Jaryq dúnıe esigin ashqan árbir onynshy sábı – 15 jasqa tolmaǵan qyzdardyń perzenti. Kókshetaý qalasynda 2018 jyly 15 jastan 18 jasqa deıingi jetkinshekterdiń 2965-i jynystyq aýrýlarǵa shaldyqsa, 2019 jyly olardyń sany 3528 adamǵa jetti. Oblys boıynsha bul kórsetkish 9214-ke jetip otyr.
Oblys ortalyǵyndaǵy perınataldy ortalyq dırektorynyń orynbasary, akýsher-gınekolog Aıymgúl Mahanovanyń aıtýyna qaraǵanda, qazir bul máseleniń ábden ýshyqqany sondaı, árbir onynshy balany balalar ómirge ákelip jatyr.
– Qazir ne kóp? Oń jaqta otyryp, júkti bolý oqıǵasy jıilep ketti, – deıdi ulaǵatty ustaz Raýza Báıkenova, – bul eń aldymen otbasylyq qundylyqtardyń olqy túsýinde. Shynyn aıtýymyz kerek, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy qoǵamymyzdaǵy osyndaı máselelerdi joıyp, ultymyzdyń ulyq salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn qaıta jańǵyrtyp, saýyqtyrýǵa arnalǵan dep túsinemin. San ǵasyr boıy jaqsy minezin boıyna jınaǵan ultymyzda otbasylyq qundylyqtardy dáripteıtin ınstıtýt boldy ǵoı. Qyzǵa qyryq úıden tyıym saldyq. Ar-uıat degendi úırettik. Obal-saýapty bilgizdik. Sol mura urpaqtan-urpaqqa kóship otyrdy. Qaıyn enelerimizden sińgen qaǵıdany biz qyltıyp boıjetip kele jatqan jas tolqynǵa úırettik. Búginde osy sabaqtastyqtyń tini úzilip qaldy. Olqylyqtyń ornyn toltyratyn – otbasyndaǵy tárbıe. Odan qaldy bilim oshaqtaryndaǵy tárbıe saǵattary. Men ózim qyryq jyl ustaz bolǵan adammyn. Sondyqtan ekpin túsire aıtýǵa haqym bar dep oılaımyn. Ánebir jyldary bilim oshaqtarynda etnopedagogıka deıtin fakýltatıvtik sabaq júrgizildi ǵoı. Paıdasy zor edi. Endi ne isteýimiz kerek? Elbasynyń ózi nusqap otyrǵan jolǵa tússek, jańylmaımyz. Áridegi qazaq arly edi. Eger óz rýynyń, áıtpese taıpasynyń bir qyzy jańylys bassa, támam el aıypty bolatyn. Súıekke túsken tańba-tuǵyn. Mundaı sumdyq oqıǵa oryn alǵan atalas, áıtpese rýlas aǵaıyn el ishindegi aıt pen toıǵa bara almaı, betinen basatyn. Qazir she? Aǵaıyn arlanýdyń ornyna kúńkildep aýyldasyn tabalaıdy. Bir kezde osy Kókshetaýda musylman áıelder lıgasy deıtin ujym qurdyq, táp-táýir jumys isteldi. Ýaqyt tozańynyń astynda qalǵan qanshama asylymyzdy arshyp aldyq. Otbasy men bilim oshaqtarynda olqy túsip jatqan kemshilikti joıýǵa atsalystyq. Qazir sondaı jumystardy qaıta jańǵyrtý kerek. Áıtpese kóp rette ata-anany emes, muǵalimdi kinálaıtyn ádet paıda boldy. Muǵalim qazir bir emes, eki kúndelik toltyryp áýre. Tárbıe berýinen qaǵazbastylyǵy basym.
Ulaǵatty ustazdyń pikirin teris deı almasaq kerek-ti. Otbasylyq qundylyqtardyń oısyraı júdeýiniń áseri kózge uryp tur. Taratyp aıtalyq. Statıstıkalyq derekter boıynsha búginde boı jetpegen qyzdardyń 5,6 paıyzy, er jetpegen balalardyń 19,5 paıyzy jynystyq qarym-qatynasqa túsedi eken. Al olardyń 17 jasqa jetkenderiniń 75 paıyzy jynystyq aýrýlarǵa dýshar bolǵan. Dabyl qaǵatyn-aq másele emes pe?!
