Naǵashybek Kapalbekulynyń barlyq shyǵarmalaryn túgel oqydym dep aıta almaımyn. Alǵashqy áńgimeler jınaǵy “Eńlikgúl” degen atpen “Jalyn” baspasynan 1980 jyly shyqqan bolatyn. Araǵa 5 jyl salyp “Dos júregi”, taǵy bir jyldan keıin “Qyzyl elik” atty jınaqtary shyqty. Sodan beri “Mahabbatsyz ómir joq”, “Boıtumar”, “Jeroshaqtyń tútini”, “Bizdiń aýyl taý jaqta”, “Qut pen jut”, “Aq shymyldyq” sııaqty povester men áńgimeler jınaǵy birinen keıin biri dúnıege kelip jatyr.
Árbir shyǵarmasynan keıin jazýshynyń sheberligi shyńdalyp, órisi keńeıip, tili baıyp, dúnıetanymy tereńdeı bastaǵanyn baıqaısyń. Áńgimeleriniń sıýjeti de, keıipkerleri de ómirdiń ózinen alynǵan, ómirde bolyp jatqan qubylystar asqan sheberlikpen sýretteledi.
Naǵashybektiń áńgimeleriniń taqyryby alýan túrli. Eshkim attap óte almaıtyn mahabbattan bastap, otbasyndaǵy psıhologııalyq ahýal – jubaılardyń ara-qatynasy, balaly bolý, urpaq ósirý, áke men bala arasy, salamatty ómir salty sııaqty ózekti taqyryptardy qamtı otyryp, qazirgi qazaq aýylynyń jaı-kúıi, ózimiz ómir súrip jatqan qoǵamnyń áleýmettik tynysy týraly da tereńnen syr shertedi. Áńgimeleriniń utymdy tusy – olar el arasynda keń taraǵan naqyl sózderge, maqal-mátelderge óte baı. Avtor olardy óte oryndy qoldana bilgen, der kezinde jáne kerek keıipkeriniń aýzyna salady.
Jalpy, avtordyń áńgimelerin oqyp otyryp, onyń qysqa da nusqa áńgimeniń sheberi ekenine kóziń jetedi. Bul meniń Naǵashybektiń jazýshylyq bir qyry jónindegi pikirim. Al meni oqyrman retinde ózine tánti etken jazýshynyń ekinshi qyry – tarıhı tulǵalar týraly shyǵarmalary.
Naǵashybektiń kitaptarynyń teń jartysy osy tulǵalarǵa arnalǵan. Al toqsanǵa tarta maqalalaryn tulǵalar ómirin zertteý, olardyń kómeski tustaryn ashyp, kópshilikke tanystyrý, dáripteý dep baǵalaý kerek. Avtor halyq arasynda attary keń taraǵan Qarasaı, Raıymbek, Naýryzbaı, Suranshy, Saýryq, Sypataı, О́tegen, Bekbolat sııaqty dańqty batyrlar, Súıinbaı, Jambyl, Kenen, Úmbetáli sııaqty aqyn-jyrshylar, Tóle bı, Balýan-Sholaq, Qurtqa táýip sekildi halyq danalary týraly jazyp qoımaı, el arasynda attary áli keń taraı qoımaǵan, biraq eline eren eńbek sińirgen tulǵalardy zerttep, biraz eńbek jazǵan.
Solardyń ishinde Maqysh balýan erekshe oryn alady. Jambyldyń úzeńgiles serigi bolǵan, ári aqyn, ári batyr, balýan, kezinde Qastekte bolys bolyp saılanǵan, aýdannyń tuńǵysh revkomy bolǵan Maqysh Raıymbekulynyń qıyn da qyzyq taǵdyryna kólemdi povest arnap jazdy. Osy ýaqytqa deıin osynshama iri tulǵaǵa arnalǵan jeke shyǵarma joq bolatyn. Maqyshtyń aty Jambylǵa hatshy bolǵan biraz aqyn-jazýshylardyń jazbalarynda kezdesedi jáne jambyltanýshy ǵalymdardyń eńbekterinde ol týraly azyn-aýlaq málimetter bar. Onyń sebebi, Maqyshtyń orynsyz jabylǵan jalamen repressııa qurbany bolǵany shyǵar. Mundaıǵa óte saq zertteýshiler Jambyldyń shákirti bolǵan, uzaq ýaqyt qasyna erip júrgen adam týraly ashyp jaza qoımaǵan. Endi, mine, Naǵashybek sol azamattyń arýaǵyn tiriltip, onyń ómirin povesiniń arqaýy etip alǵan.
