1896 jyly Abaı balasy Maǵaýııaǵa Semeıden hat jazyp, ony mynadaı eki aýyz óleńimen túıindegen eken:
Oı júgirtip qarashy, Maǵash bala,
San degeniń toǵyz-aq, birden sana.
Nóldi ertpese bular da qysyraıdy,
Edınısa syfat dep bil tek qana.
Kóp bilgenge kóp nadan bolady qas,
Máýjúd penen mansuhty ol aıyrmas.
Báıterek te kúndeıdi kóleńkesin,
Baıqap tursań osy jurt soǵan uqsas.
О́leń buryn esh jerde jarııalanbaǵan. Astary tereń. «Edınısa syfat dep bil» degeni bolystyq qyzmetke tuńǵysh saılanǵan Maǵashqa aıtqan ósıeti, ózge de búrkeýli jaıttar barshylyq. Onyń bári «Abaıdyń Maǵaýııaǵa haty» atty maqalanyń ózegi bolǵan edi, qazir qaıtalap jatýdy jón kórmedik.
Júregimdi qan qyldy,
О́tken adam, ólgen jan.
Aqyl izdep izerlep,
Bárin synap sandalǵan.
Birin tappaı solardyń,
Endi ishime oı salǵan.
Tula boıdy ýlatty,
Bári aldaǵysh sum jalǵan.
Basyńa tıdi baıqadyń,
Bárinen basty shaıqadyń.
Taǵy bar ma aıtaryń,
Nanǵysh bolsań, endi nan.
Abaıdyń bul úsh shýmaq óleńi jaıynda «esh jerde jarııalanbaǵan» deı almaımyz. О́leń uly aqynnyń nemere inisi Kákitaı Ysqaqulynyń 1909 jylǵy tuńǵysh jınaqta jaryq kórgen «Abaı Qunanbaıulynyń ómiri» atty eńbeginde keltirilgen. Biraq týyndy abaıtanýshy qaýymǵa ǵana málim, al qalyń jurtshylyqqa keń tarala almady. О́ıtkeni men bilsem, tuńǵysh jınaqtan ózge jınaqtarda basylǵan emes. Únemi qalys qalyp keledi.
О́leń Abaıdiki ekeni talassyz. Kákitaı jańaǵy maqalasynda «Marqum Abaıdyń 1893-shi jyly jazǵan bir óleńi» dep atap aıtqan. Bireý biler, bireý bilmes, 1892-93 jyldary Abaı alǵash ret taǵdyrdyń aýyr synaǵyna, ómirdiń soqqysyna tap boldy. Týyndyda aqyn: «Júregimdi qan qyldy, О́tken adam, ólgen jan» dep Ospan ólimin aıtqan. Ásirese qınaltqan jaıt – seniserge jan tappady. Jalǵyzsyrady. Qustalandy. «Aıtylmaı sózim qalǵan joq» degenindeı, aıtqan kóp nasıhaty eline jetpegeni qalaı? Sózine eshkimniń ermegeni nesi? Mine, osy oı jegideı jedi, ishteı qatty nalytty. «Tula boıdy ýlatty, Bári aldaǵysh sum jalǵan» deıtini sol. Eń jamany, týǵan aǵasy Tákejan da jalt berip Orazbaı jaǵyna shyqty. Osyndaıdy kózi kórgen soń aqyn-júrek: «Bárinen basty shaıqadyń» demegende endi ne desin. Sóıtip Kákitaı mol muranyń arasynan tap osy nazaly jyrdy teginnen-tegin tańdamaǵan, ol Abaıdyń kóńil kúıin dóp basady. Oqyrmandar «Abaı nelikten ýlanǵan, neden qamyqqan?» degen túıtkildi suraqtyń jaýabyn tabady. Sonysymen baǵaly.
Qaıǵy men qýanysh egiz demekshi, 1893 jyldyń jazynda súıikti balasy Ábdirahman artıllerııa ýchılıshesin bitirip, ofıser sheninde elge kelgende Abaı tobyqty ishine sińgen saýdager tatar Ysqaqtyń balasy Súleımenniń Maǵrıpa degen qyzyn aıttyryp, alyp beredi. Sóıtip Ospan óliminiń jarasy eskirgen, Abaı alańsyz ómir súre bastaǵan shýaqty shaq ta jetken-tuǵyn. Eń bastysy, oıshyl aqyn keleshekte hakimdik asýǵa aparar izdegen soqpaǵyn tabady. «Ne izdeısiń, kóńilim, ne izdeısiń?» (1892) degen óleńinde aqyn: «Sharq uryp, tynyshtyq bermeısiń» dep keler urpaqqa ishki syryn ashady emes pe. Mine, sol sharq urǵan kóńili jaı tapqan shaq ta jetti. «Endi munan basqa eshbir jumysym joq» dep ǵaqlııa murasyna kiristi. Sóıtip Abaı tynyshtyqty oıshyldyq óristen tapty, jańasha mıssııasyn túısindi, sezindi.
