О́mirlik maqsaty Mańǵystaý munaıyn ıgerý edi - B. Qýandyqov

– Baltabek Muqanuly, kózi tirisinde-aq qazaq mu­na­ıynyń atasy atanǵan Sa­­­­fı О́tebaıulynyń tý­ǵa­nyna bıyl 110 jasqa tolmaq. Sonymen qa­tar, qazaq jerinde munaı ón­di­rýdiń bastalǵanyna – 120 jyl. Safı О́tebaıuly ón­diriske Qarashúńgilden alǵashqy munaı alynǵan kezden týra 26 jyldan ke­ıin aralasypty. Al naǵyz munaı ınjeneri bolyp, bur­ǵylaý sehyna kelgende qazaq munaıynyń alyn­ǵa­nyna 36 jyl bolǵan eken. Árıne jer qoınaýynan mu­­naı shyǵarý sııaqty naq­­ty ǵylymǵa súıengen ón­diris úshin bul asa kóp ýaqyt emes. Osy kezde Ázer­baıjan taý-ken ınstıtý­tyn munaı ınjeneri ma­man­dyǵy boıynsha bitir­gen alǵashqy qazaq bala­sy Embige keledi ǵoı. Son­dyq­tan qazaq munaıy degende Safı О́tebaıuly, Sa­fı О́tebaıuly degende qa­zaq munaıy eske túsedi. Bú­kil sanaly ómirin munaı ón­dirisine arnaǵan azamatty taǵy bir eske túsirelikshi...

– Qazaq munaıynyń tarıhy men Safı О́tebaıulynyń esimi shynynda da qatar ata­lýy zańdy. О́ıtkeni ol aǵa­larynyń Dossorda mu­naı­­dy asa qıyn jaǵdaıda qa­laı óndirip jatqanyna jeti jasynda kýá bolady. Ju­mysshylar turatyn oryn da máz emes eken, jerden qa­zyp alǵan jertóle. Bul endi tóńkeristen burynǵy kez ǵoı. Tóbelerinen munaı tamshylap turatyn qıyn jaǵdaıda jumys isteıtin qazaqtar ǵana ekenine kózi jetedi. Tamaq ta tapshy. Raqat ómir keshetin aǵylshyn shonjarlary deıdi aǵalary. Sheber, brıgadır bolyp júrgender oqyǵan orys­tar kórinedi. Olardyń da turmystary oqymaǵan qa­zaqqa qaraǵanda kósh ilge­ri. Mine, «oqý kerek» degen arman bala Safıdyń kóki­reginde osy kezde oıanady. Sa­fı О́tebaıulynyń esimi qazaq munaıymen birge jasasyp kele jatyr dep durys aıtyp otyrsyń. Ekeýin bir-birinen ajyratý múmkin emes, ekeýi birtutas dúnıe.

Men ómirge kelgende Sákeń Jyloı aýdanynda Qazaqstan Kompartııasy aýdandyq ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde eken. Ol kisiniń aty-jónin qalaı, qashan esti­genim esimde joq, áıteýir oǵan uqsap munaıshy bolýdy ar­man­daǵanymyz ras. Nurlan О́tepuly Balǵymbaevtyń bir esteligi esimde. Sákeń Gý­rev Halyqsharýashylyq keńesiniń tóraǵasy kezinde «ZıM» atty qyzmettik kólik minip júredi eken. Jeńil mashına degen ol kezde tańsyq. Nurlandar qolymen sıpap kórip, mańaıynan kete al­maı júrse kerek. Bala emes pe? Nurekeńniń ákesi О́tep Balǵymbaev pen Safı О́te­baıuly jaqsy qarym-qatynas jasasqan, otbasylarymen ara­lasyp turǵan kisiler eken. On-on birlerdegi Nurlandy Sákeń jaqsy tanıdy. Sondaı bir kúni:

– Aınalaıyn, Nurlan, ós­­­kende kim bolasyń? – dep surasa Nurlan:

– О́skende sizdiń shópirińiz bolamyn, – depti.

Áne, kórdińiz be, Sákeńniń aty elge qalaı tanylǵanyn. Tipti balaǵa deıin onyń shó­piri (atyraýlyqtar shópir dep sóıleıdi, – N.S.) bolǵysy ke­lipti. Nurlan О́tepulyn da bilmeıtin qazaq joq, Pre­mer-mınıster de boldy. Oǵan eliktegen tek Nurlan ǵa­na ma, biz de eliktedik, Sa­fı О́tebaev sııaqty ınje­ner munaıshy bolǵymyz kel­­di. Osy arman meni de mu­naı­shy­lyqqa alyp keldi. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn ın­jener-geolog-munaıshy ma­mandyǵy boıynsha 1971 jy­ly bitirdim.

