Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasyn otandyq tarıh ǵylymyn odan ári damytýǵa serpin berer súbeli qujat dep ataýǵa tolyq negiz bar. Al osy maqala aıasyndaǵy «Arhıv-2025» baǵdarlamasy Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik arhıvterdi damytýdyń oń baǵytyna bastar jol ekendigi daýsyz.
Táýelsizdikke qadam basqan jyldarymyzda «Mádenı mura» atty baǵdarlama tabysty júzege asyryldy. Ol baǵdarlama tarıhı ótken jolymyzdyń umytylǵan jerlerin eske túsirýge, qaıta jańǵyrtýǵa, keıbir jerlerin qaıta qalpyna keltirýge múmkindik týdyrdy. Degenmen, áli de kóptegen jazba tarıhı baılyqtarymyz zertteýshilerdiń qolyna tımeı, ǵylymı aınalymǵa túspeı jatyr, óıtkeni olar Qazaqstannan tysqary jerlerde, shetelderdiń arhıvterinde.
Elbasynyń maqalasy Qazaqstannyń bolashaǵyna arnalǵan. Onda tarıhı sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan birneshe iri-iri jobalar usynylǵan. Memlekettik arhıv qyzmetkerleri úshin jańa joba – «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasy basym baǵyt bolyp tabylady. Bul baǵdarlama Qazaqstannyń tarıhy jóninen tarıhı kózderdiń aıasyn shetelderdiń arhıvterinen tabý arqyly eleýli dárejede ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Anyqtalǵan qujattar otandyq tarıh ǵylymyn burynǵydan da tolyqtyra túsedi.
Qaraǵandy oblysynyń tarıhy týraly qujattar tek jaqyn shetelderde ǵana emes, sonymen qosa alys shetelderde de bar. Reseı Federasııasynyń Máskeý, Novosibir, Omby, Orynbor qalalaryndaǵy memlekettik arhıvterde kóptegen dúnıeler saqtaýly. Máselen, tek Reseıdiń memlekettik ásekrı-tarıhı arhıvinde Qarataý taýlarynda tas kómir keniniń ashylýy (1863 j.) týraly derekter, ýezderdiń shekaralary (1852 j.), Belarýs Respýblıkasynyń memlekettik arhıvinde qaza tapqan jáne osy respýblıka aýmaǵynda jerlengen qazaqstandyq jaýyngerler týraly derekter bar.
«Arhıv-2025» baǵdarlamasy Qaraǵandy oblysynyń tarıhy jóninen qujattardy jaqyn jáne alys shetelderdiń arhıvterinen anyqtaýdy baǵdar tutyp otyr. Qujattar anyqtalǵan jaǵdaıda nátıjesi boıynsha arhıvshiler arasynda qyzmettestik týraly memorandým jasalady, onyń maqsaty aqparattar almasý jáne oǵan qosa Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv qoryn jańa qujattarmen tolyqtyrý.
Qujattar sıfrly formatqa konvertasııalaý joly arqyly jappaı jurtshylyqqa qoljetimdi bolady. Sóıtip «Arhıv-2025» baǵdarlamasy arhıv júrgizýdiń taǵy bir mańyzdy baǵyty – arhıv qujattaryn sıfrlandyrýǵa da qatysty bolmaq. Máselen, Qaraǵandy oblysynyń memlekettik arhıvinde 2013 jyldan beri «Elektrondy arhıv» avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi engizilip keledi, onyń kómegimen qaǵazdaǵy dástúrli qujattar elektrondy formatqa kóshirilýde. Qujattardy sıfrlandyrý, ıaǵnı arhıvtegi isterdi skanerleý olardy paıdalanýdy jeńildetý, olardy Internet jelilerine ornalastyrý arqyly qujattardy ǵylymı aınalymǵa túsirý baǵytynda jumystar júrgizilip jatyr. Arhıvterdiń biryńǵaı aqparattyq keńistigin qalyptastyrý baǵytynda qaǵazdaǵy nemese aýdıo-beıne tasymaldaǵyshtaǵy bolsyn, ártúrli saqtalý birligin sıfrlandyrý arqyly biryńǵaı derekter bazasy qurylady.
Qaraǵandy oblysynyń memlekettik arhıvi úshin asa aýqymdy aqparattar resýrsyna ıe mekeme retindegi basty áleýmettik máni zor jáne mańyzdy qyzmetiniń baǵyty qujattardy paıdalaný bolyp tabylady. Sondyqtan da ol búgingi kúni tek elektrondy qujattar qurýmen ǵana emes, sonymen qosa olardy jastar arasynda patrıottyq tárbıe júrgizý maqsatyndaǵy da, zańdy jáne jeke tulǵalardyń áleýmettik-quqyqtyq sıpattaǵy saýaldaryn oryndaý maqsatyndaǵy da tolyǵymen paıdalaný úshin jumys júrgizilýde. Arhıv Qaraǵandy jáne Qaraǵandy oblysynyń tarıhy, ataqty adamdary, tarıhı oqıǵalary týraly kórneki aýdıo-beıne materıaldardy paıdalana otyryp «Ortalyq Qazaqstan arhıv qujattarynda» atty kýrs boıynsha tarıh sabaǵyn ótkizýdi dástúrge aınaldyrǵan. Birneshe jyldan beri Qaraǵandy qalasynyń mektep oqýshylary, kolledjder men ýnıversıtetterdiń stýdentteri úshin 100-den astam sabaq ótkizildi. Tarıh sabaǵyn dástúrli emes túrde ótkizý stýdentter men oqýshylarǵa tartymdy bolyp, sabaqqa den qoıýymen qatar olardyń arhıvke kelýge degen ynta-yqylasyn arttyratyndyǵy sózsiz.
Elbasy óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik arhıvterdiń jumysyna jańa lep berip otyr. Jańa tarıhı qujattardy anyqtaý Qazaqstannyń Ulttyq arhıv qoryn tolyqtyrary, otandyq tarıh ǵylymynyń tarıhtaný bazasyn burynǵydan da ulǵaıta túseri sózsiz. Al tarıhı qujattardy elektrondy formatqa kóshirý elimizdiń ótken tarıhy týraly aqparatqa kóptegen zertteýshilerdiń qolyn jetkizedi.
Sóz sońynda ata-babamyzdyń ǵasyrlar boıy tarıhı qujattarǵa basylǵan murasy túsinikti jáne qazirgi urpaqtyń suranysy men qoldanysyna laıyqty ári jeńil bolady degen senimdemiz.
Jańagúl TURSYNOVA,
Qaraǵandy oblystyq memlekettik arhıviniń dırektory
QARAǴANDY