Endi Abaıdyń kelesi óleń-sózine aýysaıyq. Myna bir jalǵyz aýyz óleń taǵdyry da ekiushty – keń tarala almaı keledi:
Taǵat degen ne taǵat Haq jolynda,
Máham jandar izdenip júr sońynda.
Haqtyń jolyn tanymaı
qaltań qaǵyp,
Kót jýǵanǵa máz bolǵan baıǵus molda.
Kórip otyrsyzdar, shýmaq shymyr. Ishki syryna syrtqy symbaty saıma-saı. О́leńdi taýyp, alǵash jarııalaǵan, túsinigin jazǵan – abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamethanov. О́leń Abaıdyń 1995 jylǵy tolyq jınaǵynda bar. Biraq ony Abaı shyǵarmalary arasynda emes, qosymsha bólimnen áreń tabasyń. Apyr-aı, tek «Túsinikter» bóliminde jarııalanǵany nesi? Muny, shyny kerek, túsine almadyq.
Tórt jol óleńdi búgingi kúnge Mustafa degen aqsaqal jetkizgeni jaıly málimet atalǵan jınaqtyń 309-betinde berilgen. «Semeı qalasynda turatyn Jaqııa qajynyń úıine qonaqqa barsaq, – deıdi Musekeń, – Abaı men Kókbaı bar, úı tolǵan qonaq eken. Májilis uzaqqa sozyldy. Áńgimeni kóbinese Abaı aıtady. Namaz oqıtyn ýaqyt bolǵan kezde Kókbaı májilisti tastap, dáret alyp kelip, namazyn oqıdy. Abaı áńgimesin aıtyp otyra beredi, Kókbaı taǵy bir kezde dáret alyp kelip edi, Abaı áńgimesin toqtata salyp, Kókbaıǵa qarady da, qolma-qol bir aýyz ázil óleń aıtyp jiberdi. Otyrǵan qonaqtar dý kúldi».
Mine, jalǵyz aýyz týyndy Abaıdyń Kókbaıǵa shyǵarǵan sýyryp salma (ekspromt) ázil óleńi ekenin osydan bildik. О́leń oıshyldyń Qudaı, din, ıman máselelerin izerlep, zerttegen 1895-96 jyldardyń kýási bolýymen qundy.
Tap búgingi tańda ıman menen taǵatty aıyrý máselesi «janyp» tur. Sondyqtan óleńdi jınaqtyń ózine emes, «Túsinikter» bólimine tyqpalaý kóńilge qonbaıdy, ony «Kókbaıǵa» degen ózge óleńderi qatarly ashyq túrde jarııalaý qajet. Abaı kitabyn shyǵarýshylarǵa aıtar ótinishimiz osy.
Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgende tabylǵan, Abaıdiki ekeni kúdik týdyrmaıtyn eki óleń bar. Biri – tórt joldyq, ekinshisi – alty joldyq jyr shýmaqtar. Endi oqyrman qaýymdy solarmen tabystyraıyq.
Toq, tatýdy syılamaı,
Ashtarǵa bergen as artyq.
Úıinde bosqa buldamaı,
Qaterge túsken bas artyq.
Osy tórt joldy syfaty (sıpaty) boıynsha naqyl, rýbaı, sheshen sóz, qanatty sóz, meıli, aforızm desek te oryndy. О́leńdi tapqan – Taraz qalasynyń turǵyny, abaıtanýshy ǵalym Álimbaı Naızabaev degen azamat. Ol Abaı shýmaǵyn qaı jerden tapqan?
