Bankrottyq ekonomıkalyq jáne áleýmettik ahýalǵa qalaı áser etedi?

Jyl basynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev bıznesti qarjylandyrý máselesin kóterip, elde básekege qabiletti kompanııalar men tıimdi jobalardyń keshenin aıtyp, bankterdiń nesıe bere qoıatyn kompanııalarynyń azdyǵyn synaǵany belgili. Úkimet otyrysynda Ulttyq Bank tóraǵasy Erbolat Dosaev bank sektoryndaǵy «tazalaý» sııaqty bıznes nysandaryn bankrottyq jasaýǵa da ruqsat berýdi usynǵan bolatyn. Nur Otan partııasynyń kezekti XVIII sezinde de Elbasy Nursultan Nazarbaev Ulttyq Bank tóraǵasy Erbolat Dosaevqa nesıe alyp, qaıtara almaı júrgen kompanııa­lardy bankrot etý kerektigin aıtty.

Bankterdiń nesıesin mensinbeıdi

Ulttyq bank osy baǵytta jumys isteıtin bolsa, birqatar kompanııa jabylyp qalatyny sózsiz. 2016 jylǵy derek boıynsha, elimizde shamamen 133 myńdaı bıznes sýbektisi bolǵan. Jyl saıyn olardyń 1-1,5 myńy bankrottyq jaǵdaıda bolady eken. Al qalǵan kompanııalardyń 93 paıyzy Elbasynyń málimetinshe, jetkilikti deńgeıde nesıelendirilgen. Qarajat kerek emes. Bul – bir jaǵynan bankterdiń ne sebepti ekonomıkany qarjylandyrýdy azaıtqanynyń jaýaby.

Ulttyq qor men respýblıkalyq bıýd­jetten strategııalyq mańyzdy joba­larǵa dep bólinetin mıllıardtaǵan «arzan aqsha» men jergilikti bıýdjettiń shaǵyn nesıeleri turǵanda kásipkerler bank­terden nesıe suramaıtyny túsinik­ti de. Qalaı degenmen, keı kompanııa­lar memlekettik baǵdarlamalar arqy­ly bólingen aǵyl-tegil aqshaǵa kene­lip jatsa, endi biri ózderiniń qaýym­das­tyrylǵan bankteri arqyly tegin qarjyny ıgerip otyr.

Ulttyq bank bıznesti ban­krot­taýǵa ruqsat etse, jylyna shamamen kompa­nııa­lardyń 1 paıy­zy ǵana jabylýy múmkin. Muny statıstıkaǵa súıenip aıtýǵa bolady. Bul – ekonomıka úshin anaý aıtqandaı qaýip emes, qalypty nárse.

Degenmen, Ulttyq banktiń málimetinshe, bankrottyqqa jatpaıtyn, biraq qarjylandyrýdan tarshylyq kórip, damı almaı otyrǵan kompanııalar naryqtyń jartysyn quraıdy. Bul endi alańdatarlyq jaǵdaı.

Kompanııalardyń úshten birine qarajat jetispeıdi

2016 jylǵy derek boıyn­sha respýblıkada iri jáne orta bızneske jatatyn 7,9 myń kásip­oryn bolǵan. Sonyń ishinde ekonomıkanyń negizgi salalary: taý-ken, óńdeý, qurylys, saýda, kólik jáne qoımalaý salalarynda jumys isteıtin iri jáne or­ta kompanııalar sany shamamen 5,7 myńdy quraıdy. Ulttyq bank sarapshylary taıaýda osy qatar­daǵy 3 217 kompanııanyń qarjy­lyq kórsetkishterine taldaý jasap, tómendegideı qorytyn­dy jasap otyr. Bas banktiń má­li­me­tinshe, taý-ken salasyndaǵy kom­panııalardyń kópshiligi ınves­tısııa tartýǵa eshqandaı kedergi joq ekenin aıtsa, saýda sala­syndaǵy kásipkerler saladaǵy básekelestiktiń joǵarylyǵynan qarajattan qınalyp otyrǵanyn jetkizgen. Al qurylys, kólik jáne qoımalaý men  óńdeý óner­ká­sibindegi kompanııalar tikeleı qarjylandyrýdyń joqtyǵyna shaǵymdanady. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibiniń ónimderine suranystyń azdyǵy da salanyń damýyna kedergi keltirse, kólik jáne qoımalaý salasynda aınalymdaǵy aqshany arttyrýǵa taza paıda jetpeıdi.

Sarapshylardyń boljamynsha, aldaǵy bir jylda barlyq sala boıynsha qarjylandyrý deńgeıi ózgerissiz qalmaq. Degenmen óńdeý salasynda qarjylandyrý aı­tar­lyqtaı ósip, saýdada keri­sinshe quldyraý bastalady degen joramal bar. Al qurylysta ne­gizgi kapıtalǵa salynatyn ınves­tı­sııanyń azaıý qaýpi baıqalýda. Jalpy, eldegi iri jáne orta ká­siporyndar qarjylandyrý boıynsha pessımıstik keıip tanytyp otyr. Bul turǵyda olar kásiporynnyń ózindik qarajatyna ǵana arqa súıeıtinin alǵa tartady.

