Shtýttgof konslageriniń burynǵy kúzetshisi 17 qazan kúni Gambýrg sotynda jaýapqa tartylmaq. Oǵan 5 230 adamnyń ólimine qatysy bar degen aıyp taǵylyp otyr. Búginde 92-ge kelgen D. Brýno esimdi Germanııa azamatyna 72 bettik qylmystyq akt daıyndalǵan, endi ol zań aldynda jaýap beredi.
Aıyptalýshy 70 jyl buryn ózi qyzmet etken Gdanskidegi Shtýttgof lagerinen myńdaǵan múrde kórgenin, kameralardan azaptalǵandardyń daýysyn estigenin moıyndady. Biraq ózine taǵylǵan aıyppen kelispeıdi. D. Brýnonyń aıtýynsha, jumys istep júrgende olardyń birine de qatyspapty. Júregi aýyratyn bozbalany maıdanǵa almaǵan, sondyqtan tek el ishindegi qyzmetke jaraǵan D.Brýno lagerge kúzetshi bolyp qyzmet etedi. Oqıǵa kezinde 21-ge tolmaǵandyqtan, sot prosesi kámelet jasqa tolmaǵandar isimen aınalysatyn kollegııaǵa tapsyrylǵan. Germanııa prokýratýrasy aıyptalýshy týraly derekterdi eski qujattardan tapqanyn málimdedi. Germanııa sotynyń ókili Danıel Shtenner mundaı málimetterdi konslagerdiń tirkeý kitaptarynan tabýǵa bolatynyn aıtady.
Shtýttgof lageri Germanııa Polshany basyp alǵannan keıin ashylǵan. Lager jumys istegen 9 jylda 110 myńǵa jýyq adam qamaýǵa alynǵan, olardyń 65 myńy lagerde kóz jumǵan. Bul tek bir lagerge qatysty aqparat. О́ıtkeni Aýshvıs-Bırkenaý lagerinde keıbir derekkózderge sáıkes 1,6 mln, al endi biri 2,5 mln adam óltirilgen. Shtýttgof – fashıstik rejim qurǵan alǵashqy lager. 1945 jyly jumysyn toqtatqannan keıin, 1946 jyly Polsha úkimeti lager qyzmetkerlerine qatysty sot prosesin bastady. Osylaısha, lager komendanty Paýl Verner Hoppe 9 jylǵa, Karl Otto Knott 3 jyl 3 aıǵa sottaldy. 1964 jyly taǵy úsh qyzmetkeri jaýapqa tartylyp, Otto Haýpt esimdi azamat 12 jylǵa, Bernhard Lıýdtke 6 jylǵa sottalyp, Karl Otto Knott isi qaıta qaralyp, ony kinásiz dep tanyp, bosatty.
Al Germanııa úkimeti ultshyldardy jaýapqa tartýdy 2011 jyly bastady. Quqyq qorǵaý organdary 2011 jyly konslagerlerdiń burynǵy qyzmetkerleri Djon (Ivan) Demıanıýkke qatysty qylmystyq is qozǵap, 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrdy. Al 2013 jyly Baden-Vıýrtenberg federaldy aımaǵynda lagerlerdiń burynǵy 49 qyzmetkeri tirkelgeni málim boldy. Olardyń 9-y ómirden ótken, 30-y jaýapqa tartylatyny habarlandy. Biraq sot prosesinen eshqandaı aqparat berilmedi. Sol jyly shilde aıynda Germanııadan qashyp ketken ultshyldardy izdeý naýqany bastaldy. «Sońǵy múmkindik» dep atalǵan kampanııa kezinde Germanııa kóshelerine turǵyndar «kesh, biraq tym kesh emes» degen plakattar ustap shyqty. Bul halyqtyń ultshyldardyń qaı ýaqytta da tıisti jazasyn alǵanyn qoldaıtynyn kórsetkendeı. Quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi dál osy qylmystyq is boıynsha zań aldynda jaýap bergenderdiń az ekenin, tergeýdiń tym kesh bastalǵanyn jasyrmady. Onymen qosa, konslagerdiń burynǵy qyzmetkerleriniń kóbi dúnıeden ozdy, al aıyptalyp jatqandar 90-nan asqan qarııalar. Ultshyldarǵa qatysty sot prosesiniń bir ereksheligi, aıyptalýshynyń kisi ólimine qandaı qatysy baryn, kimdi óltirgenin naqty anyqtaý qıyn.
Germanııanyń zań júıesi ultshyldar ıerarhııasynyń tómengi shendilerine qatysty naqty sheshim men qoldanylatyn shara qalyptastyra almaı keledi. О́ıtkeni konslagerdiń kúzetshileri ádette kámelettik jasqa tolmaǵan, densaýlyǵyna baılanysty soǵysqa bara almaǵandar. Degenmen prokýrorlardyń lager qyzmetkerleri adam ólimi týraly habardar boldy, tutqyndaǵy azamattarǵa qashýǵa múmkindik bermedi degen tujyrymdary burynǵy qyzmetkerlerdi jazalaýǵa sebep bolyp otyr. Bul bir jaǵynan AQSh-tyń 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi álemdi dúr silkindirgen terraktige qatystylardyń barlyǵyn jappaı sottaǵan dálelsiz sot prosesiniń úlgisine negizdelgendeı kórinedi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalýymen birge «ultshyldar qýǵynshylary» degen uǵym paıda boldy. Olar – bir kezderi ultshyldyq prınsıpteriniń sebebinen basqa ult, etnos ókilderine jábir kórsetkenderdi óz erkimen taýyp, tıisti qujattardy daıyndap, sotqa jetkizýshiler. Osylaısha, adam quqyqtary men Holokostty zertteýmen halyqaralyq deńgeıde aınalysatyn Sımon Vızental ortalyǵy quryldy. Olar jyl saıyn qylmyskerlerdi izdeý men jazalaý týraly aqparatpen bólisip, málimdemeler daıyndaıdy. 2011 jylǵy málimdemesinde ıdeologııalyq shekteýler men zańdy negizge alyp, áskerı qylmyskerlerdi jaýapqa tartýdan bas tartqan 9 eldi atady. Bul tizimde Aýstrııa, Kanada, Latvııa, Lıtva, Norvegııa, Sırııa, Shvesııa, Estonııa men Ýkraına bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, Germanııa úkimeti ultshyldardy jaýapqa tartýdy dál osy málimdeme jarııalamas buryn bastaǵan edi.
Jalpy, genosıdke qatysty qylmysty qaıta qaraý Germanııanyń álem aldyndaǵy jaýapkershiligin moıyndaǵanyn bildirgendeı. Germanııa úshin tarıhyn zertteýdiń ózi saıası jaýapkershilikti qajet etedi. Bir kezderi Germanııanyń Federaldy prezıdenti Frank-Valter Shtaınmaıer «nemister úshin óz tarıhyn zertteý uzaq ári aýyr prosess» degen edi. Osy oraıda memleket basshysy genosıd pen áskerı qylmystardy jasyrýǵa tyrysqandardy da synaǵan. Naqty atyn atamaǵanymen, bul týraly derekter ashyq aıtylyp, qajet jaǵdaıda tıisti jazalar qoldanýy keregin de jetkizdi.
Germanııa armıandardyń genosıdin moıyndaǵanymen, holokostqa qatysty ázirge pikir aıtpaıdy. Qaıta kerisinshe, kóp jylǵa deıin teriske shyǵaryp keldi. Biraq ýaqyt óte úkimet te bul týraly úndemeı qalýǵa bolmaıtynyn túsingendeı. 2007 jyly Germanııa Ádilet mınıstri Holokost bolmady degenderdi jazalaýdy usynǵan da edi.
Endigi kezekte 93 jastaǵy taǵy bir eks-kúzetshi sot aldynda jaýapqa tartylýy múmkin. Biraq onyń sot prosesine qatysý múmkindigi densaýlyǵyna baılanysty ázirge belgisiz. Dál osyǵan uqsas jaǵdaı birneshe jyl buryn da bolǵan edi. Sot Osvensım lageriniń eks-esepshisi Oskar Grenıngke 4 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý úkimin shyǵardy. Aıyptalýshy túrmede birneshe kúnnen soń kóz jumdy. Germanııa úkimetiniń eski qujattardy qaıta qarap, asyǵystyq tanytýy konslagerlerdiń tiri júrgen saýsaqpen sanarlyq burynǵy qyzmetkerlerin jazalap úlgerýge tyrysýy ma deısiz. Degenmen jarty ǵasyr ótse de zań aldynda jaýapqa tartyp, aıyptylardy sottaý keı qylmystardyń merzimi bolmaıtynyn kórsetkendeı.