Saǵynysh sazy nemese ustaz týraly sóz

Al meniki roman da emes, kitap ta emes, ózimdi jýrnalıstıka álemine qolymnan jetektep ákelip kirgizip ji­ber­gen ustazyma degen júrek lúpilinen týyn­daǵan iltıpat, saǵynysh sazy edi. Áıteýir sonyń sáti tús­peı, tolǵaǵy pis­peı-aq qoıdy. Neshe san ret aq qaǵazdy aldyma jaıyp, ústel basyna otyramyn. Nege ekenin bilmeımin, júregim daýalamaıdy, turyp ketemin. Bylaı qarasam bári kókiregimde saırap turǵandaı «Qudaı-aý, sonaý bozbala shaǵymnan bastap, eseıip egde tartqanǵa deıingi ómirdi bir salada birge ótkizdik. Nege men bul taqyrypqa bara almaımyn, nege jaza almaımyn, ne kedergi?!», – dep ózimdi ózim qamshylaǵan bolamyn. Báribir batylym jetpeıdi.

Sebebin keıin bildim. Ol týra­ly aıtar sózdiń jaýapkershiligi eken qol­dy baılaǵan. Ásirese jazý­daǵy jaýap­ker­shi­liktiń júgi aýyr. Ony qalamdastar jaqsy biledi. Ol da bir ushyp ketken qus, qaıtaryp ala almaısyń. Sá­keń, búkil qazaq eline tanymal jýrnalıst-ja­zýshy Sabyrjan Shúkiruly ómirdegi kez kelgen máse­lege osyndaı ólshemmen, asqan jaýapkershilikpen qaraı­tyn. Amal qansha, ustazdyń sol talabynan shy­ǵa alamyn ba, joq pa, táýekel dep bas­tadym.

Bala kúngi kórgen kórinis, esti­gen sóz qashan da shynaıy, shyn­dyq bolady. Baıaǵy bir zamanda áýeli Pıoner, keıin Nurhan atymen atalatyn kóne Torǵaıdyń bir kóshesinde «Ýnıvermag» degen bir dúken boldy. Bul sózdiń tolyq ma­ǵynasyn túsinbesek te, kisi kóp júretin jer bol­ǵan­dyq­tan, men sııaqty bota tirsek boz bala­lar sol mańaıdy jıi toraýyldaı­tynbyz. Bir kúni aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde osy dúkendi syn tezine alǵan «Jalań aıaq ýnıvermag» degen feleton jarq ete qaldy. Avtory – Sabyrjan Shúkiruly. Balalyq qoı «Jalań aıaq dúken bola ma eken?» dep kúlistik. Ol kezde biz úshin búkil áleýmettik tir­­shi­liktiń tilin tarqatatyn ádebı-mádenı ómirdiń jarshysy tárizdi «Jańa ómir» gazetin «qı­qymyn» qal­dyr­maı oqıtyn kezi­miz. Bir top bala feletondy talqylap jat­qanbyz. Aramyzda bireý: «Áne Shúkirovtiń ózi kele jatyr», deme­si bar ma. Torǵaıdyń kúnshyǵys jaq betindegi redak­sııa jaqqa jaltaq-jaltaq qarastyq.

Iá, kele jatyr Shúkirov. Uzyn boıly, bir jaǵyna qıys­tań­qyrap qozǵa­la­tyn narqos­paqtaı, aıaǵyn alshań basqan aq-sarǵysh júzdi, shashynyń aldyń­ǵy jaǵy buıralana bitken, tana kózi shoq­taı jaınaǵan jas jigit janymyzdan óte berdi. Men aýyzymdy ashyp, ańqıyp turyp qalsam kerek. (О́ıtkeni Shúkirovti birinshi kórip turǵanym ǵoı). Kóz qıyǵyn shúıirip, birtúrli jyly jymıyspen qaraıtyn janary jalyn atyp, maǵan sál kóz tastaǵandaı boldy. Bitti. Osy kózqaras meni baılap, matap tastady. Men búkil bolmysymmen oǵan eliktep kettim.

Meniń 8-10 synypta oqyp júr­gen kez­de­gi alǵashqy habar-osharlarymnan bas­tap, «Saq­man­shynyń kúndeligi» atty joljazbam, «Jyrtylǵan jeń», «Jyl­qy­shylar», «Armandar je­tekshisi» degen ocherk, sýret­te­melerimniń bári Sákeńniń qo­ly­nan ótti. Jalǵyz men emes-aý, osy kúngi kórnekti aqyndar Serik Turǵynbekov, Serikbaı Ospanov, marqum Keńshilik Myrzabekov, jýrnalıst-ja­zýshy Qaısar Álim, aqyn Áb­jan Ábiltaı, satıra sar­dary Jumataı Sabyrjanuly, jýrnalshy Jaqsylyq Júnisov, Ámirhan Ábdýlın, Tańatqan Sátpaev, Ereke Ahatov, taǵy basqa meniń zamandas-qa­lam­­dastarymnyń deni «Shúkirovtiń shekpeninen shyqty». Sákeńniń aqyl-keńe­sin aldy, qoldaýyn sezindi, jańa ómir soqpaqtarynda ol jel ja­ǵy­myzda pana, yq jaǵymyzda saıa boldy.

