Mektep jasyndaǵy jasóspirim oqýshylardyń qylmysqa boı urýy –jaqsy qubylys emes. Olardy mundaı teris is-áreketterge ıtermeleıtin nendeı kúsh? Qaı kezde de jasóspirimder qylmysy qoǵamdaǵy ótkir, kókeıkesti ári ózekti máselelerdiń qatarynda bolyp keledi. Osy oraıda Aqtóbe oblysy mysalynda 2-3 aýyz oı-pikir órbitkendi jón kóremiz. Qolda bar derekter kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyq kórinisteri negizinen urlyq, tonaý, buzaqylyq jáne jynystyq zorlaý sıpatynda ekenin kórsetedi.
Aqtóbe oblystyq Polısııa departamenti basshysynyń birinshi orynbasary Abzal Shotanovtyń málimdeýinshe, ótken jylmen salystyrǵanda bıyl óńirde jasóspirimder jasaǵan qylmys 19 paıyzǵa azaıǵan. Onyń esesine atalǵan ýaqyt aralyǵynda olardyń tarapynan jasalatyn aýyr qylmystar sanynyń kóbeıgeni aldyńǵy jaǵymdy derekti jýyp-shaıyp ketkendeı áser qaldyrady. Aýyr qylmys degenimiz – adam óltirý ekenin eskersek, bul tóbe shashyńdy tik turǵyzbaı qoımaıdy. Taǵy bir qynjylarlyq jaıt mundaı derekterdiń qaımaǵy buzylmaǵan Oıyl, Shalqal sekildi ulttyq salt-dástúrler qundylyqtaryna baı shalǵaı aýdandarda tirkelgendigi. Bıylǵy jyly da osyndaı aýyr qylmystardyń sany kóbeıip otyrǵany alańdatpaı qoımaıdy. Árıne qylmys jasaǵan jasóspirimder jaýapkershilikke tartylǵan. Osyndaı tártip olardyń ata-analaryna da jasalǵan, tipti keıbireýlerin ata-analyq quqyqtarynan aıyrý jónindegi qatań zań talaptary qoldanylǵan. Qylmysqa boı urǵan jasóspirimderdiń birqatary arnaıy mektepterge jiberilgen. Osymen búkil isti bittige sanaýǵa bola ma? Árıne, joq. Munymen jasóspirimder arasyndaǵy qylmys deńgeıi tómendeıtinine kepildik berý qıyn. Bul rette kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy aýyr qylmystardyń kóbeıýiniń basty sebebi men saldary ne degen saýalǵa jaýap izdestirilgeni jón. Birinshiden, osy oraıda áleýmettik-fızıologııalyq jáne psıhologııalyq turǵydan tolyq ósip, damyp jetile qoımaǵan balalardyń boıynda osal, kemshin tustary bolýy tabıǵı úrdis ekenin tereń túısinýge tıispiz. Basty másele barsha qoǵam músheleri ózara birigip, olardyń osal olqy tustaryn jetildirýge kóńil aýdarsa, mundaı qylmystar azaıa túsetini anyq. Iаǵnı, negizgi nazar kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy bolýy múmkin qylmystyń aldyn alýǵa ári ony boldyrmaýǵa baǵyttalsa, mundaı is-sharalar óz nátıjesin bereri belgili.
Balalar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmysty azaıtý men tómendetýdiń basty joldarynyń biri – ıývenaldy polısııa qyzmetkerleriniń mártebesin jáne biliktiligi men jaýapkershiligin kóterý dep bilemiz. Memleket tarapynan qarjylandyrylatyn arnaıy ishki qurylymdar tolyq qaıtarymmen qyzmet jasaýy kerektigi eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Áıtse de, búgingi kúni óńirdegi ıývenaldy polısııa ınspektorlary arasynda aldyn alý sharalaryn ústirt júrgizýge beıim turatyndar kezdesip qalyp júrgenin joqqa shyǵarý qıyn-aq. Kúrmeýi mol is-sharalar kesheni sheńberinde birqatar jaǵdaılarda naqtylyq pen syndarlylyq jetise bermeıtini baıqalyp qalyp júr.
Búgingi kúni oblysta 164 ıývenaldy polısııa ınspektory qyzmet isteıdi eken. О́ńirdegi kámeletke tolmaǵandardyń basyna shaqqanda, olardyń sanyn az deýge de, kóp deýge de bolmas. Eger osy 164 ınspektordyń bári sapaly nátıje kórsetse múmkin joǵaryda kórsetilgendeı, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy aýyr qylmystar deregi azaıar ma? Ásirese qazirgi kezde óńirde turmystyq jaǵdaıy tómen otbasylarmen qylmystyń aldyn alý jónindegi júrgiziletin jumystardy jańa sapaly deńgeıge kóterý kerektigi anyq kórinedi.
Jasóspirimder arasyndaǵy qylmystyń aldyn alý isine oblystaǵy bilim berý oryndary da súbeli úles qosa alatyny aıqyn. Buǵan deıin oblys mektepteri men kolledjderinde oqýshylardyń janjaldasý men tóbelesýi, olardyń biriniń ólimmen aıaqtalǵany – olardyń júrgizip kelgen profılaktıkalyq sharalarynyń tıimsizdigi men pármensizdiginiń bir kórinisi bolyp júrmesine kim kepil?
Osyndaı olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin Aqtóbe oblystyq bilim basqarmasy tarapynan 2019-2020 jyldarǵa arnalǵan vedomstvolyq jospar ázirlenip bekitilgen. Bul qadam qylmysqa baratyn jetkinshekterdiń otbasylyq jaǵdaılaryna jan-jaqty taldaýlar jasaýǵa múmkindik beredi. Bul baǵytta bıylǵy jyly qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan 63 jasóspirimniń otbasylyq jaı-kúıine jasalǵan taldaýlar onyń 44 paıyzy tolyq otbasynan shyqqanyn kórsetipti. Sondaı-aq tekserýler kezinde ata-analar perzentterine óz deńgeıinde baqylaý jasamaıtyny, balalaryna sanaly tárbıe berý isindegi ata-analyq paryzdary men jaýapkershiligin sezine bermeıtini anyqtalǵan.
О́tken jyly Aqtóbe oblysyndaǵy bes jalpy bilim beretin mektep pen bes kolledjde oqýshylardyń qylmys jasaý derekteri tirkelgen. Oblystyq bilim basqarmasy bıyl oblystyq prokýratýra ókilderimen birlese otyryp, atalǵan teris qubylysty joıý úshin arnaıy qanatqaqty joba ázirledi. Sondaı-aq atalǵan joba aıasynda múddeli memlekettik organdar ókilderiniń basyn qosatyn jumys toby qurylǵan. Osy oqý oryndarynda jastardyń belgili bir toby keskish jáne qadalǵysh zattardy ustap kelgenderi málim. Jumys toby músheleri bul másele jóninde de oqýshylar men ata-analarmen jeke áńgimelesip, tıisti túsindirý jumystaryn júrgizgen.
Jýrnalıstik zertteýler jasóspirimder qylmys jasaǵan jaǵdaıda ókiletti organdar kináni sol jasóspirimderdiń ata-analaryna aýdarýǵa tyrysatynyn kórsetedi. Sondyqtan árbir oqýshynyń bos ýaqytyn tıimdi ári mazmundy túrde uıymdastyrý asa mańyzdy máselege aınaldy. Kámeletke tolmaǵandar arasynda qylmystyń saldaryn joıý tek osyndaı bas biriktire bilgen jaǵdaıda ǵana múmkin bolatynyna tolyq senim bar.
AQTО́BE