– Osy jyly Safı О́te­baıuly zeınet demalysyna shyqqan eken.

– Iá, sol sebepti bizge Sá­­keńmen óndiriste birge ju­­­mys isteý buıyrǵan joq. Bi­­raq keıinirek tanysyp-bi­lis­ken soń jaqsy qarym-qa­tynasta boldyq. Onyń aty-jóni ınstıtýt stýdentterine jaqsy tanys-tuǵyn. О́ıtkeni ol «Qazaqstanmunaı» birles­tigin basqaryp turǵan kezde munaı fakýltetinde oqı­tyn stýdentterge erekshe kóz­­­­qaras tanytqan adam. Mu­­­naı-gaz fakýlteti úshin al­pys adamdyq jınalmaly aǵash jataqhananyń eke­­­ýin jibergen eken. Osy ja­taqha­nada turyp Atyraý­dyń, Mań­ǵystaýdyń talaı balasy bilim aldy. Munaıly óńirdiń balalary oqýdan qaǵys qal­maý úshin sol jyldary Gýrev­tegi «Qazaqstanmunaı» bir­les­tiginiń kadr bólimi­niń bas­­shysy Alym Jańbyr­shın­di Safı О́tebaev óz buı­ryǵymen ınstıtýt qabyldaý ko­mıs­sııasynyń turaqty óki­li etip te qoıypty. Osy arada aıta ketý kerek, Safı aǵa­myz munaı atty baılyqty ashý­shy ǵana emes, ol qazaq balasynyń basyndaǵy bi­lim atty baılyqty da ash­qan adamnyń biri. Bilim baı­lyǵy munaı baılyǵynan da qymbat baılyq qoı. Ol osy­­ny erte bastan oılaǵan. Jalǵyz Polıtehnıkalyq ıns­tıtýttyń munaı fakýltetin bitirgen 20-30 bala qaı jaǵy­na jetsin. Al Qazaqstannyń aldynda Mańǵystaý munaıyn ıgerý degen óte úlken maqsat turǵan edi. Ol maqsatty teh­nıkalyq bilimi bar jergilikti jigitter ıgermegende kim ıge­­­­redi. Sondyqtan osy má­se­­­leni erte bastan oılap, so­naý 1950 jyldary-aq Re­seı­­degi, Tatarstandaǵy, Bash­qurtstandaǵy, Ázerbaıjan­daǵy munaıshy mamandyǵyna oqytatyn joǵary oqý oryndary rektorlaryna, odan qala berdi KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Alekseı Kosygınge qazaqstandyq ba­­lalardy munaıshy maman­dyǵyna baıqaýdan tys qabyl­daý týraly ótinishin aıtyp, hattar jazǵan eken. Onyń bul usynysy qabyldanyp, jylyna qazaqstandyq júz bala baıqaýdan tys oqýǵa qabyldanatyn bolyp jo­ǵa­rynyń sheshimi shyǵypty. Bul sheshim jıyrma jyl boıy kú­shin joımaǵan. Bul degen jyl saıyn óndiriske munaı ınjeneriniń júzi keledi de turady degen sóz. Ári bular eshqaıda ketpeıtin jergilikti jerdiń balalary ǵoı. Sonyń bári Mańǵystaý munaıy úshin. Odaqtyq mınıstrlik ke­zinde Mańǵystaýdy ıge­rýdi Túrikmenstanǵa ma, Da­ǵys­tanǵa ma bermekshi bolǵan eken. Qazaq munaıshylarynyń buǵan áli kelmeıdi degen jeleýmen.

 – Árıne qazaq balala­ryn álgideı jolmen munaı­shy mamandyǵyna oqyt­pasa, shynynda da áli kelmes edi. Máskeýdi kóndirip, Fort-Shevchenkoda «Mań­ǵys­taý­munaıbarlaý» tre­sin qalaı qurǵanyn zerttep, kitap jazǵanmyn. Trest dırektory Orynbaı Ber­di­ǵojın, bas ınjeneri Baqytjan Esenǵalıev, bas geolog Valentın Tokarev bolǵan. Orynbaı Adaıuly bolmasa, anaý ekeýi sol kez­de otyzdyń o jaq, bu ja­ǵyn­daǵy jas jigitter eken.