Shýmaq Shákárimniń «Ar qaryzy» atty maqalasynan («Saryarqa» gazeti, 1917 jyl, 4 shilde) tabylǵan eken. Maqala mynadaı oqıǵa izimen jazylǵan: maıdanǵa okop qazýǵa alynyp, ashtyqty, aýyrtpalyqty, bóten eldegi jaqsy-jamandy kózderi kórip, kóńilderine túıip qaıtqan Jetisýdyń 719 jigiti «stıpendııa taǵaıyndalsyn, ıa medrese ashylsyn» dep eki myń som aqsha jınap, Álıhan Bókeıhanovqa jibersin. Bul habarǵa Alash aqsaqaly Shákárim: «Mine, adamnyń kózine jas, kóńiline mahabbat keltiretin zor jumys osy» dep qatty qýana otyryp: «Abaı marqum bylaı deýshi edi» dep maqalasynda jańaǵy naqyldy keltirgen. О́zge emes, uly aqynnyń bas shákirti Shákárim «Abaı marqum aıtqan» dese, onan asqan dálel bola ma?!
Sóıtip óleń Abaı murasyna qosylǵan zor olja boldy.
О́z bilýimizshe, aforızmde «el erkindigi úshin basty qaterge tik, azattyq jolyna janyńdy sal» degen astar bar, tipti menmundalap tur. Demek, Abaı naqyly – 1904 jyldyń jańǵyryǵy. Bul paıymdy Shákárimniń naqyldy namysty janatyn qaıraqty sóz retinde qoldanýy rastaı túsedi. Tap osy jyly Reseı ımperııasyn tóńkeris elesi kezip, saıası qozǵalys dúbiri qarqyn alǵany aıan. Al 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin áleýmettik býyrqanys shyrqaý shegine jetti. Qalyptasqan osy tarıhı halde Shákárim ustazynyń «Úıinde bosqa buldamaı, Qaterge túsken bas artyq» degen qanatty sózin esine alyp, maqalasyna qosqany aqylǵa syıymdy, kóńilge qonymdy dúnıe.
Tóńkerister dúbiri demekshi, Abaı, Shákárim qyrym tatary Ismaıl Gasprınskııdiń «Tárjiman» gazetasy sııaqty aqparat kózderin jiti qadaǵalap, qoǵamdyq ahýaldy tamyrshydaı tanyp-bilip otyrǵan. Ásirese Shaımardan Qosshyǵulovtyń hatyna baılanysty 1903 jyly jazǵyturym tintý júrgizilgen soń, saıası erkindik taqyryby Abaı aınalasynda, sirá da, jıi qozǵalǵan. Bul talqyǵa Kákitaı, Shákárim, Turash qyzý kirisip otyrǵan. Osy úsh týystyń bir jyl ótkende Álıhan Bókeıhannyń janynan tabylyp, aınymas dostarǵa aınalýy sonyń bultartpas aıǵaǵyndaı.
Sondyqtan burynnan belgili Abaıdyń:
Eriksiz túsken yldıdan,
Erkińmen shyǵar ór artyq.
Qorlyqpen ótken ómirden,
Kósilip jatar kór artyq, –
degen naqyl-shýmaǵyn áleýmettik dúrbeleń qarsańynyń belgi-nyshany dep sanaýǵa tolyq negiz bar. Oǵan arqa tirek – Sadyq Qasımanovtyń sózi. Etnograf ǵalym el aýzynan jazyp alǵanym deı otyryp: «О́leńdi Abaı 1903 jyly úıi tintilgen kezde aıtqan» dep derek beredi (Abaı ensıklopedııasy, 227-bet). Kórip otyrsyzdar, «erik» sózin Abaıdyń qaıtalap aıtýy – el egesiniń keleshekke alań úni. Biraq máni zor aforızm áli kúnge «jazylǵan jyly belgisiz» delinýde, ol ol ma, ókinishke qaraı, 1995 jylǵy jınaqqa múlde enbeı qalypty. «Áı, qap!» demeı kór...
Qoryta aıtqanda, Shákárim maqalasynan tabylǵan Abaıdyń jańa óleńi men burynnan málim sońǵy tórt jol stıl, uıqas jaǵynan qos tamshydaı uqsas. Eń bastysy, mazmuny da úndes. Demek, olardyń jazylý merzimi – 1903, ıá bolmasa 1904 jyl. Aldaǵy ýaqytta egiz shyǵarmalar Abaı kitabynan syrt qalmasa, eń bolmaǵanda «Nasıhat» (qazirgishe 37-sóz) quramyna engizilse ıgi. Abaısúıer qaýym osy tilekke qosylar degen oıdamyn.
Asan OMAROV,
abaıtanýshy ǵalym