Qońyr áýlıe úńgiriniń shyraqshysy, ári Baıanaýyl ulttyq parkiniń ınspektory Altynbek Qurmanovtyń aıtýynsha, úńgir – elimizdiń kıeli oryndar tizbesine engen óńirdegi 5 nysannyń biri. Shyraqshy úńgirge sáýir aıynda kelip, kúzdiń sýyǵy túskenge deıin týrısterdi kútip, olardy úńgir shejiresimen, Baıanaýyldyń tańǵajaıyp tabıǵat keremetimen tanystyrady.
Negizi, úńgir ornalasqan Qońyr áýlıe shatqaly erekshe qorǵalatyn aımaq. О́simdiktiń alýan túri ósip, ańdar men qustar mekendeıdi. Eger eskeretin bolsaq, park mamandarynyń aıtýynsha, tabıǵı tirshilikti saqtaý úshin aımaqta jol, qurylys salýǵa jáne elektr jelisin tartýǵa bolmaıdy. Týrısterge de kóliktermen kelýge ruqsat etilmeıdi.
Úńgir jerden 820 metr bıiktikte ornalasqan. Onyń 220 metrine osydan on jyl buryn turǵyndar birigip aǵashtan baspaldaq jasapty. Synyp keterdeı-aq. Shyraqshy atalarymyz osynshama bıiktikte ornalasqan úńgirge qansha ret kóterilip tústi eken dep oılaısyń.
Men ózim Qońyr áýlıe úńgirine kóteriler kezde túý bıiktikke qalaı jetemin dep júreksingen edim. Bir qaıran qalǵanym, sharshaǵan da, entigip, terlegen de joqpyn, lyp etip qalaı joǵary kóterilgenimdi sezbeı qaldym. Áli kúnge deıin tańǵalamyn. Bir tylsym kúsh demep bara jatqandaı boldy.
Bizben birge joǵary qaraı úńgirge aýyldardyń kári-jasy aralas turǵyndary, qytaılyq, reseılik, ýkraınalyq, mońǵolııalyq týrıster de kóterildi.
Qarapaıym aǵash baspaldaqpen túsip shyǵatyn týrısterdiń, bıik quz basyna kishkentaı sábılerin kótergen analardyń qaýipsizdigin saqtaýda úńgirge barýdyń erejeleri bekitilse deısiń.
Úńgirdiń kireberisi kúmbez sııaqty. Aldy bıik jar, sol jerden aınalaǵa, tómenge qaraısyń.
Ishke kirýge kezek kútýshiler kóp. Ereje, tártip demekshi, quz basynda ashyq-shashyq ózimizdiń de qyzdar júr, tiksinip qaldyq.
– Áıelderge qymtanyp kelýdi únemi aıtamyz. Úńgirdi qyzyq kóredi, týrıstik baǵyt bolǵan soń, aqshamyz tólengen dep erkinsıdi ǵoı, – dep shyraqshy da renish bildirdi.
Altynbek aǵamyz úńgirdiń gıdi sııaqty barlyǵyna oryssha, qazaqsha birdeı túsindirip, suraqtaryna jaýap berýde.
Úńgirde kelýshiler qoltańbasyn qaldyratyn kitapsha qoıylǵan. Týrıster oǵan ózderiniń alǵan áserleri týraly jazyp, túrli oı-pikirlerin bildiredi. Fransııa, Anglııa, Polsha, Vengrııa, AQSh, Kanada, Ońtústik Koreıa, Qytaı jáne Reseı elderi ókilderiniń jazǵandaryn oqydyq.
– Áýlıeniń úńgirine zııarat etip kelýshiler keıde túnep te qalady. Bul jer áýelden adamdardyń tilek tileıtin orny dep sanalǵan. Bireýler densaýlyǵyna daýa izdeıdi, endi biri Jaratýshydan perzent suraıdy. Juma, demalys kúnderi halyq kóp keledi.
Keńes ókimetiniń dinge qarsylyq ýaqytynda da bul jer aman qaldy. Al bizdiń basty mindetimiz – tabıǵatty qorǵaý. Demalýshylardy alysqa jibermeımiz, sebebi ot jaǵyp, tabıǵatqa qaýip tóndirýi múmkin, – deıdi Altynbek aǵamyz.