– Safı О́tebaıuly munaı ınjeneri mamandyǵy bo­ıynsha eńbek jolyn 1936 jy­ly meniń týǵan jerimde, Maqat kásipshiligi burǵylaý sehynyń aǵa ınjeneri bolyp bastapty. Keıin osy ká­sipshiliktiń bastyǵy bol­ǵan. Odan ári Qulsary, Komsomol kásipshilikteri. Budan ke­ıingi ómir joly týraly ál­de­neshe maqala jazyldy, sondyqtan bul arada sanamalap otyrýdyń qajeti joq. Tek bir aıta ke­terlik jaı, onyń munaı ón­dirisindegi búkil ómirin soǵysqa deıingi, soǵystan keıingi jáne Mań­ǵystaý munaıyn ıgerý­ge qa­tysty dep shartty túrde úsh­ke bóletin bolsaq, eń mańyz­dysy osy sońǵysy bolar edi. Mańǵystaý munaıyn ıge­rý onyń ómirlik maqsaty, ómir­­lik armany deýge bola­dy. Soǵystan keıin ol Jy­loıda birinshi hatshy bolyp júrgende de Mańǵystaý jadynan shyqpapty. Jyloı Mańǵystaýmen shekaralasa­tyn jer bederi de, kún raıy da birdeı aýdan. Bul aýdan­da Qaraton, Munaıly, Tóles alań­dary bar. Odan ári Mań­ǵys­taý.

Mańǵystaý munaıyn ıge­rý nartáýekeldiń isi bol­ǵan. Qalaı da ózge el munaı­shy­­­larynyń ıgerýine berip qoı­maýdyń amaly ǵoı. Igili­gin qazaq eli kórsin degen iz­gi nıet. Bul týraly árıne ma­qalalar, kitaptar jazyldy, óz aýzynan da kóptegen áńgimeler estidik.

1951 jyly ol «Qazaqstan­munaı» birlestiginiń bastyǵy bolyp taǵaıyndalady. Osy kezde respýblıkada jylyna bar bolǵany 1 mln 200 myń tonna ǵana munaı óndiriledi eken. Osy kólemdi ulǵaıtpasa, qazaqstandyq munaıshylarǵa degen Máskeýdiń kózqarasy ózgermek emes. Sondyqtan qalaı da, birlestiktiń kúshi­men bolsa da barlaýdy bas­tamasa bolmaıtyn edi. 1951 jyldyń kúzinde Mańǵystaý túbegine barlaýshy-geologtar attandyrylyp, sol jyldyń sońyna qaraı Túbijik, Qa­ra­saz-Taspas, Qusaıyn alań­­daryn burǵylaý bas­ta­la­dy. 1957 jyly «Mańǵys­taý­munaıbarlaý» tresiniń qu­rylýy da osy jumystyń ná­­tı­jeli bolǵandyǵynan de­­ýimiz kerek. Solaı bolsa da trest qurylǵannan ke­­­ıin­gi alǵashqy tórt-bes jyl­­ǵy burǵylaýlar sátsiz bolǵan. Munaı shyq­paǵan. Al bul qyrýar shyǵyn degen sóz. Buǵan kim jaýap­ty? Árıne Máskeýdi kón­di­rip, Mańǵystaýda trest qu­ryp, oǵan myńdaǵan jumys­shyny tartýǵa yqpal etken Safı О́tebaev jaýapty. Mańǵystaýda jasalǵan qaı iske de Sákeńniń qatysy bar. Al Mańǵystaý úshin ol kisi ne istemedi, nege táýe­kel etpedi deısiz? Árbir ná­tıjesiz burǵylaý birlestik bas­shylyǵyna soqqy bolyp tıip jatty. Solaı bolsa da Mańǵystaý dalasyna on myń­­daǵan jumysshy tartý, olardyń turmysyn oılas­tyrý, myńdaǵan tehnıka jet­kizý, jumysty odan ári jal­ǵastyrý odaqtyq mı­nıs­tr­likpen jaǵalasqan jaǵdaıda júrip jatypty. Tipti bir kez­deri «Mańǵyshlaq rak kletkasy, ol esh nátıje bermeıdi, qarjylandyrýdy toqtatý ke­rek» degen de pikirler aıtyl­ǵan. Mundaı kózqaras Jetibaı men О́zen ashylǵan kezde ǵana kúrt ózgerdi. Osy ózgeristi ol uzaq kútti. Osy kúnge ony ishki senimi alyp keldi. Bul 1961 jyl bolatyn. Sóıtse bar kiltıpan munaıdyń tym tereńde jatqanynda eken.

