*Birde...
Yǵaılar men syǵaılar
Belgili aqyn Aıan Nysanalın ańqyldap qalǵan aq júrekti jan. Dúrkirep turǵan bir eldiń patshasysyń ba, joq álde aýla tazalaıtyn sypyrýshysyń ba, oǵan báribir, terezesi teń adamsha sóılese beredi. Birde Almatyda О́zbekstannyń baýyrlas qazaq jerinde óner jáne ádebıet kúnderi ótip, ony týystas memlekettiń premer-mınıstri bastap kelse kerek. Mádenıet kúnderi ádettegideı dúrildep ótip, sońy banketke jalǵasady. О́zbek aǵaıyndardyń ádebıet jáne óner kúnderinde bastan-aıaq júrgen «Egemendi Qazaqstan» gazetiniń bólim meńgerýshisi Aıan Nysanalın, árıne, óńsheń yǵaılar men syǵaılar qatysqan úlken qonaqasyǵa da qatysady. Banket taraıtyn tusta sál shalqyp alǵan Aıakeń О́zbekstan premer-mınıstrimen betpe-bet kezdesip qalady. Ol mártebeli qonaqpen kúndelikti aralasyp júrgen jora-joldastary sııaqty erkin amandasyp, «Baýyrym, jaǵdaıyń qalaı? Menen Qarımovqa sálem aıt» dep premer-mınıstrdiń arqasynan qaǵyp-qaǵyp qoıady.
– Raqmet, raqmet, – deıdi kishipeıil ózbek aǵaıyn, – ǵafý etersiz, kimnen sálem aıtaıyn.
О́mirinde saspaıtyn Aıan bul joly da bylq etpeıdi.
– Aıan aıtty dersiń, ózi biledi, – dep premer-mınıstrdiń arqasynan bir qaǵyp, óz jónine júre beripti.
It ıtti jumsaıdy
Arqada Nurlybaı Omarov degen azamat bar. О́zi bir ańqyldap qalǵan jigit, aýzyn ashsa, kómekeıi kórinip turady. Negizgi mamandyǵy jýrnalıst bolsa da shapqylaǵannan-shapqylap aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, aýdandyq mádenıet bóliminiń bastyǵy, aýdandyq máslıhattyń hatshysy sııaqty talaı-talaı qyzmetterdi atqaryp tastaǵan adam. Bir kúni ózi turatyn aýdany qysqaryp, Nurlybaı qyzmetsiz qalady.
Shynynda da, «Kúlsheli bala súıkimdi» degen ras eken. Baıqaıdy, sońǵy kúnderi óz shańyraǵynda bedeli onsha bolmaı barady. Qatyny kúńkildeı, balalary qyńqyldaı bergen soń, Nurlybaı «bir reti keler» dep kóp oılanbastan Almatyǵa tartyp ketedi. Ol poıyzdan túsisimen ýnıversıtette baqańdaı alty jyl birge oqyǵan dosy, «Almaty aqshamy» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Esenáli Eralıevke soǵady. – Qınalatyn túgi joq, basyń aman bolsyn. Bir amalyn tabarmyz. Aıtpaqshy, estigen bolarsyń, Qasym Ázimhan dosymyz jaqynda ǵana respýblıkalyq «Zań» gazetine bas redaktor bolyp taǵaıyndaldy. Keshe Aqmola oblysy boıynsha menshikti tilshi kerek dep otyrǵan, áli eshkimdi ala qoımaǵan shyǵar, – dep Qasymnyń telefon nómirin tere bastaıdy. Qudaı sátin saldy degen osy, bas redaktor qyzmet ornynda bolyp shyǵady. Nurlybaıdyń izdegeni kókten túskendeı bolyp sol kúni-aq «Zań» gazetiniń Aqmoladaǵy tilshisi bolyp shyǵa keledi.
