Bizdiń stýdent kezimizde zaman qandaı edi, shirkin! Kóńil keń, úmit kóp. Iýtýbtyń ıisi de joq. Jýrnalıstiń aýzyna jurt qaraǵan kez. Almatyda shyǵatyn tórt-aq qazaq gazeti bar: «Sosıalıstik Qazaqstan», «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıeti», «Sport»... Az bolǵannan keıin de qadirli. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetindegilermen balaǵynda bıti bardyń birazy birinshi kýrstan-aq gazet redaksııalaryn tóńirektep júretin. Árıne, aldymen baratyny jastardyń súıikti gazeti «Lenınshil jas» qoı. Kishkentaı habarymen aty kórinse de qýanyp jatatyn. Taralymy sol tusta úsh júz elý myńnyń o jaq, bu jaǵyna baratyn bul basylymnyń tanymaldylyǵy bólekshe edi. Kólemdi dúnıeni, úlken maqalany, ocherkti, óleń toptamasyn gazetke shyǵarǵandardy bylaı qoıǵanda, shaǵyn keskindeme, orta kólemdi maqala jarııalaǵandardyń aty-jónin de áp-sátte búkil respýblıka bilip úlgeretin. Solardyń biri bizdiń Shákızada boldy.
Aramyzda júrse osy kúnderi jetpis degen jastyń jotasyna jańa ǵana jetetin qazaqtyń tamasha jýrnalısi Shákızada Quttaıaqov – erte tanylǵan qalamger. Birinshi kýrstyń birinshi semestrinen-aq gazette kórine bastady. Aınalasy birer jylda-aq kádimgi aqmyltyqqa aınaldy. Jazady da jatady. Jazǵany jazǵandaı shyǵady da jatady. Taqyryp tańdaý, oń jambas, sol jambas degen joq. Gazetke ne kerek bolsa, sony sart etkizedi. Ol jyldarda qazaq jýrnalıstıkasyn «lıteratýrshına» meńdep turǵan edi. Ádebıet pen gazettiń ábden qoıyndasyp ketken kezi. Kórkem áńgimege jaqyndatyp jazylmasa, ocherk sátsiz shyqqan dep sanalatyn. Gazette biraz jyl istegen jýrnalıst birte-birte prozaǵa qulash urmasa, kópke deıin áńgime-povester jınaǵyn jarııalaı almasa, onda «gazetchık» kúıinde qalǵany, bar shamasy keleri «qara maqala» bolǵany dep qaralatyn. Ol jyldarda jýrnalısterdiń ádebıetke jappaı áýestiginiń arqasynda qazaq prozasy men poezııasyna qarymdy qalamgerlerdiń úlken bir toby qosylǵany da, solardyń kóbi áńgime, povest jazýdy ocherkterden bastaǵany da ras. Sonymen birge álgindeı kóńil-kúıdiń áserinen tamasha jýrnalıst shyǵatyndardyń talaıy jyldar óte kele ortaqol jazýshy dárejesinde qalyp qoıǵany taǵy ras.
Shákızada olaı etpedi. О́ziniń áleýetin dál eseptedi. Aspandaǵy aıǵa umtylyp, bosqa sharshap-shaldyqqan da joq, tekke tógilip-shashylǵan da joq. Jaqsy jýrnalıst bolýdan asqan abyroı bar dep bilmedi. Jýrfaktyń sońǵy kýrsynda júrgeninde-aq ózi bala kúninen armandaǵan «Lenınshil jasqa» jumysqa shaqyrylyp, on shaqty jyl boıy jastar basylymynyń beldi jýrnalısi retinde qyzmet etti, sol kezeńde Qazaqstannyń qıyr-qıyryn ońdy-soldy aralady. Qanshama problema qozǵap, olardyń ońdy sheshim tabýyna septesti, qanshama másele kóterip, myń-myńdaǵan jandardyń oıyna oı qosty. Qanshama jasty elge tanytyp, talaı talanttyń jolyn ashyp berdi. Solardyń biri – Maqpal Júnisova. Mýzykalyq ýchılıshede júrgeninde sabaqqa ýaqtyly qatyspaı qala beretinine baılanysty oqýdan shyǵarylǵaly jatqan jerinen Shákızada jazǵan maqalanyń arqasynda aman qalǵan sol Maqpal keıin qazaq estradasynyń jaryq juldyzdarynyń birine aınaldy.