Jetibaı men О́zenniń esep­­telgen munaı qory Baký mu­naı qorynan áldeqaıda artyq, al Tatarstan men Bash­qurtstannan birneshe esege kóp bolyp shyqty. Bul jaǵ­­daı Qazaqstan munaı ón­­dirisi basshylyǵy aldyna jańa mindetter qoıdy. So­ny saralaǵan Safı aǵamyz odaqtyq munaı mınıstri Baı­bakovqa Mańǵystaýǵa baılanysty irgeli usynystar jasaıdy. Ol usynystardy endi onyń qabyldamasqa sharasy joq edi. Sóıtip Búkilodaq­tyq Halyqsharýashylyǵy Ke­ńe­­siniń tóraǵasy Dmıt­rıı Fedorovıch Ýstınov 1963 jy­ly arnaıy qaýly shy­ǵarady. Osy qaýlyǵa ne­giz bolǵan usynystar Mań­ǵys­taýdyń baǵyn ashty deý­ge bolady. О́ıtkeni «Mańǵysh­laqneft» birlestigi osy qaý­lyǵa baılanysty quryldy. Odan basqa О́zen men Jeti­baıǵa deıin temir jol, asfalt jol salý, joǵary volt­ti elektr jelisi men mu­­naı, sý qubyrlaryn tartý, turǵyn úıler turǵyzý, ju­­mysshylardyń aılyq ja­la­qysyn arttyrý sııaqty óndiriske tikeleı qatysy bar sharýalardyń jandanýyna tikeleı Safı О́tebaıuly ózi yqpal etti. Bul onyń ómirlik armanynyń oryndalýy edi.

– Safı О́tebaıulynyń armanynyń oryndalýy, el halqynyń da armany­nyń oryndalýy ǵoı. Al eli osyn­daı eren eńbek ıesiniń esi­­­min máńgilikke qaldyrý jolynda ne istep jatyr?

– «QazMunaıGaz» kompanııasy 2009 jyldan bastap munaı mamandyǵynda oqıtyn joǵary oqý orny stýdentteri men kolledj oqýshylaryna «Safı О́tebaıuly atyn­daǵy grant pen stıpendııa» taǵaıyndaǵan. Bul bola­shaq talantty munaıshy ınje­ner­lerdiń shyǵýyna túrtki bolady ǵoı dep oılaımyn.

Qulsarydaǵy Tehnologııa kolledjiniń aldyna keýde músini qoıylyp, oqý ornyna aty berildi. Sondaı-aq byltyr Aqtaý qalasyndaǵy «Mańǵystaýmunaıgaz» kompanııasy ǵımaraty aldyna da keýde músini qoıylǵan.

Al bıyl Úkimet qaýly­symen Atyraý munaı-gaz ýnı­versıtetine Safı О́te­baı­ulynyń esimi berildi. Me­reıtoı barysynda ýnıversıtet aldyna eńseli eskertkishi qoıylmaq. Qysqasy, Sa­fı О́tebaıulynyń esimin máń­gilikke qaldyrý maqsatynda qandaı is-shara jasalsa da artyq emes. О́ıtkeni bú­gin­de qazaq munaıynyń 120 jyl­dyǵyn maqtanyshpen me­re­keleıtin bolsaq, onyń ózi mu­naıshy atalarymyzdyń eren eńbegi. Barlyǵynyń bas­taýynda Safı О́tebaıuly tu­rady. Ol Bakýden munaı mamandyǵyn oqyp kelgennen bastap, zeınet demalysyna shyqqansha basshylyq qyzmette boldy. Demek Safı О́tebaıuly – otyzynshy jyldary endi ǵana qalyptasyp kele jatqan qazaq munaı óndirisiniń irgeli salaǵa aınalýyna zor úles qosqan tulǵa.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Nurlybek SAMATULY,

respýblıkalyq «Tań-Sholpan» ádebı-kórkem, kópshilik jýrnalynyń bas redaktory, jazýshy