Baıaǵyda Bekbolat aǵam Ádetov ekeýi bir bólmede otyratyn. Onynshy synypta oqyp júrgen kezim. Bir kúni barsam «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan Qal­mu­han Isabaevtyń «Erıka», Qa­lıhan Ysqaqovtyń «Meniń qa­ryndasym», álde «Raıgúl» me tolyq esimde joq, bir áńgi­me­sin talqylap, ájeptáýir pikir saıys­tyryp ekeýi sózben «sem­ser­le­sip» otyr. Sákeńniń bir ǵajap bolmysy osyndaıda dáıekti, tııanaqty sózderimen, paıymdy tereń oı-oramdarymen aldy-artyńdy orap, tumshalap tastaıtyny bar-dy. О́zi sonysyna rıza bolyp saqyldap kúl­gen­de kóz asty kúlgindenip, jana­ry jaınań qaǵyp, bir raqat se­zimge bólengendeı bolatyn. Sony Bekbolat aǵam Sákeń tý­raly «Endi ony maǵan kim aıtar...» deıtin esteliginde q­a­te­siz túsiripti. Oqyp kórelik: «Qazaqta «kósheli adam» deıtin uǵym bar ǵoı. Jaqsy adam deı­tin maǵynada aıtylady. Jón biletin, jaqsy men jamannyń par­qyn aıyra biletin bireýdi kórsek «kósheli azamat eken» dep jata­myz. Mine Sabyrjan dál sondaı azamattardyń soıynan bolatyn» deı kelip Sákeńniń álde­bireýmen daýlasa qalǵan jaǵ­daıda qarsylasyna tarpa bas salyp, onyń pikirin qas pen kózdiń arasynda tas-talqan etetin, ony sózben býyp tyrp etkizbeı tastaıtynyn tilge tıek etedi. Biz munyń tala­ıyna kýá bolǵanbyz.

1970 jyldardyń sońǵy shı­re­gi. Bizdiń baq talaıymyz da, qaıǵy-qasiretimiz de bolǵan Tor­ǵaı oblysynyń dáýirlep turǵan shaǵy. Oblystyq «Torǵaı tańy» gazetinde ylǵı bir jas shaǵynan deńgeıles aldy jıyrma bes, arty jıyrmadaǵy Jumataı Sabyrjanov, Aıdos Shókishev, Serik Joldybaev, Syrymbek Kárimov, Jumabek Jandildın, Ábjan Ábiltaı, Maqsutbek Súleımenov sııaqty qala­my júırik jigitter jumys iste­dik. Jarysa jazamyz, jumysty ja­py­ryp isteımiz. Arasynda... tártip buzyp, talqyǵa da túsemiz.

Ol kezde Sabyrjan Shúkirov «Ege­men Qazaqstannyń» Torǵaı obly­syn­daǵy menshikti tilshisi, bizdiń partııa uıy­mynda esepte turady. Jańaǵydaı máse­le­lerdi talqylaǵan kishigirim jı­na­lystardyń bárine qatysady. Juma­taı jany qysylǵanda ashyq provokasııaǵa baryp Ábjan­dy kýáge tartady. Ábjan «kúshi­gi­nen sońynan ergen» Jumataı aǵasynyń sózin qımaı, ótirik te aıta almaı yńyranyp turady. Sondaıda Sákeń sańq etip sóı­lep: «Aqyn ótirik aıtpaıdy, shyndyqtan qaıtpaıdy», – dep Ábjandy tuıyqtan alyp shyǵyp, Jumataıdyń kinásin jýyp-shaıyp, Seriktiń seriligin kúlkige aınaldyryp, bizdi týra kelgen «ajaldan» qut­qaryp alar edi. Sákeń Ábjannyń aqyn­dyǵyn, Jumataıdyń satırasyn joǵary baǵa­laıtyn, ol sóılegende, tip­ti sheshimi joq nárseniń ózi túıini tarqatylyp, qatań jaza jumsaryp qoıa beretin. «Ondaı bettilik adamnyń óz ustanymyna degen senimdiligine ǵana emes, ishki qýatyna da, oı qısynymen sony aıta bilýine de baılanysty» bolýynan shyǵar.