Qaı salalar devalvasııadan utylyp otyr?

Taldaý jasalǵan kompa­nııa­lardyń 70 paıyzdan astamy sheteldik seriktestermen ju­mys isteıdi. Sheteldik árip­tes­termen tikeleı jumys isteıtin kompanııalardyń úlesi saýda salasynda, óńdeý jáne taý-ken ónerkásibinde shamamen ortasha 80 paıyzdy qurasa, kólik jáne qoımalaý salasynda 66 paıyz, qurylys salasynda 61,8 pa­ıyzdy quraıdy. Bul óz kezeginde shetel valıýtasynyń da qoldanys aıasyn keńeıtýge yqpal etetini belgili. Máselen, sheteldik seriktestermen esep aıyrysarda kásiporyndardyń 52,9 paıyzy Reseı rýblin, al 45,8 paıyzy AQSh dollaryn paıdalanady eken. AQSh dollaryn kóbirek qoldanatyndar – tek taý-ken óndirý ónerkásibi. Saladaǵy kásiporyndardyń 65,1 paıyzy dollarmen saýda jasasa, qalǵan salalarda rýbl kóbirek qoldanylady. Al sheteldik seriktestermen esep aıyrysýda kásiporyndardyń 14,3 paıyzy ǵana teńgeni qoldanǵan.

«2019 jyldyń 2-toqsanynda AQSh dollarynyń teńgege shaqqandaǵy baǵamynyń ózgerýi taý-ken ónerkásibi men saýdaǵa aı­tarlyqtaı áser etti. Esesine kólik jáne qoımalaý bıznesi de­valvasııaǵa tózimdirek boldy. Al rýbldiń teńgege shaqqandaǵy ba­ǵamynyń kóterilýi saýda jáne qurylys salalaryna kó­birek yqpal etse, basqa sala­lar­ǵa aıtarlyqtaı kesiri tıe qoı­mady», dep jazady bas bank. Jalpy, baǵam ózgerisiniń áseri­nen zardap shekken salanyń biri óńdeý óndirisi, kólik jáne qoı­malaý salalary bolsa, taý-ken ónerkásibine ulttyq valıýtanyń álsireýi keri áserin tıgizbegen.

О́ńdeý ónerkásibi men saýda nesıege muqtaj

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2019 jyldyń 2-toqsanynda bank­terdiń nesıeleý sharttary ken óndirý, óńdeý salalary kásiporyndary úshin jaqsaryp, qurylys salasy úshin nasharlady.

«Teńgemen alynǵan kredıtter boıynsha eń tómengi ortasha paıyzdyq mólsherleme, ıaǵnı 11,6 paıyz óńdeý ónerkásibinde bolǵanyna qaramastan, óńdeý ónerkásibinde nesıelendirý sharttary tıimsiz dep baǵalanyp otyrǵan. Al kredıtteý sharttaryna kóńili tolatyn kompanııalar negizinen taý-ken ónerkásibinde», dep jazady Ulttyq bank.

2019 jyldyń 3-toqsanynda nesıe alýǵa nıetti kásiporyndardyń eń kóp úlesi óńdeý ónerkásibinde jáne saýda salasyna tıesili. Bul salalarda nesıe rásimdeýge ótinim bergender sany shamamen tıisinshe 22,8 paıyz jáne 20,3 paıyz. Al kólik jáne qoımalaý bıznesindegi kásiporyndardyń bar bolǵany 7,0 paıyzy ǵana nesıe alýǵa talaptanǵan.

Bank sektorynan tys fır­ma­aralyq borysh qurylystan basqa barlyq salada jaqsarǵany baıqalady. Qazirgi tańda iri jáne orta bıznes sýbektileriniń 27,4 paıyzynda 90 kúnnen asyp ketken fırmaaralyq debıtorlyq bereshek bolsa, kompanııalardyń 21,3 paıyzynyń moınynda mer­zimi ótip ketken nesıelik qaryz bar eken. Sonyń ishinde debı­torlyq bereshegi bar kásip­oryndar negizinen qurylys sala­synda bolsa, kólik jáne qoı­malaý salasyndaǵy kompanııa­larda debıtorlyq bereshek aıtar­lyqtaı az. Al merzimi ótip ket­ken nesıelik bereshegi bar kásip­oryndardyń deni qurylys jáne taý-ken ónerkásibinde.

Qoryta aıtar bolsaq, ekono­mı­kanyń negizgi salalaryndaǵy iri jáne orta kásiporyndardyń damýyna negizinen qarajattyń tapshylyǵy, ónimge suranystyń tómendigi men paıdanyń azdyǵy kedergi keltirip otyr. Eger Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta bıznesti bankrottaýǵa ruqsat etse, iri jáne orta kásiporyndardyń úshten biri jabylyp qalýy yqtımal. О́ıtkeni joǵaryda atalǵandaı, bular – bıznesterin «plıýske» shyǵara almaı otyrǵan kásiporyndar. Bir qyzyǵy, memlekettik baǵdarlamalardyń bıznesti qarjylandyrýy kúsheıgen kezde kásiporyndar qarjydan tarshylyq kórip otyr.