Shyraqshy, shejireshiniń aıtýynsha, Qońyr áýlıe úńgirinde Buqar jyraý, Abylaı han, Máshhúr Júsip bolǵan desedi. XVIII ǵasyrda Qońyr áýlıe úńgiri jaıly eýropalyq jáne reseılik patsha sheneýnikteriniń jazbalarynda da kezdesedi. Mysaly 1790 jyldary «Orenbýrgskaıa topografııa» kitabynyń avtory Petr Rychkov, Shoqan Ýálıhanov, Grıgorıı Potanınder úńgirde bolǵandaryn jazǵan eken.
Úsh bólmeden turatyn úńgirdiń ǵıbadathanasy, jatyn bólmesi bar, úshinshi bólmede qazandyq ornatylǵan. Qazandyq shuńqyrshaǵynda sý qysta qatpaı turady deıdi.
Qazandyqtaǵy sýǵa betińdi jýyp, tilek tileısiń. Kelgen adamdar kezekpen baspaldaq arqyly ekinshi bólmege – kelesi úńgirge ótedi. Kózimdi tars jumyp aldym. О́ıtkeni qazandyqtaǵy sýǵa – jalǵyz barasyń. Sen túskennen keıin kelesi adam baspaldaqpen kóteriledi. Ǵajap, tylsym dúnıemen kezdeskendeı bolasyń.
Bir kezde joǵaryǵa sál burylyp qarap qalsań, úńgirdiń úńireıgen ekinshi qabatyn kórip, selk ete túsesiń. Jerge túsken kezde «ol jaqta ne bar eken?» degen úreıli jumbaq oıyńnan ketpeıdi.
El aýzynda Qońyr áýlıe – tabıǵattyń tańǵajaıyp týyndysy dese, bireýler bul úńgir ertedegi ómir súrgen adamdar turǵan jer, tipti, basqa ǵalamshardan kelgender jasaǵan degenge de birtúrli senip, úńgir jaqqa qaraı beresiń. Qýǵyn-súrgin jyldary qashqan qazaq ekinshi qabattaǵy úńgirden pana tapqan kórinedi. Kezinde eshkim aıtqyzbady. Biraq jergilikti halyq, kónekózder bildi. Bul da beti ashylmaı turǵan shejireniń taǵy bir paraǵy.
Aıtpaqshy, 2016 jylǵy saparymyzda týrıstik baǵytqa qosylǵan kóne úńgirdiń tarıhı, tanymdyq turǵydan mańyzdylyǵy eskerilse, qorǵaýǵa alynyp, qamqorlyq jasalýy kerek dep, «Úńgirlerge úńilemiz qashan biz?» atty oı salar maqala da jazǵan bolatynbyz.
Búginde ulttyq park basshylyǵy Qońyr áýlıe úńgirine nazar aýdarǵandaı. О́z qarajattaryna jańartý jumystaryn qolǵa alypty. Úńgirge aparatyn baspaldaqtyń taqtaılary aýystyrylǵan, temirden taıanyshtar ornatylǵan. Tómenge demalatyn kúrke tárizdi oryndar turǵyzylǵan.
Úńgirge aparatyn joldy baǵyttaıtyn belgilerdi de jarqyratyp jazyp qoıýǵa bolar edi.
Al S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet ǵalymdary bolsa, qazir Qońyr áýlıe úńgirine kún panelderin ornatýdy josparlaýda.
Ǵalymdar jaryqtandyrý júıesi qozǵalys datchıgi bar shamdar men akkýmlıatorlardan quralǵan, júıe qorshaǵan ortaǵa áser etpeıdi deıdi. Iаǵnı qondyrǵynyń kómegimen úńgirge túngi ýaqytta da kirýge múmkindik bermek.
Myna aınala turǵan bıik taýlar, qalyń orman ata-babalarymyzǵa kúsh-qýat bergen. Uly tabıǵatty saqtaý – mindet. Tastary da, oba, úńgirleri de batyrlarǵa qorǵan bolǵanyn urpaǵy bilsin, – deıdi Altynbek aǵa.
Iá, Baıanaýylda obalar, úńgirler az emes. Ár úńgir, ár oba tarıh. Úńgirlerde halqymyzdyń kóz jasy, oı-armandary, táýelsizdikke qol jetkizý jolyndaǵy kúres tarıhynyń óshpes joldary jatyr. Altynbek sııaqty tarıhshy, shejireshi aǵalar kúńgir úndi úńgirlerdiń saqtaýshysy.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany