Qaýipsizdik qarýlanýmen sheshile me?

Atalǵan kelisimshart 1987 jyly AQSh pen KSRO arasynda jasalyp, 500-den 5500 kılometrge deıin ushatyn ballıstıkalyq jáne qanatty zymyrandardy jasap shyǵarmaýǵa, synaqtan ótkizbeýge, saqtamaýǵa ýaǵdalasty. Osy qujattyń aıasynda 1991 jyly KSRO 1846, AQSh 846 zymyran keshenin joıǵan. Alaıda araǵa biraz jyl salyp, alpaýyt elderdiń qýatty qarýlanýyn tejegen OQZK áreket etýin toqtatty. Sońǵy jyldary eki tarap ta bir-birine kelisimsharttyń talaptaryn buzǵanyn aıtyp, kiná taǵyp keldi. Vashıngton SSC-8 atty tanymal raketalar jasalyp jatyr dep dabyl qaqsa, buǵan Máskeý zymyrandardyń 500 kılometrden alysqa ushpaıtynyn aıtyp jaýap qatqan. Reseı de Eýropada zymyrandarǵa qarsy qondyrǵylar ornalastyrý shartynyń saqtalmaǵanyn málimdep, qynjylys bildirdi. Aqy­ry AQSh 1 tamyzdan bastap kelisim­shart­tan shyqty, al Reseı 2 tamyzda OQZK kúshin joıǵanyn resmı habarlady.

Jahan elderi jaǵdaıdyń bulaı ýshyqqany jappaı ıadrolyq qarý­la­nýǵa qozǵaý salady dep qaýiptenýde. Qa­zaqstannyń Syrtqy ister mınıs­trligi AQSh-tyń halyqaralyq qaýip­siz­dikti qamtamasyz etetin eń mańyzdy faktorlarynyń biri bolyp sanalatyn sharttan shyǵý týraly sheshimine baılanysty alańdaýshylyǵyn bildirip, ony denonsasııalaý jańa jantalasa qarýlanýǵa ákelýi jáne jahandyq aýqymda aýyr saldary bolýy múmkin ekenin málimdedi. Sondaı-aq eýropalyqtar mundaı kelisimsharttyń joıylýyna belsendi túrde qarsylyǵyn bildirip jatyr. Germanııa, Fransııa, Belgııa, Shveı­sarııa jáne basqa elder buǵan qatys­ty oılaryn ashyq jetkizýde. Eýro­parlamenttiń qaýipsizdik jáne qorǵa­nys jónindegi komıtetiniń jańa bas­shysy Natalı Lýazo AQSh pen Reseı­di basqa ıadrolyq qarýy bar elder­men birge jańa ýaǵdalastyqtardy tal­qy­laýǵa shaqyrdy. Ol «OQZK quja­tynyń kúshin joıǵany unjyrǵamyzdy túsirdi. Ondaǵan jyldar boıy bul qu­jat halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń negizgi dińgekteriniń biri boldy. Qarýlanýdy qadaǵalaýda ma­ńyzdy bul kelisimniń toqtaǵany tek Eýropada emes, álemdik aýqymda ty­nyshtyqqa qaýip tóndirip tur. Son­dyqtan BUU aıasynda osy sanattaǵy qarý­lar boıynsha kópjaqty kelis­sóz­der júrgizýge shaqyramyz», dedi.

Bul málimdemede basqa ıadrolyq memleketterdiń atalýynyń sebebi bar. О́ıtkeni AQSh prezıdenti Donald Tramp mundaı toqtamǵa kelýiniń basty sebepteriniń biri retinde Qytaı jasap jatqan oqtumsyqtardy atady. Sóıtip ol Reseı men Qytaıdy qosyp, jańadan úshjaqty kelisimshart jasaýǵa nıetti ekenin jetkizdi. Iаǵnı Qytaıdyń zymyran jasaý salasynda kúsheıýi OQZK-niń túbine jetti deýge bolady. Onyń ústine ıadrolyq qarýyn qaıta-qaıta kólbeńdetip, Soltústik Koreıanyń ózi AQSh-qa qyr kórsetip otyr. Sondyqtan atalǵan kelisim aıasynda AQSh pen Reseı bir-birin shektep otyrǵanda, qalǵan elderdiń qýatty qarýlanýy jaǵdaıdyń osylaı tyǵyryqqa tirelýine yqpal etti.

Jaqynda mundaı pikirdi AQSh prezıdentiniń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Djon Bolton da aıtty. «Qorǵanys mınıstri Mark Es­per Qıyr Shyǵysta orta jáne jaqyn qashyqtaǵy zymyrandardy orna­lastyrý máselesin qarastyryp otyr­ǵanymyzdy málimdedi. Munyń sebebi Qytaıda osyndaı zymy­ran­nyń myńdaǵan túri bar. Olar OQZK ıadrolyq sharttyna qatysy bol­ma­ǵandyqtan, mundaı áreketterdi erkin jasaı alady. Sondyqtan aımaqqa zymyrandardy ornalastyrý týraly áńgime tek Japonııa men Ońtústik Koreıadaǵy AQSh áskerı kúshterin jáne odaqtastaryn qorǵaý jaıynda ǵana órbigen», dedi ol.

Qazir álemde Qytaıdyń ıadrolyq zymyrandardy jasap shyǵarýdy belsendi júrgizip jatqany qyzý talqylanýda. Osy jyldyń basynda Qytaıdyń memlekettik telearnasy alǵash ret orta qashyqtyqqa arnalǵan «Dýnfen-26» ballıstıkalyq zymyranyn ushyrǵanyn kórsetti. Mamandardyń aıtýynsha, zymyran ıadrolyq oqtumsyqty alyp júre alady jáne jerdegi nysanalardy joıýǵa arnalǵan. Zymyrandardy synaqtan ótkizý eldiń soltústik-batysyndaǵy polıgonda ótti. Zy­my­rannyń ushý qashyqtyǵy 3 myńnan 5,7 myń kılometrge deıin jetedi eken. Bul OQZK-de kórsetilgen shekten asyp túsedi. Osyndaı kúshpen ol Tynyq muhıtyndaǵy AQSh-tyń eń iri strategııalyq áskerı bazasy ornalasqan Gýam aralynyń aýmaǵyna jete alady. Qytaıdyń Qorǵanys mı­nıstri Ý Sıan orta qashyqtaǵy «Dýnfen-26» ballıstıkalyq zymyrany synaqtan sátti ótip, áskerı qarý-jaraq qataryna qosylǵanyn jáne Qytaıdyń ıadrolyq strategııasy tek qorǵanys sıpatynda ekenin, qandaı jaǵdaıda bolsyn birinshi bolyp soqqy jasamaıtynyn málimdedi.

Búginde sarapshylar Qytaıda 290 ıadrolyq oqtumsyq bar ekenin aıtady. Bul eldiń ıadrolyq qýaty aldaǵy on jylda eki eselenýi múmkin. Olardyń arasynda 7,2 myń kılometrge jetetin oqtumsyqtar kezdesedi. Bular Qytaı jaǵalaýynan alysta turyp-aq Alıaska, Gavaı, Reseı jáne Úndistanǵa soqqy jasaýǵa qaýqarly. Eger olardy sý ústimen ilgeri jyljytatyn bolsa, AQSh-tyń biraz bóligine jete alady.

Osylaısha kúshine mine bastaǵan Qytaı OQZK shartynyń buzylýyna aıtarlyqtaı yqpalyn tıgizdi. Qazir Beıjiń AQSh qalaǵandaı úshjaqty kelisim jasaýǵa yntaly emes. Tipti, Qy­taıdyń Syrtqy ister mınıstrligi joǵaryda aıtqan Pentagon basshysy Mark Esperdiń Azııaǵa óz raketa­laryn qondyratyny týraly málim­demesine qarsy óz jaýaptaryn da berdi. Olardyń habarlamasynda «Qytaı bizdiń múddemizge zııan kel­tiretin jaǵdaılarǵa únemi beıjaı qaraı bermeıdi. Buǵan qosa irgemiz­degi aımaqta beıbereket týdyrýǵa jol bermedi. О́zimizdiń qaýipsizdi­gimizdi qamtamasyz etý úshin bar­lyq is-sharalardy qabyldaımyz. Biz ame­rıkalyq tarap ózderiniń áreketterine muqııat qaraıdy, halyqaralyq jáne aımaqtyq tynyshtyqqa buzýǵa bas­taıtyn qadamdar jasamaıdy dep úmittenemiz» dep kórsetilgen.

2010 jyly AQSh pen Reseı arasyn­da taǵy bir qujat – strategııalyq shabýyldaý qarýlarynyń sanyn qys­qartý jáne shekteý týraly kelisim jasalǵan. Bul – ıadrolyq qarýlan­dy­rýdy shekteýge baǵyttalǵan bir­den-bir kelisim. Ázirge áreket etip tur­ǵan jalǵyz qujattyń kúshi de joıy­latyn kún taıap keledi. 2021 jyl­dyń aqpanyna deıin sozylatyn ekijaq­ty kelisimdi osyndaı ýshyqqan jaǵdaı­lardan keıin taraptar ári qaraı uzartady degenge sený qıyn. О́ıt­keni basqa memleketter ıadrolyq qarý­la­nýda «basqa shaýyp, tóske órlep» jat­qanda, mundaı kelisimder bul eki al­paýyt eldiń aıaqtaryna tusaý bolmaq. Sondyqtan álemde qarýlaný jarysynyń qarqyn almaýy úshin kópjaqty ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizýdiń mańyzy zor.