Jol mamandaryn daıarlaıtyn oqý orny kerek

− Baqytjan Sátmaǵambetuly, táýel­siz­­dik jyldarynda avtokólik jolyn salý isine memleket tarapynan aı­tar­lyq­taı qoldaý kórsetilip keledi. Osy sala­nyń mamany retinde elimizdegi jol qu­rylysynyń qarqynyna, jumystyń sa­pasyna berer baǵańyz qandaı?

− Avtomobıl joldary elimizdiń eko­nomıkalyq jáne áleýmettik damýy jo­lyn­daǵy kóptegen máselelerdi ońtaıly sheshý­diń basty faktorlarynyń birine aınalyp otyr. Memleket jyl saıyn jańa jol qury­ly­syna, qaıta salý men qoldanystaǵy joldardy paıdalaný barysyndaǵy kútip-ustaý sharalaryna eleýli qarajat bólip keledi.  Qazir elimizde kólik aǵyndarynyń úzdiksiz qozǵa­lysyn qaýipsiz qamtamasyz etetin zamana­ýı avtomobıl magıstraldary salynýda. Avto­mobıl joldaryn abattandyrý jáne jol servısin jetildirý boıynsha aýqymdy jumys atqarylýda. Bul, árıne avtomobıl joldaryn paıdalanýshylar men jol sala­sy­nyń barlyq eńbekkerlerin qýantady. Eli­miz­degi jolsyzdyqpen  kúrestiń  alǵashqy jetis­tikterine qol jetkize bastadyq. El tarı­hyndaǵy avtomobıl joldarynyń qar­qyn­dy damýynyń ǵumyry qysqa bolmaı, aldaǵy ýaqytta strategııalyq sıpattaǵy turaqty qubylysqa aınalsa deımiz.

− Kezinde alǵash ret JOO-da «Avto­mo­bıl joldary» kafedrasyn uıym­das­ty­ryp, sol kezdegi qazaq balalarynyń jol ǵylymy salasyna bet burýyna jaǵ­daı jasadyńyz. Bul salanyń ǵylymı tur­ǵy­da búgingi jaǵdaıy qandaı? Maman daıar­­laý isi qanshalyqty kóńilińizden shy­ǵa­dy?

− Eldiń avtokólik ınfraqurylymyn da­mytý jáne jetildirý men   uzaq merzimdi baǵ­darlamalardy iske asyrý úshin mańyzdy shart­tardyń biri − avtomobıl joldarynyń kólik-kommýnıkasııa kesheni salasyndaǵy ká­siporyndar men uıymdardyń  jobalaý, salý, rekonstrýksııalaý, jóndeý jáne kútip ustaý qyzmetteriniń mamandaryn kóbeıtip, ınjenerlik kadrlarmen qamtamasyz etý máselesi. Joǵary  kásibı bilim berý júıesin reformalaýǵa baılanysty avtomobıl-jol bilimi  qurylymy men mazmuny da mańyzdy ózgeristerge ushyrady. Bakalavrlardy daıarlaýǵa kóshý úderisi, mamandardy daıarlaý merzimderiniń qysqarýy, stýdentterdiń kásibı daıyndyǵy boıynsha oqý pánderi kóleminiń kúrt azaıýyna sebep boldy. Al jalpy ǵylymı jáne jalpy ınjenerlik sabaqtar kólemi ózgerissiz qaldy dese de bolady. Búginde bilim berý standarty bo­ıynsha, jol sharýashylyǵyna maman daıarlaý «Kólik qurylysy» mamandyǵy boıynsha júrgiziledi. Alaıda jol salý salasy tek jobalaý men qurylystan ǵana turmaıdy. Oqý ornyn bitirgen túlekterdiń basym kópshiligi,  sol joldy jóndeý, saqtaý jáne paıdalaný mekemelerinde de qyzmet atqarady. Osyǵan baılanysty jobalaý mekemeleri men joldy paıdalaný mekemeleri, onyń qaýipsizdigi men jol qozǵalysy erejelerin úıretetin kóptegen máseleler bilim berý standartynda tolyq qamtylmaǵan. Sóıtip bul sala teorııa  jáne tájirıbe júzinde tereń ıgergen, arnaıy daıyndyqtan ótken mamandarǵa zárý.

− Siz ataǵan máselelerdiń sheshilý joldary qandaı bolmaq?