Dosymyz maqalany móldiretip jazatyn. Ocherkti qalaıda qyzyqty shyǵarý úshin oqıǵalardy qııalmen qıystyra salý, keıipkerlerdiń aýzyna boıyna, oıyna syımaıtyn sózdi tyqpalaý degen bolmaıtyn onda. «Sálımanyń kóktemi» atty tuńǵysh kitabyndaǵy qarapaıym áńgimeleý máneri, naqpa-naqtylyq, janǵa jaıly jylylyq razy etedi. Al Joǵarǵy sottyń baspasóz qyzmetiniń jetekshisi qyzmetinde júrgenindegi maqalalarynan qurastyrylǵan «Qazannan qaqpaq ketse» degen kitabynda zańsyzdyqtyń jolsyzdyqqa bastaıtynyn qanyn shyǵara otyryp jazǵan. Shákeń qaı taqyrypqa qalam tartsa da túbin uńǵyp zertteýge tyrysatyn, qandaı kúrdeli máseleniń de mánine qanyqpaı qoımaıtyn. Mysaly, «Ot kodeksa hana Taýke do sýdebnoı reformy» atty maqalasynda qazaq dalasyndaǵy sot bıliginiń túp-tamyry ǵasyrlar qoınaýyna tereńdeıtinin naqty derektermen dáleldeı kelip, sonaý Maıqy bıden tartyp, «Qasym hannyń qasqa jolyndaǵy», «Esim hannyń eski jolyndaǵy», «Jeti jarǵydaǵy» qasıetti qaǵıdattardy qolmen qoıǵandaı tarqatady da, qazaq dalasyndaǵy bıler soty týraly orystyń kóptegen shyǵystanýshylary men ǵalymdarynyń bólekshe joǵary baǵa bergenin oryndy maqtanysh sezimimen jetkizedi. «Rossııskaıa ımperııa v osnovnom sohranıala sıstemý kazahskogo obychnogo prava. Prımerom etogo slýjıt dokýment 1784 goda, kogda orenbýrgskım general-gýbernatorom A.I.Alpýhtınym bylı vneseny ızmenenııa v sýdebnye zakony po novomý ýpravlenııý Mladshım jýzom» dep jazady avtor. Bul arada Shákızada Quttaıaqov maqalasyndaǵy «Radı spravedlıvostı skajem: hotıa sarskaıa admınıstrasııa derjala v svoıh rýkah gosýdarstvennýıý sıstemý sýda, v rabotý sýda bıev ona ne vmeshıvalas» degen sóılemniń salmaǵyn atap aıtý jón. Munyń ózi halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan sot júıesi ózin moıyndatpaı qoımaǵanyn anyq kórsetedi. Patsha ókimeti bıler sotynyń jumysyna aralasqan emes degendi tarıhshylar, zańgerler dál bulaısha naqtylap aıta qoımaıtyn. Munyń ózi de jýrnalıske tán ádildiktiń bir dáleli.
Shákızadanyń qalamger retinde de, azamat retinde de erekshe shyńdalǵan kezeńi – Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinde jumys istegen jyldary. Dostyǵymnyń, joldastyǵymnyń arqasynda soǵan septeskenime shúkirshilik etemin. Onyń jaıy bylaı bolǵan edi. Bir kúni Myrzekeń – Myrzataı Joldasbekov meni ózine shaqyrdy. «Jańa maǵan Ǵadilbek kirip shyqty. Baspasóz qyzmetine qazaqtildi jýrnalıst usynýdy suraıdy. Jaqsy jigit bolsyn», deıdi. Ǵadilbek Shalahmetov sol kúnderde Prezıdenttiń baspasóz hatshysy qyzmetine jańa ǵana kirisip jatqan. «Kóreıik. Jigitter bar ǵoı». «Bar bolǵanda bylaı. Kommýnıst bolmaýy kerek...». Bul Kompartııanyń baǵy taıyńqyrap, bedeli túsińkirep turǵan kez. Baspasóz betindegi pikirtalastarda bıliktiń problemalary partııalyq monopolızmge jol berilgendikten, qoǵamnyń barlyq býyndary basshylyqqa aralas tartylmaǵandyqtan degen syńaıda syn aıtylyp qalatyn. Sodan jańadan qurylatyn Prezıdent Ákimshiliginiń apparaty burynǵydaı biryńǵaı kommýnısterden turmasyn degen talap qoıylǵan kórinedi. Tarıhtyń tálkegi degen osy. Bir kezde partııada bolmasań esiginen syǵalatpaıtyn bılik endi kelip partııada joq adamdy qajet etip jatyr eken. Amalsyz kúlip jiberdim. «Myrzeke, ári partııada joq, ári jaqsy adam degen... tabyla qoıa ma? Jaqsy