Osy jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda 15 pen 18 jas aralyǵyndaǵy 79 qyz bala júktiligi sebepti dárigerler baqylaýyna alynǵan. Jaza basqandardyń byltyrǵy sany – 69. Bir dátke qýaty – jasandy túsik jasaýshylar azaıǵan.
– Bálkim olar basqa qalalarǵa kóship ketken bolar, áıtpese jekemenshik klınıkalarda da jasandy túsik jasatyp jatyr ǵoı, – deıdi Aıymgúl Mahanova, – sondyqtan statıstıkalyq kórsetkishter keı sátte qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy dál kórsete almaıdy.
Bul máselege jetkilikti kóńil aýdarylmaǵandyqtan aýrýdyń tym kóbeıip ketkeni alańdatady.
– Saralap kórelik, – deıdi JITS-tyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵynyń dárigeri Gúlbarshyn Jaqsylyqova, – qazir VICh aýrýymen aýyratyndardyń sany kúrt ósip ketti. 2014 jyly oblys boıynsha 66 adam bolsa, 2018 jyly 148 adamǵa jetti. 2014 jyly bul aýrýmen 26 áıel aýyrsa, 2018 jyly 52 áıel aýyrdy. 2014 jyly 14 jastan 29 jasqa deıingi adamdardyń 15-i osy aýrýǵa shaldyqsa, 2018 jyly 18 adamǵa jetip otyr. 2014 jyly osy aýrýǵa shaldyqqan bir sábı dúnıege kelse, 2018 jyly 3 birdeı sábı syrqat kúıinde jaryq dúnıe esigin ashty. Biz qazir beıkúná balalardyń osyndaı daýasyz dertpen dúnıege kelýinen qorqatyn boldyq. Keı sátte dári de, dáriger de dármensiz.
Tulymy jelbiregen, jaza basqan jas qyzdardyń barar jer, basar taýy da joq. Mundaıda sharapaty mol «Ana úıiniń» janashyrlyǵyn kórýde. Biraq onyń ózi jetiskennen bolyp jatqan is emes.
– Jaza basqannan keıin otbasyndaǵy ahýal belgili ǵoı, – deıdi analar úıiniń dırektory Quralaı Jumabekova, – sondyqtan taǵdyrmen jalǵyz arpalyspas úshin qoǵamdaǵy dertke qarsy biz de kúresip jatyrmyz. Baıǵustardyń ózderi de áli bala ǵoı. Ne sábıli bolaryn, ne perzentinen bas tartaryn bilmeıdi. Analar úıi osy keselmen kúresýge baǵyttalyp otyrǵan joba. Jobanyń uıymdastyrýshylary otyz jasqa deıingi analarǵa sábıli bolǵannan soń 18 aıǵa deıin kómek kórsetedi.
Jan aýyrtarlyq jaǵdaıdyń negizgi sebebi, bizdiń qoǵamǵa syrttan keler áserge súzgi qoıylmaýynan. Jaqsy ádet pe, jaman ádet pe – úzdiksiz toǵytylyp jatyr.
– Ásirese batystyń yqpaly kóp, – deıdi el aǵasy Qadyrbaı Jumabaev, – bul jaıynda myń ret aıtylyp, júz ret jazyldy. Ánebir jyldary ekonomıkalyq baılanystar ydyrap, el daǵdaryp qalǵanda, tárbıe jumysynda da bos keńistik paıda boldy. Onyń ornyn sheteldiń zııandy tárbıesi basty. Endi sol keseldi ult boıynan sylyp tastaı almaı jatyrmyz. Olqylyqtyń ornyn toltyratyn jalǵyz-aq dúnıe – ulttyq namys. Eger biz keri ketip bara jatqan keıbir jastyń sanasyndaǵy sáýlesin jaǵyp, namysyn qamshylaı alsaq qana tyǵyryqtan shyǵamyz.
Kópti kórgen aqsaqaldyń paıymy osy. Al siz qalaı oılaısyz?!.
KО́KShETAÝ