Naǵashybektiń “Qurtqa táýip” atty zertteýi de qyzǵylyqty. Keńes ókimeti kezinde bul kisiniń aty el arasynda ǵana, aǵaıyn-týys urpaqtarynyń ishinde ǵana aıtylatyn. Keıin azyn-aýlaq materıaldar shyǵa bastady, biraq olarda kóbinese Qurtqa babanyń táýiptigi ǵana sóz bolyp júr. Al Naǵashybek ol kisiniń synyqshy, emshi ǵana emes, úlken qaıratker, elge qamqor bolǵan adam ekenin kórsetedi. Arabsha, parsysha oqyǵan, óz zamanynyń óte saýatty azamaty bolǵan. Jaýgershilik zamanda ómir súrgendikten jas kezinde jońǵarlarmen, keıinirek qoqandyqtarmen bolǵan soǵystarǵa belsendi túrde qatynasyp otyrǵan. Soǵystan keıin shashyrap ketken aǵaıyn-týystaryn jınastyryp, bastaryn qosyp qamqorlyq jasaǵan. El bolyp birikken halqy: “El ıesi — Qurtqa” dep otyrǵan. Árıne, mundaı qurmetke ekiniń biri ıe bola bermeıtini belgili.
Qalamger bul eńbeginde Qurtqa jóninde ár túrli gazetterge jarııalanǵan materıaldardy jınaqtaǵan. “Izvestııa”, “Komsomolskaıa pravda” gazetterinde jaryq kórgen maqalalar tolyq keltirilgen. Sonymen qatar Qurtqa babamyz týraly biraz mamandardyń, ǵalymdardyń oı-pikirlerin jınaqtap bergen. Sóıtip, osy shaǵyn maqalanyń ózinde Qurtqanyń tulǵasyn tolyq, jan-jaqty etip ashýǵa tyrysqan.
Naǵashybektiń taǵy bir týyndysy aty kóp áıgili bola bermegen Sarybaı bı Aıdosulyna arnalady. Ol áskerı qolbasshy, Saýryq pen Suranshy batyrlardyń sarbazy bolǵan, kósem, sheshen, ádiletti bı bolǵan. Soǵystan toz-toz bolyp ketken elin jınastyryp, egin saldyryp, otyryqshylyqqa úıretedi. Meshit-medrese saldyryp balalardy oqýǵa tartady, óneri bar jastarǵa qamqorlyq kórsetedi.
Sarybaı bı batyrlyǵymen de kózge túsken, kezinde qoqandyqtardy Saıramǵa, Tashkentke deıin qýyp barysqan batyrlardyń biri. Bolys bolǵan kezinde Uzynaǵash pen Qaskeleńde qazaq balalary úshin arnaıy mektep saldyrǵan. Onda balalardy arab álippesimen oqytyp, al qalaǵandaryn oryssha oqytatyn bolǵan. Sonymen Naǵashybek Sarybaı bıdi sanaly, ozyq oıly, halqynyń qamyn jegen qaıratker retinde kórsete bilgen.
Sol sııaqty Andas datqa Stambekuly, Qyrbaı sal Bozymbekuly, Medeý Pusyrmanuly, Baıserke bolys sııaqty tarıhı tulǵalar týraly jazylǵan tanymdyq tolǵaýlary da óte qundy shyqqan.
Naǵashybek Qapalbekulynyń shyǵarmalarynyń tartymdy, kórkem, qyzyqty bolyp keletin syry onyń qaıratkerlik qasıetinde jatqan sııaqty. Ol qoǵamdyq qubylystarǵa tereń túsinikpen, keıipkerlerine úlken mahabbatpen qaraıtyn avtor. О́ıtkeni, ózi de osy qoǵamnyń belsendi azamaty, beldi qaıratkeri. Halyqaralyq Jambyl qorynyń bas dırektory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Almaty oblystyq bólimshesiniń tóraǵasy boldy. Endi, mine, on jyldan beri respýblıkalyq Kitap múzeıiniń dırektory qyzmetin atqaryp keledi. Osy qyzmeti aıasynda alýan túrli mańyzdy sharalar ótkizdi. Nebir aıtýly kórmeler, ǵylymı konferensııalar, pikir almasatyn otyrystar uıymdastyrady.
Kópjasar NÁRIBAEV, akademık. Almaty.