adamnyń bárin jalǵyz partııaǵa jınap alǵan joq pa edik?», dep ázildep jatyrmyn. Deýin degenimmen, kabınetke kelisimen aldymen oıyma Shákeń sart ete qaldy. Shákızada ol kezde Sheraǵań basqaratyn «Qazaq ádebıetindegi» bedeldi jýrnalısterdiń biri edi. Jasy qyryqtyń qyrqasynda. Qylpyp tur. Eń basty artyqshylyǵy – kommýnıst emestigi!.. Kompartııanyń kúıi ketińkirep, qatary partııaǵa ótýge tilek bildirýshilerdiń azaıýynan da, partbıletin tapsyrýshylardyń kóbeıýinen de seldireı bastaǵanyn betke basyp, Ortalyq Komıtet apparatynda otyrǵan maǵan: «Bul partııanyń aıaǵy osyndaı bolatynyn men erte bastan sezgenmin» dep ázildep júretin. Al durysynda óziniń KPSS qataryna qabyldaný úshin súıikti «Lenınshil jasyn» tastap, siresken «Qazaqstan kommýnısine» aýyssa da partııaǵa ótýdiń reti kelmeı, aqyry jýrnaldy qoıyp, ádebıet gazetine barǵan kezi bolatyn. Dereý telefon soqtym. «Sháke, partııaǵa óte almaǵan adamnan partııaǵa ótpegen adamǵa aınala alasyń ba?». Qysqasy, Shákızada aınalasy bir aptanyń ishinde Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen bir-aq shyqty. Kóńili kóterilip, aıdyndanyp, aıbyndanyp ketti. Jaqsy jumys istedi. Jarqyldap júrdi. Jedeǵabyldyǵyn, qaı tapsyrmany da tap-tuınaqtaı atqaratynyn kórsetti. Elbasynyń saparlaryna ilesip, álemniń san qıyryn aralady. Ár sapardan kelgennen keıin derlik úıinde dastarqan jaıyp, kórgen-bilgeniniń bárin aqtaryp aıtatyn. Nursultan Ábishulyna qurmeti bólekshe bolatyn. Eliniń erteńine kámil senetin. Keler kúnderden kóp-kóp jaqsylyq kútetin.
Shákızada jan-jaǵyna sáýle shashyp turatyndaı erekshe adam edi. Sabazyń sonsha jyl birge júrgende bir jerde, bir jaǵdaımen kóńil qaldyryp kórgen emes. Jasynyń birer jas úlkendigine qaramaı, inińdeı elpildep turatyndyǵyna qaıran qalýmen óttim ózim. Jaqsy dúnıeń jarııalana qalsa, ózi jazǵandaı qýanatyn, aınalasyna aqtaryla aıtyp júretin. Emosııasy tasyp-tógilip jatatyn. Gazetti syzyp turyp oqıtyn. Saqtap qoıatyn. «Quran jáne Pýshkın» degen maqalamnyń qıyndysyn úıge kelgeninde bizdiń Márııaǵa kórsetipti. Jıekterine jazyp qoıǵan sózderine kózi túspeı me? Kózi túsedi de, ań-tań qalady. Sóıtse maqalanyń burysh-buryshy «Jaraısyń!», «Durys!» degendermen birge «Tappaıtyny joq!» «Nıchego sebe!», «Nado je!», «Vo daet!» degenderge de tolyp tur eken. Qatty razy bolǵany ǵoı. Qaljyńmen qajaı bergen dostaryna qaıtaratyn jaýabynyń túri – «Oı, svolyshtar-aı» edi. Taban asty taýyp jaýap qaıtarýy sırek. Qandaı ázil aıtsań da yrjıyp kúletin de qoıatyn. Ańqaýlyǵy kóp edi. Onyń talaı ápendiligi ázil sózdiń arqaýyna aınalyp ketken. Boıdaqtyń búıiri bultıǵan ba, senbide ne jeksenbide Zamanbek, Aǵaıdar úsheýimiz bizden erterek úılengen Shákeńniń úıine baramyz toptasyp. Áýejaı jaqta, Toqaı kóshesindegi 99-shy úıde páterde turdy. Telefondasyp, «Toqaı toqsan toǵyzda toqaılasaıyq» deımiz de tartyp ketemiz. Aldyn ala aıtpaı da bara beremiz. Ondaıda keıde qysylyp ta qalady. Solaı barǵan bir kúni buıyrǵan dámdi alyp, ortaǵa qoıylǵan jalǵyz bótelkeni edel-jedel jáýkemdep jiberip, aýlaǵa shyǵyp, alaq-julaq etip tursaq, Shákeń: «Jigitter, baǵyt qaı jaq?» degeni... «Aý, baǵyt qaı jaǵyń ne? Jańa keldik qoı» dep janyn qınap jatyrmyz. Sodan bir-birimizben kóshede kezdese qalsaq, «Baǵyt qaı jaq?» deýdi shyǵarǵanbyz.