− Sapaly, bilikti mamandar daıarlaý úshin joba­laý, qurylys júrgizý, avtomobıl jol­daryn paıdalaný syndy salalarǵa asa mán berilýi kerek. Onyń ishinde bilim berý júıe­sinde myna máseleler eskerilýi kerek: kadr daıarlaý; joǵary oqý oryndaryndaǵy «Kó­lik qurylysy» mamandyǵynyń ornyna «Avtomobıl joldary» mamandyǵy bo­ıynsha daıarlaý; «Avtomobıl jolda­ry» mamandyǵyn bitirýshi túlekterge bi­lim berý barysynda  avtomobıl jolda­ryn jobalaý, avtomobıl joldaryn salý, joldardy paıdalaný jáne jol qoz­ǵa­ly­syn uıymdastyrý, jol-qurylys materıaldary men buıymdary sondaı-aq, sala kásiporyndarynda jol mamandyǵynyń erekshelikterin, fýnksıonaldyq qyzmetin eskeretin  jańa bilim berý standartyn jasaý; jol salasyna jańa tehnologııalardy engizý jáne ákimshilik-basqarý mindetterin jedel sheshýge múmkindik beretin biliktilikti art­tyrý jáne kadrlardy qaıta daıarlaý júıe­sin engizý.

Avtomobıl joldary qurylysyna ka­dr­­­­lar daıarlaý isin túbegeıli sheshý úshin TMD elderi, sonyń ishinde Reseı men О́zbeks­­tan­daǵydaı jol salasyna mamandar daıarlaıtyn arnaıy joǵary oqý orny kerek. Bul oqý orny joǵary avtomobıl-jol biliminiń  memlekettik standarttaryn jasaýǵa, bilim baǵdarlamalary men  oqý josparlaryn  quryp, kerek kezinde to­lyq­ty­rýlar men túzetýler engizip otyrýǵa  jaýapty bolady.  Bul rette memlekettik mańyzy bar bilim qujattaryn daıyndaý, ony óndi­ris­ke engizý tek memlekettik joǵary oqý ornynyń quzyrynda bolýy tıis. Sebebi jekemenshik joǵarǵy oqý oryndarynyń basty maqsaty naryqtyq talaptarǵa basym­dyq beretinin ómir kórsetip otyr. Sonymen qatar jol salasyna oqý mamandar daıarlaıtyn basqa da joǵary oryndaryndaǵy bilim stan­darttarynyń sapasyn tekserip, qada­ǵa­lap  otyratyndaı ókilettigi bolýy tıis. Jol salasynda ashylatyn joǵary oqý orny, elimizde   zertteý ýnıversıtetterin qurýdy damytý baǵdarlamasy aıasynda, qu­ra­mynda joǵary dárejedegi kásibı ǵy­­lymı qyzmetkerler men pedagogtar sho­­ǵyrlanǵan, zamanaýı zerthanalarmen jab­dyq­talǵan, jol materıaldaryn zertteý qor­­ytyndylary shetelderde qoldaý taýyp otyr­­ǵan Qazaqstan jol-ǵylymı zertteý ınstıtýtymen tyǵyz baılanysta bolǵany jemis­ti bolar edi dep sanaımyz.

Memlekettik joǵary mektep pen jol kásiporyndarynyń ózara tyǵyz baılanys­ta bolýy, aımaqtyq jol mekemelerimen kelisimshart arqyly,  qandaı salaǵa mamandar qajettigin anyqtap jedel áreket etýge, sonymen birge qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyrýǵa múmkindik berer edi. Bul turǵyda kórshilerimizdi mysalǵa ala ketýge bolady. Jaqynda Tashkent avtomobıl-jol ınstıtýty Tashkent avtomobıl joldaryn jobalaý, qurylys jáne paıdalaný ınstıtýty bolyp qaıta quryldy. Bul degenińiz eldiń áleýeti men ekonomıkasyn, mádenıeti men bilim dárejesin kóterýdegi avtomobıl jolynyń rólin arttyrý ekeni sózsiz.

− Jasyratyny joq, elimizde salynǵan jol­dardyń kóp ýaqyt ótpeı jatyp bú­li­ne bastaıtyny belgili. Salynǵan jol tez buzylsa, oǵan kim jaýapty ekenin taba almaı ábiger bolamyz. Osy rette, máse­le­ni ba­qylaýyna alatyn jaýapty mekeme ke­rek qoı...

− Jol salasyna qomaqty ınvestısııa salynýda. Bul qarjy  respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar avtomobıl jol­daryn salý, qalpyna keltirý, jóndeý jáne kútip ustaýǵa, sonymen qatar jol qozǵa­ly­sy­nyń qaýipsizdigin uıymdastyrý men jol boıyndaǵy ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyt­talǵan. Bul jaǵdaıda, kún tártibine jol aktıvterin tıimdi basqarý sııaqty jaýapty suraq qoıylatyny belgili. Osyǵan oraı, ýaqyt talabyna saı Sapany basqarý ortalyǵy quryldy. О́ńirlerdegi barlyq atqary­lyp jatqan jumystar bir ádistemelik júıege toptastyryldy. Ortalyq jumysy endi bas­talyp jatyr, sapany qadaǵalaýdyń qorytyndylary aldaǵy ýaqytta óz jemisin berýi tıis. Bul ortalyqta tek qurylys barysynda ınjenerlik talaptarmen ǵana shektelip qalmaı, qadaǵalaý júıeli túrde júrgiziledi degen oıdamyz. О́ıtkeni avtomobıl joldarynyń sapasyna memlekettik normatıvtik qujattardyń  barlyq talaptary oryndalǵanda ǵana qol jetkizýge bolady.

