisti joıýǵa áserin tıgize alatynynda. Qazir atalǵan jobaǵa qatysty zerthanalyq synaqtar aıaqtalyp, onyń nátıjesi oń nátıjeler bergen eken. Endigi istiń aýqymy dalalyq zertteý­ler men kommersııalandyrý deń­­geıine kóshý qajettigine qa­raı oıysýda.

Bir sózben aıtqanda, óńirlik ýnı­versıtette joǵaryda atal­ǵan derekterge saı óńirlik jáne res­pýblıkalyq deńgeıde qarjy­landyrýǵa turarlyqtaı ǵylymı jobalar men izdenister az emes. Degenmen, aımaq ǵylymynyń damýynda olqylyqtar joq deı almaımyz. Munda eń aldymen ǵylymdy qarjylandyrýdyń kóńilden shyqpaı turǵany alańdatady. Ári óńirdegi ǵalymdardyń deni zeınet jasynda ekeni de oılandyrmaı qoımaıdy. Aldaǵy ýaqytta olardan mol qaıtarym kútýdiń ózi de aǵattyq sekildi.

Árıne, mundaı jaǵdaıda tek bir ǵana jol bar. Ári munyń ózi tıimdi de ońtaıly baǵdar bolmaq. Bul – ǵalymdar qataryn jastar esebinen tolyqtyrý. Ras, qo­ǵamdyq ómirde belgili bir jaǵ­daılarda bilikti mamandar men ǵalymdardy ózge óńirden shaq­yrý úrdisi qoldanylyp júr. Áıtse de joǵary oqý ornynyń jete­kshileri bul tájirıbeni bas­ty orynǵa qoıýǵa múddeli emes ekenine de osy materıaldy gazet óndirisine ázirleý barysynda aıqyn kóz jetkizgendeı boldyq. О́ıtkeni onyń ár túrli obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Sonyń biri – arnaıy shaqyrylǵan mamandar­dyń, doktoranttar men ma­gıstr­­lerdiń turaqsyzdyǵy, otbasy­lyq jaǵdaıy.

Bul másele jóninde Q.Ju­banov atyndaǵy Aqtóbe óńir­lik memlekettik ýnıversıte­tiniń rektory Baýyrjan Erdem­bekov: «Atalǵan máselelerdi jolǵa qoıý úshin oqý orny janynan bes mamandyq boıynsha magıstratýra jáne taǵy da bes mamandyq boıynsha doktoran­týra quryldy. Buǵan qosa ýnı­versıtettegi ǵylymı qoǵam­das­tyqtyń áleýeti men múm­kin­dikterin odan ári tereńdetý úshin matematıka jáne fızıka mamandyqtary boıynsha eki dıssertasııalyq keńes ashyldy. Onyń quramynda ýnıver­sıtettiń on ǵalymy bar. Bul ózgerister jas ǵalymdar leginiń óse túsýine óz yqpalyn tıgizedi degen oıdamyz», dedi.

Mine, Aqtóbe aımaǵynda irgeli ǵylymı izdenisterge qu­lash uryp otyrǵan bilim oshaǵy­nyń jetistikteri osyndaı.

AQTО́BE