Adal, ashyq, taza edi. Dostyqqa berik, kóńili keń edi. Stýdenttik kezde tórt jyl boıy bir bólmede qara nandy bólip jep, tórtinshi kýrstaǵy qysqy kanıkýl kezinde «Jeti dárýish» atanǵan jeti jigit (Quttybaı Sydyqov, Shákızada Quttaıaqov, Joldas Syrǵabaev, Zamanbek Ábdeshev, Tileýqabyl Myńjasarov, Aǵaıdar Ysymov, men) bir-birimizdiń úıimizge baryp, analarymyzdyń qolynan dám tatyp, jyldar boıy jubymyz jazylmaı, janymyz jarasyp birge júrgen edik. Búginde Qutekeń de, Shákeń de, Jókeń de joq myna ómirde. Syr boıyndaǵy syrly elde jatyr bir-bir tómpeshik bolyp. Kóp-kóp jaqsy kúnderdi birge ótkizgen aıaýly dostardy qatty saǵynyp ketesiń keıde. Sondaıda Shákeńdi oılaǵanda jan dosymyzdyń suńǵaq boıy, tip-tik tulǵasy, meıirlene kúletin kózi kóz aldyńa kele qalady. Ekeýmizdiń sońǵy kezdesýimiz tipti bólekshe bolyp edi. Úılerimizdiń arasy ári ketse 500-600 metrdeı edi-aý deımin. Arqanyń aq borany azynap turǵan qarly keshte qonaqqa barǵanbyz. Ol bizdi shyǵaryp saldy. Úıge deıin. Áńgimemiz taýsyla qoımady ma, endi men ony shyǵaryp saldym. Úıine deıin. Turyp-turyp, keri júrdik. Belortaǵa kelgende toqtattym. «Seniń oıyńdy túsindim, bizdiń úıge baryp jalǵastyrmaqsyń ǵoı, tegi» dep ázildegenim esimde. Qaıta-qaıta qushaqtasyp qoshtasyp edik sonda.
Esimin Serik deıtinbiz stýdent kezde. Deıtinbiz emes-aý, ózi de alǵashqy jyldarda maqalalaryn «Serik Quttaıaqov» dep jarııalaıtyn. Bala kúninde de, mektepte de aýyl-aımaqtyń bári Serik degen kórinedi. Azan shaqyryp qoıǵan aty Shákızada ekenin alǵash ret sabaqqa kimniń kelip, kimniń kelmegenin stýdentterdi túgel aty-jónimen adaqtap shyǵyp baryp tekseretin, ótken joly ne sebeppen kelmegenin aqyr túbine deıin anyqtap alyp baryp kóńili bir-aq tynshıtyn bir oqytýshymyzdyń aýzynan estigenimiz bar. Qazir oılap otyrsaq, Shákızada dosymyz bizge myna ómir saparynda serik bolýǵa jiberilgen eken ǵoı. Tek sol birge júrgen saparymyzdyń qysqa, tym qysqa qaıyrylǵany ǵana janyńdy jeıdi, kókiregińe kúrsin kernetedi... Áıtse de, Shákızada jaıynda oılasam táýbe dep aıtamyn. О́mirde osyndaı da jany appaq qardaı adamdar bolatyndyǵyna, olardyń keıbirimen taǵdyr joly seni toǵystyratynyna táýbe aıtqannan basqa endi ne amal bar bizde?
Sóz sońynda Astanada jolyqqanda aıta qalǵan bir aýyz sózimizdi jerge tastamaı, Shákızadanyń jazǵandaryn jınap-terip, qomaqty kitap etip bastyryp shyǵarǵan, jetpis jyldyǵyn aýyl-aımaǵynda, aýdanynda dúrkiretip ótkizip, júırik jýrnalıstiń eńbegin barynsha nasıhattap jatqan qazaqtyń aımańdaı aqyndarynyń biri Shahızada Ábdikárimovtiń asyl azamattyǵyna aǵalyq aq alǵysymyzdy aıtýdy paryz sanaımyz.
Saýytbek ABDRAHMANOV