Taǵy da bir kóńil bóletin másele, eli­mizdegi jol salasynyń normatıvtik qujat­ta­ryn basqa azamattyq qurylys salasy ma­man­­darynyń jasaýynda bolyp otyr. Ondaı qujattardyń sapasy syn kótermeıdi. Demek jol salasyna qatysty qujattar, osy salada tájirıbe jınaǵan, ǵylymı jáne biliktilik dáre­jesi bar mamandardyń kómegimen da­ıyn­dalyp tolyqtyrylýy tıis.

Jol qurylysynyń sapasyn baqylaý isi qurylys jumystaryn ǵana qatań qada­ǵa­laýmen shektelmeýi kerek. Ol jerde joba­laý-smetalyq qujattamanyń tıimdiligi, qa­zir baǵalanbaı júrgen ınjenerlik she­shim­­derdiń negizdelýi, jol qozǵalysy  qa­ýip­sizdigi men ekologııalyq tıimdilik tur­­ǵy­synan týyndaıtyn máselelerdiń bar­ly­ǵy tolyǵymen qamtylýy tıis. Sapany baqylaý ortalyǵynyń quzyryna jol salasyna daıyndalyp jatqan mamandardyń biliktiligin qadaǵalap otyrýdy da engizý kerek. Sebebi avtomobıl joldaryn salý­da­ǵy, paıdalanýdaǵy tehnologııalyq opera­sııa­lardyń tolyqtaı sapaly oryndalýy mamandardyń bilim deńgeıine tikeleı baıla­nys­ty.

Sapa ortalyǵy jol aktıvterin bas­qa­­rýdy da baqylaıdy. Avtomobıl jol­da­rynyń jaǵdaıy men joldaǵy jasandy ǵımarattardyń jaǵdaılary týraly alǵash­qy qujattar men málimetter árbir oblys­tar­daǵy Sapa ortalyǵynyń fılıaldarynda biryńǵaı ádisteme arqyly saralanady. Barlyq málimetter zamanaýı sıfrly tehnologııalarmen jabdyqtalǵan Qazaqstan jol-ǵylymı zertteý ınstıtýtynda saqtalyp, kerek kezinde jańartylyp otyrady. Búkil elimizdiń nemese naqty bir aımaqtyń avtomobıl joldarynyń paıdalanylý barysy týraly barlyq aqparat keleshekte jol qurylysyna qatysty uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamalar jasap, jóndeý ju­mystaryn tıimdi josparlaýǵa qol jet­kize­di. Mundaı mańyzdylyǵy men qajettiligi joǵary jumystyń tıimdi ekenine  kúmán joq. Sebebi avtomobıl joly salasyndaǵy quzyr­ly organdar tabıǵı-klımattyq jaǵ­daı­ǵa, aımaqtyń ekonomıkalyq damýyna baılanysty qarjylandyrý deńgeıin, atqarylatyn jumystyń mekenjaıyn, mer­­digerlik mekemelerdiń  múmkindigin, ju­mys ónimdiligi týraly taǵy da basqa kór­set­kishterdiń barlyǵyn bilip otyrady. Bul qadam shuǵyl jáne tıimdi sheshim qabyldaýǵa múm­kindik beredi. 

− Memlekettik qazynadan jolǵa bó­lin­­gen qarajattyń tıimdi jumsalýy, jem­­­­qorlyq faktilerge jol berilmeýi úshin qandaı jumystarǵa basymdyq be­ril­­ýi tıis?

− Sapa ortalyǵy arqyly aktıvterdi basqarý júıesin engizýdiń eń basty maq­satynyń biri – jobalaý, qurylys júr­gi­zý, joldy jóndeý jáne paıdalaný ke­zin­de qarjylyq basqarýdy jekelegen tul­ǵalardyń qolymen emes, elektrondy túr­de júrgizý. Bul degenińiz jumystardy ýa­qtyly jáne barynsha tómen baǵaǵa  oryn­daý­ǵa qol jetkizýge, sybaılas jemqorlyqty bol­dyrmaýǵa yqpal etetin birden-bir qural deýge bolady.

Áńgimelesken Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»