Taǵy bir eske alar jaıt Sa­byr­jan Shúkiruly men bel­gi­li satırık-etnograf Seıit Kenjeahmetovpen túıdeı qurdas bolatyn. Arqalyqta ekeýi qaladaǵy eń sáýletti úıde birge turdy. Eki Sákeń de bir-birimen qatty oınaıdy. Bas qosqan jerde sózben qaǵytyp aıtysady da otyrady. Bir kúni Seıit Sabyrjannyń úıine telefon soǵady. Sákeń telefon tutqasyn kótergende: «Tyń­dap turǵan Shúkirov» dep jaýap beretin daǵdysy bar-tyn. Sonda Seıit «Jibe­reıin be qulaǵyńa túkirip» deıtin kórinedi. Taǵy birde aǵaıyn­dardyń biri «Qaraǵym Seıit, sen osy Sabyrjan tu­ratyn úıde turasyń ǵoı» deıtin kórinedi. Sonda Kenjeahmetov: «Joq, aq­saqal qatelesesiz, Sabyrjan Seıit tu­ratyn úıde turady» depti. Seıit aqyn, ári satırık, sózge ushqyr, tez oılap, tez jaýap beredi. Biraq jeme-jemge kelgende Sabyrjannyń ázilderi salmaqtyraq, mazmundyraq bolyp keledi eken. Ásirese Seıittiń «shoferlyǵy» týra­ly Sabyrjan taratqan anekdottar ekeýiniń de kózin kórgen, qatty syı­lasqan jerlesteri Almatov pen Sa­ýy­tov aqsaqaldar arqyly áli de el ara­synda aıtylyp júr. Qudaı isine ne shara qazir Sabyrjan da, Seıit te ómirden ótken. Arqalyqta olar turǵan úıde ekeýine qoıylǵan eskertkish taqta qatar tur. Jalpy Sákeń týabitti degdar­ly­ǵy, qısyndy sózben qıyp túser sheshendigimen qatar, oı ıirimi tereń fılo­sof ta edi.

Men sanaly túrde Sákeńniń atqar­ǵan qyzmetterin aıtpaı otyrmyn. Onyń «Egemen Qazaqstanda» qatardaǵy tilshiden, bas redaktordyń orynbasary, «Suhbat» aptalyǵynda bas redaktor, «Ana tilinde» redaktordyń orynbasary bolǵanyn, sóıtip tanymdyq-taǵylymdyq taqyrypta til men dildi qorǵap qyrýar maqala jazǵanyn kózi­qa­­raq­ty oqyrman jaqsy biledi. Qyz­me­tte turǵan eshteńe joq. Másele art­­ta qalǵan rýhanı murada emes pe? Bul jaǵynan Sákeńniń aýyz toltyryp aıtarlyq eńbegi bar. «Tamasha ómir», «Shaqshaq Jánibek», «Naqpa-naq», «Rýhanı óris kerneýi», «O zamanda bu zaman» degen kitaptaryn jurt izdep júrip oqı­dy. Ozyq oıdan nár alyp, astarly sózden tálim túzedi.

Muz-aǵań, Muzafar Álimbaev Sákeńe bergen bir qoltańbasynda: «El izdeıdi sózińdi, osal deme ózińdi», dep jazypty. Shyn da, shynaıy baǵa. Eli izdegen qalamger qashan da baqytty, qashan da onyń eńbegi ómirsheń, urpaq aralap kete beredi.

Aqseleý marqum (Seıdimbekov): «О́z basym Ábishteı birtýar tulǵamen bir kez­de ǵumyr keship, qatar jer basyp júrgenimdi taǵdyrdyń syıy dep bile­min», deıdi eken. Sol aıtqan­daı men de Sákeńmen, qazaqtyń qa­byr­ǵaly qalamgeri, saıasattyń da, ekono­mı­kanyń da jiligin shaǵyp, ózek maıyn máıek ete biletin suńǵyla analıtık, ár sózdiń astaryna mán berip, shuraıyn shyǵara qoldana alatyn sóz zergeri Sabyrjan Shúkirulymen bir topyraqta týyp, bir aýamen tynystap, onyń qamqorlyǵynda ómir súrgenimdi maqtanysh etemin.

Ol tiri bolǵanda bıyl 80-ge keler edi. Amal qansha, taǵdyr jibi kemeline kelgen der shaǵynda kenetten úzildi. Sodan beri de bes jyldaı ýaqyt ótipti. Báribir ony sary dalasy saǵynyshpen izdeıdi. Qanattas, qabyrǵalas bolǵan qalamdastary, qalyń oqyrmany zor iltıpatpen eske alady.

Serik ShAIMAN,

jýrnalıst