Kóp jyldar boıy bastyq bolyp, qalamy sál qaraıyńqyrap qalǵan Nurlybaı tilshilik qyzmetti birden dóńgeletip áketýge jaǵdaıy kelmese kerek. Onyń ústine, ákesi naýqastanyp qalyp, bir-eki aı boıy habar-oshar jazbaı, tym-tyrys jatyp alady. Bas redaktor jumystan shyǵaryp jiberedi me degen qaýippen Aqmoladaǵy oblystyq gazettiń jaýapty hatshysy bolyp isteıtin Bádýan degen dosyna telefon qońyraýlatyp, jaǵdaıyn aıtady. Bádýan «Almaty aqshamyndaǵy» Esenálige telefon soǵyp, Nurlybaıdyń «qıyn jaǵdaıyn» jetkizedi. Dál osy kezde «Zań» gazeti jańa qonysqa kóship ketip, Esenáli bas redaktordyń ózin de tappaı, keńsesin de tappaı, biraz áýrege túsedi. Onyń ústine, aıaq astynan Oralǵa jol saparǵa júretin bolyp, Nurlybaıdyń qıyn jaǵdaıyn redaksııaǵa qańǵalaqtap kelip qalǵan osy joldardyń avtoryna pysyqtap aıtyp, tez jetkizýin ótinedi.
Doqań sol kúni-aq Qasymnyń páterine telefon soǵyp, Nurlybaıdyń jaǵdaıyn maıyn tamyzyp jetkizedi.
– E, – depti sonda Qasym. – «It ıtti jumsaıdy, ıt quıryǵyn jumsaıdy» degen – osy. Quıryq mán-jaıdy túsindirip aıtty. Men túsindim. Endi «ıtińe» sálem aıta bar, – deıdi.
Doqtyrhan TURLYBEK
Almaty
Oı men toı
– Áı, Jarlybaı,
Búgin Barlybaıǵa jolyqtym,
Sen alpysqa tolypsyń!..
О́ziń dym demeısiń,
О́miri úndemeısiń.
Aıtaıyn tótesin,
Qashan atap ótesiń?
Qalada toıhana jetedi...
Bar bolǵany birneshe mıllıon,
Atap ótýińe ketedi.
Bolmasa,
Men sekildi drýgpen,
Tym ýzkıı krýgpen,
Tań atqansha toılaımyz ba?!
Konıak-sonıak iship otyryp,
«Úsh karta» oınaımyz ba?!
– Áı, Toıshybaı,
«Talabyń» óte oryndy,
Biraq, qoldyń qysqalyǵy,
Qaınatyp tur ǵoı sorymdy.
Iá, bireý tereń oıda júredi,
Bireýdiń oıy toıda júredi...
Bar ma, joq pa,
Ash pa, toq pa,
Elemeıtinder tabylyp qalady,
Sál «pereryv» bolsa,
Saýyq-saırandy saǵynyp qalady.
Baılyqtyń rettik kestesi
Birinshi baılyq – mol aqsha,
Dollar, basqa som aqsha...
Densaýlyq pen basqany,
Sheshedi bárin sol aqsha...
Ekinshi baılyq – keń saraı,
Eńseli bıik eń saraı.
Baıdiki men basqadan,
Bolmaýy kerek keń saraı!
Bolmaý kerek «ıt» kólik,
Úshinshi baılyq djıp kólik.
Belgili bul búginde,
Inomarka – «hıt» kólik.
Emes bul jalǵan joramal,
Tórtinshi baılyq – oramal.
Úlde menen búldege,
Úılengiń kelse orap al!
Áıtpese...
Besinshi baılyq – basqalar,
Basqalar sosyn bastalar...
Baılyǵyń men baryńdy,
Baks qana basqarar...
Qazybek ÁShIRBEKULY
Qyzylorda
Denesine shóp ósken adamdy kórdińiz be?..
