О́túkende qaǵanǵa arnalǵan keshen tabyldy

Abdanyn erkeletken arystan

Jalpy, sońǵy 5 jylda TWESCO túrli elderdiń ǵylymı ortalyqtarymen ty­ǵyz qarym-qatynasta jumys istep keledi. Uıym áriptestik ornat­­qan qury­lym­dardyń ara­synda Moń­ǵo­lııa­­nyń ǵy­ly­mı mekemeleri de bar. «Nomgon-2019» ǵylymı ekspedısııa­syn Akademııa Mońǵo­lııa­nyń Tarıh, arheologııa ınstıtýtymen birlese uıymdastyrdy. Sóıtip, halyqaralyq ekspedısııa ǵalymdary Mońǵolııanyń Arhangaı aımaǵyndaǵy «Nom­gon» dep atalatyn jazyq dala­­da arheologııalyq zertteý jumys­ta­ryn bastady. Bul alqap­ta kóne túrki dáýiriniń onda­ǵan ǵuryptyq keshenderi bar. Olar Bilge qaǵan men Kúlteginge arnalǵan áıgili keshenderden 80 shaqyrym ǵana jerde ornalasqan. Bir sózben aıtqanda, túrki halyqtary tarıhynda aıryqsha orny bar óńirde jatyr.

Jaqynda birlesken ekspedısııa barysynda «Nomgon-2» keshe­ninen qos abda­nyn erkeletip turǵan arystannyń tas músini, uńǵyly tekshe tas, baryq (úı) qury­­lysynyń keramıkalyq áshekeı­leri tabyldy. Sonymen qa­­tar keshendegi balbal tas­tar­­­dan qaǵan áýletine tıesi­li «Ashına» tańbalary men ózge de arte­fak­tiler shyqqan. TWESCO prezıdenti Darhan Qydyráli óziniń Facebook-tegi paraqshasynda atalǵan keshen­de buryn-sońdy arheo­lo­gııa­lyq qazba jumystary júr­gi­zil­megenin jazdy. Sonymen qatar, ol keshenniń qaǵan áýletine tıesili ekendigin atap ótken. «Halyqaralyq Túrki aka­de­mııa­sy­nyń Mońǵolııa Tarıh, arheologııa ınstıtýtymen birlesken «Nomgon-2019» ekspedısııasy alǵashqy arheologııalyq qazba zert­teýlerin tabys­ty bastady.

Mońǵolııanyń Arhangaı aıma­­ǵyn­­daǵy «Nomgon» dep atalatyn bul ja­zyq­ta 10-nan astam kóne túrki ǵu­ryp­­­tyq keshenderi or­nalasqan. Bul keshen­der áıgili Bil­ge qaǵan men Kúl­te­gin­ ke­sheni­­nen 80 shaqyrym jerde ornalasqan erekshe mańyzdy tarıhı alqap. Aıryqsha aıta keter­ligi, bul óńir­de buryn-sońdy qazba jumystary júr­gi­zilme­gen. Akademııa qazǵan alǵash­qy «Nomgon-2» kesheninen eki abda­ny (kúshigi) erkelep turǵan arys­tan tas músin, uńǵyly tekshe tas, bar­yq (úı) qurylysynyń kera­mı­kalyq túrli áshekeıleri, balbal tastardan «Ashı­na» qaǵan áýletiniń tańbalary jáne basqa da artefaktiler tabyldy. Qazba jumystarynan ańǵarylǵandaı, munyń qaǵan kesheni ekenine daý joq. Zertteý jumystary jalǵasa bere­di», dep jazdy D.Qydyráli.

Al túrkııalyq professor Kúrshad Zorlý twitter-de «Súıinshi Kók­túrikter! Túrki akademııasy Moń­ǵo­lııadaǵy qazba jumystary kezinde Bilge qaǵan kesheninen 80 shaqyrym ǵana jerden Qaǵanǵa tıe­sili bolýy múm­kin keshen tapty. Artefaktilerde Túr­ki qaǵan­da­rynyń «Ashına» tańba­­lary bar eken, olardyń sany qazba ju­mystary jasalǵan saıyn arta tú­sý­de» – depti. Sonymen qatar Túrkııa, Ázerbaıjan jáne ózge de túrki tildes memleketterdiń ǵa­lymdary TWESCO tapqan já­di­ger­lerdi joǵary baǵalap otyr.

Qaı dáýirdiń murasy?