Túnimen ishim búrip kóz ile almaı shyqqan soń, tańerteń Myqtygúldiń aqylymen súıretilip emhanaǵa keldim. Arqansha sozylǵan uzynnan-uzaq kezektiń sońynan iligip, áıteýir tús aýa dárigerdiń de tóbesin kórdim-aý. Meniń usqynyma kóńili tolmady-aý deımin, kózáınektiń ústinen súzile qaraǵan dáriger myrza til qatýǵa da erinip, ne ǵyp júrgen adamsyń degendeı jaı ǵana ıek qaqty.
– Men... eptep asqazanym aýyryp.., – dep bastadym batylsyzdaý.
– Tak, asqazan, znachıt. Ne jep edińiz?
– Qara shaı, sodan keıin azdap qara nan...
– Mynanyń sózin qara! – dedi dáriger janyndaǵy medbıkege burylyp, – qara shaı, qara nan deıdi. Siz erigip júrgen adamsyz ǵoı deımin, á? Qara shaı, qara nan... Uıalsańyzshy aıtýǵa! Bizde qandaı adamdar jatqanyn bilesiz be ózińiz?
– Joq, bilmedim...
– Árıne, bilmeısiz! Bilseńiz kelmes edińiz munda! Júrińiz, kórseteıin.
Amalsyzdan dárigerdiń sońynan erdim. Shetkergi bir palatanyń esigin ashyp edi, qarny sheńbirek atyp ketken, denesi kógala qoıdaı sileıip jatqan bireýdi kórdim.
– Myna adamnyń da asqazany aýyrady, bilesiz be ne jegenin? – dedi dáriger naýqasty qolmen nusqap.
– Joq, bilmedim...
– Árıne, bilmeısiz. Bul aqsha jegen. Jegende de anaý-mynaý emes, mıllıondap, mıllıardtap jegen. Jáne bizdiń de aqsha emes, shetel valıýtasy, dollar, eýro! Shetel aqshasyn jegenderdi emdeý óte qıyn. Jatyr mine es-tússiz.
– Sumdyq eken!
– Bul eshteńe emes, júrińiz basqasyn kórsetem.
Kelesi palataǵa kirsek, denesi qara qoshqyldanyp ketken bireý kereýette ári-beri aýnap, sandyraqtap jatyr eken. Denesiniń ár jerine kádimgideı shóp shyǵyp ketipti. Ǵumyrymda denesine shóp ósken adamdy birinshi kórýim, zárem ushty.
– Al aıtyńyzshy, bul adam ne jegen dep oılaısyz? – dedi dáriger masattanǵan keıippen.
– Bilmedim...
– Bul myqtymyz jer jep qoıǵan. Jer bolǵanda da birneshe júz gektar. Jáne dalanyń da jeri emes, Astana men Almatynyń qaq ortasynan jegen. Onyń qorytylýy qıyn bolady. Jatyr mine, óleıin dep endi...
– Astapyralla!
– Júrińiz, kelesi palataǵa!
Kelesi palatanyń bosaǵasyn attaýymyz muń eken, jermaı ıisi alyp ketti. Denesi qap-qara bolǵan bireý tynymsyz dóńbekship jatyr. Tipti astyna tósegen aqjaımasyna deıin qap-qara bolyp ketipti.
– Al mynany ne jegen dep oılaısyz? – dedi dáriger saltanatty túrde.
Men ún-túnsiz basymdy shaıqadym.
– Solaı ma?! – dedi meniń sasqanyma ábden rıza bolǵan dáriger. – Bul adam asfalt jegen.
– Asfalt?..
– Iá, kádimgi jolǵa tóseıtin asfalt bar ǵoı, sony jegen.
– Qudaı saqtasyn! Qansha jegen sonda?
– Áı, aıtshy, qansha jediń? – dedi dáriger yńyrsyp jatqan syrqatqa burylyp.
– Júz elý shaqyrymdaı bolady ǵoı deımin... – dedi álgi daýsy qyryldap.