Ǵalymdar «Nomgon-2» ǵu­ryp­­tyq keshenin VI-VIII ǵa­syr­­lardyń murasy retinde biraýyzdan moıyn­­daǵan. Ol kezde Uly Dala­nyń tósinde Túrki qaǵandyǵy kún­deı kúrkirep tur­ǵa­ny tarıhtan bel­gili. Al keshen túrki kezeńine jatatyn, tarıhı qundylyǵy joǵary biregeı eskertkish. Túrli ǵu­ryp­tyq rásimderge arnalǵan keshen Arhangaı aımaǵy, Hashat sumy­nyna qarasty aýmaqta orna­las­qan. Kóne mura saqtalǵan alqaptyń soltústigin Kógne Tarny taýy, Ońtústiginde Úlken Nom­gon, soltústik-batysyn Kishi Nom­gon taýlary aınala qorshap jatyr.

Qazba jumystary júrgizilip jatqan keshenniń uzyndyǵy – 60 metr, eni 40 metr. Ǵuryptyq keshenniń quramynda qoshqar, qoı, arystan tas músinderi saq­tal­­ǵan. Batystan shyǵysqa qaraı sopaqsha bolyp sozylyp orna­las­qan keshenniń jan-jaǵyna or qazyp, topy­raq­taryn úıindi etip qamal jasa­ǵan. Sonymen qatar keshen quramynda kezinde qaqpasy bar jáne tóbesi jabyq ǵımarat bol­ǵan­dyǵy ár jerde shashylyp jatqan kirpish synyqtary men qysh jabyndylarynyń qal­dyq­ta­rynan baıqalady. Keshen­niń batys jaǵynda ortasynda oıyǵy bar tórt bu­rysh­ty úlken tas altar bar. Ǵu­ryptyq keshenniń syrtyn aınal­dyra kók tústi granıt tastan jasalǵan balbaldarmen qorshaǵan. Ázirge jerdiń betinde jatqan bal­bal­­dardyń sany onnan asady. Al keshenniń aldynda shy­ǵysqa qaraı 40-tan astam bal­baldar tizbegi orna­lasqan. Barlyq balbaldar qula­ǵan. Keıbir balbaldar jerge kómilip, sheti ǵana kórinip jatyr. Osy balbaldardyń ekeýinde «taý­teke» («Ashına» qaǵan áýleti) tań­ba­sy beınelenegen.

Jalpy «Nomgon-2» ǵuryptyq kesheni óziniń bitim-bolmysy ja­ǵynan Bilge qaǵan, Kúltegin keshenderine uqsas kele­di. Onda tas músinder ortasynda uń­ǵy­sy bar tekshetas, arystan, qosh­qar beıneli tasmúsinder jáne ózge de já­di­ger­ler kezdesedi. Ári qaǵandarǵa arnal­ǵan keshenderdiń arasy alys emes. Munyń ózi Bilge qaǵan men Kúltegin keshenderi ornalasqan óńirde qupııasyn ishine búkken, babalar tarıhynan syrt shertetin áli talaı mura jatýy múmkin ekenin ańǵartady. «Nomgon-2» solardyń biri ǵana.

 Tulǵasyn taýteke beınelegen...

Sóz basynda «Nomgon-2» kesheninen arystan músini men «Ashına» tańbasy shyqqanyn aıttyq. Bulardyń ekeýi de qa­ǵan­dar áýletine ǵana tán belgi­ler, qasterli sımvoldar. Bálkim «Joǵaryda Kók Táńiri, tómende qara jer jaralǵanda, ekeýiniń arasyn­da kisi balasy jaralǵan. Kisi balasynyń ústinen meniń úlken babam Býmyn, Estemis qaǵan otyrǵan. Bular qaǵan otyryp, dúnıeniń tórt buryshyn alǵan» dep shartarapqa ámir júrgiz­genin maqtana aıt­qan túrkiler qaǵandaryn tek ań pat­shasynyń beınesi ǵana sıpat­taıdy dedi me, áıteýir túrki keshenderinde arystan músini kezdesip qalady. Maǵjan aqynnyń «Arystandaı aıbatty...» deıtini de sol minezden shyǵar, kim bilsin?! TWESCO júrgizgen arheologııalyq qazba jumystary barysynda qos abdanyn erkeletip turǵan arystannyń músini byltyr da tabylǵan. Biraq ol Mońǵolııadaǵy «Shıveet ýlaan» kesheninen shyqqan edi. Al bıylǵy olja «Nomgon-2» ǵuryp­tyq kesheninen tabyldy. Tas músinde eki abdany baýyryna jaby­syp, erkelep turǵan atalyq arys­tan beınelengen.

Arystan eki qulaǵyn artqa qaraı jymıtyp júrelep otyrǵan qal­pynda somdalǵan. Arandaı ashqan aýyzynan salaqtaǵan tili men aqsıǵan tisteri anyq kóri­nedi. Jelmen terbelgen úsh bu­­ryshty saqaly alqymynan keý­de­­sine tóselgen. Kózderi beıne bir qorqynysh týǵy­zardaı sha­ra­­synan shyǵa beınelengen. Baýy­­ryndaǵy alannyń qulaǵy, kózi, jaly, quıryǵy bári anyq beıne­lengen. Mú­singe zer salyp qaraıtyn bolsaq, aýzyn aran­­daı ashyp, tisterin aqsıta aıbat she­gip turǵan arystan beınesi, qan­daı da bir dúnıeni (zatty) qorǵap turǵanyn anyq baıqaýǵa bola­dy. Arystandy beıne­leýde sheber monýmentaldy músindeý ónerin bıik shyńyna jetkize oryndaǵan.