Shynynda da, asfalt jegen jaman bolady ǵoı deımin, álgi baıǵus mertikken sıyr qusap yńqyldaı beredi.
– Tak, endi kelesi palataǵa baraıyq, – dedi ózine-ózi ábden rıza bolǵan dáriger.
– Jo-joq, raqmet, men ketem, úıge baram, qazir asqazanym tipti aýyryp turǵan joq.
– Bolmaıdy, kórip ketińiz, – degen dáriger, meni erkime qoımaı jetelep kelesi palataǵa ala jóneldi.
Kirsek, temir tordyń ar jaǵynda eki kózi alaq-julaq etken bireý otyr. Terezeni ashyp qoıǵanmen, janarmaıdyń ıisinen bas aınalady. Bizdi kórgen syrqat jalma-jan tordan basyn shyǵaryp:
– Aınalaıyn, dáriger, bir staqan benzın bershi, basym aýyryp ólip baram, sekseninshi markaly bolsa da jaraıdy, – dep jalynǵanda, álgi baıǵusty jaman aıap kettim.
– Bul ne jegen? – deımin aqyryn dárigerdi túrtip.
– Bul ma, bul munaı jegen, anyǵyraq aıtqanda iship qoıǵan. Júzdegen tonna! Bylaısha aıtqanda, munaıdyń alqashy. Qazir emdelip jatyr. Kúnine 10-15 lıtr benzın ishpese uıyqtaı almaıdy. Biz muny jeke qamap ustaımyz. Áıtpese bireý-mireý bul jerde baıqamaı shyrpy jaqsa, bitti, búkil emhanamyzdyń kúli kókke ushady.
Shynymdy aıtsam, janym baqaıymnyń ushyna bardy:
– Dárigerjan, Qudaı úshin keteıikshi bul jerden! Endi bul araǵa ólsem de kelmeımin!
– Á, solaı ma?! Kózińiz jetti ǵoı endi, kimder emdelip jatqanyna?
– Jetti, jetti...
– Emdelýge qalmaısyz ba?
– Atamańyz, qurysyn!
Emhanadan qalaı atyp shyqqanymdy bilmeımin. Esimdi úıime jetkende bir-aq jınadym. Mańdaıymnyń terin súrtip, ishimdi ári-beri sıpap baıqasam, eshqandaı aýyrǵany da bilinbeıdi. Qara shaı men qara nannyń arqasy shyǵar. Táýba dedim ishteı.
Saılaý BAIBOSYN
Aqmola oblysy
ÁKE-BALA ÁJIŃ-GÚJIŃI
Dıvanda teledıdar qarap otyrǵan ákesine balasy:
– Áke, Aı nege juldyzdardan úlken?
– Itim bilip pe...
– Kún nege jap-jaryq?
– Itim bilip pe?
– Jer, shynymen domalaq pa?
– Itim bilip pe?
– Áke, men sizdi suraqtarmen sharshatyp jibergen joqpyn ba?
– Suraı ber balam, menen basqa kim saǵan osynyń bárin túsindirip beredi?!
***
Ákesi balasyna:
Balam, ekilikterińdi qashan beske túzeısiń?– Oı, áke, synyp jetekshisi jýrnaldy únemi qoltyǵyna qysyp júredi, túk reti kelmeı tur...
***
Ákesi joǵary oqý ornyn bitirip, jumysqa ornalasqan balasyna: – Balam, sen úlken jigit boldyń, endi erkin júrip-turyp, temeki tartsań da qarsy bolmaımyn.
– Áke, men temekini qoıǵaly eki jyl boldy ǵoı...
***
Tutqıyldan jaý shaýyp, ákesi balasyn artyna mingestirip qashady. Taý, tasty asyp qashyp qutyldyq-aý degende ákesi balasyna synaı:
– Men bolmaǵanda qaıter ediń? – dese, balasy:
– Sen bolmaǵanda erge otyrar edim, – depti.
Múıisti júrgizetin Berik SADYR