Ádette, Shyǵys pen Batys elderi dúnıetanymynda arys­tan «aıbatty, qudiretti, kúshti, myqty, qorqynyshty» semantıkasymen qatar zulym kúshterden, jamandyqtan saqtap qorǵaýshy retinde qasterli sanaldy. Kósh­pe­lilerde arystan beınesi bı­lik­tegi tulǵalardyń qu­di­retiniń, aıbarynyń belgisi bolyp eseptelgen. Túrki dáýirinde arystan beı­nesi qaǵandardyń ǵuryptyq ke­shen­derinde ǵana kezdesetinin aıtady ǵa­lym­dar. Demek arystan beıneleýdiń, ony músindeýdiń qaǵandyq bılik ıele­ri­ne ǵana tán yrym-josyndyq máni bar-aý dep topshylaımyz. «Nomgon-2» keshe­ninde qazba jumystary bıyl ǵana bastal­ǵa­nyn eskersek, keshennen áli de túrli jádigerler shyǵýy múm­kin. Al ázirge TWESCO júrgiz­gen arheologııalyq qazba ju­mystary barysynda qaǵan­nyń qudiretin bildiretin arys­tan músinderi sóz basynda aıt­qa­nymyzdaı «Shıveet ýlaan» ke­sheninen tabylǵan edi. Onda áý basta 8 arystan bolypty, biraq bireýin erterekte ólketanýshylar jergilikti mýzeıge alyp ketse kerek. Qazir keshende arystannyń jeti músini saqtalǵan.

Taǵy bir atap óter jaıt, «Nomgon-2» kesheninen Ashına áý­letiniń tańbasy beınelengen balbal tastar tabyldy. Ádet­te qaǵandar tek Ashına áý­le­­tinen ǵana shyǵady, al olar­dyń tańbalary retinde taýteke beınesi tańdalypty. Quzar shyń­nyń basyn ǵana meken qyla­tyn taýtekeni Uly Dala halyqtary ejelden aıryqsha qas­ter­lese kerek. Arheologııalyq jádigerlerde taýteke beınesi kez­desip turady. Sol taý­te­keni túrkiler qaǵandardyń tańbasy dep baǵalapty. Ǵalymdardyń sózine qara­ǵan­da, baıyrǵy kósh­pen­diler taýtekeni Táńirige jaqyn, «táńir mekeninde» ómir súrýshiler dep eseptegen kóri­ne­di. Sondyqtan da taýteke beınesi kók aspanmen (Táńirmen) baıla­nys­tyrylǵan. Táńirlik senimniń ǵuryptyq keshen­de­ri­niń úzdik úlgi­si sanalatyn «Shıveet-ýlaan» keshenindegi arystan beı­ne­sindegi 7 músininiń ekeýiniń jam­basynda jáne «Máńgi tasta» taýteke «Ashına» tań­ba­­lary qashalǵan. Belgili túrkolog V.Radlov Kúltegin men Bilge qaǵan eskert­­kishterinde kezdesetin taýteke (Ashı­na) belgisin de «Qaǵan tańbasy» dep tu­jy­­rymdaǵan. Demek Halyqaralyq Túr­ki akademııasy qazba jumystaryn bas­taǵan «Nomgon-2» kesheni túrkologııa ǵy­lymyna tyń jańa­lyqtar ákelýi bek múmkin. Byl­tyr ǵana Shyńǵys han­nyń týǵan jeri Kerýlen-Kentaı ólkesinde arheologııalyq qazba ju­mys­ta­ryn júrgizgen TWESCO ǵalymdary ǵylymdaǵy jańsaq túsinikti joqqa shy­ǵar­ǵan bolatyn. «Ǵundar men túrkiler Mońǵolııanyń soltústik-shyǵys óńirlerin meken etpegen» deıtin ýáj aıtatyndarǵa Kerýlen ózeni alqabyndaǵy «Haıahýdag» jáne «Gúnbúrd» ǵuryptyq keshen­derinde júrgizilgen qazba jumystary naqty dálel kór­se­tip, atalǵan atyrapty da túrki qaǵandary meken qylǵanyn aıǵaq­tap edi. Bıylǵy jańalyq ta túrkologııaǵa qatysty sondaı tyń aıǵaqtar keltirýi bek múmkin.

Nápil Bazylhan,

túrkolog,

Nurbolat Bógenbaev,

PhD doktor, túrkolog