Kisiliktiń «qyzyl kitaby»

Al endi aqyldan aqsha ozǵan myna zamanda azyp-tozýǵa aınalǵan adamı asyl qasıetterdi qalaı qalpyna keltiremiz? Jaýaby joq sumdyq suraq. Bálkim, ańqasy kepken Araldyń arnasy áıteýir bir tolar. Qazaqstanymyz qa­ryshtap, aspan astyn aýzyna qaratqan alyp memleketterdiń qataryna qosylar. Jan­kú­ıer­lerin jaırańdatýynan qaıran­datýy kóp «Qaırat» fýtbolshylary Eýropanyń chem­pıondar  lıgasynda top jarar. Ǵulama ǵalym­dar ǵasyr indetterin emdeıtin erekshe dáriler shy­ǵarar. Alaýyz aǵaıyndarymyz júzge, rýǵa bólin­genderin qoıar. Bári de múmkin.

Alaıda adamdyqtyń aty aryp, tony tozsa, bul derttiń daýasy tabylmaıdy. Jahandy jaýyzdyq bıleıdi. Bes qurlyqtyń belin qa­ıystyrǵan qalyń jurttyń sory sonda qaı­naıdy. О́ıtkeni ólgen adamgershilik qaıta tirilmeıdi.

Adamgershilik azaıǵan qoǵamda ádilettiń aq týy eshqashan asqaqtamaıdy. Djýnglı zańy ornap tistiler men kúshtilerdiń ǵana aıy ońynan týady. Jýan judyryqty ákim-qaralar álsiz áleýmettiń tóbesinde áńgirtaıaq oınatady. Ja­zyqsyz japa shekkenderdiń kóz jasy kól bolyp aǵady. Attóbelindeı aýqattylar bar baılyqty baýyryna basyp, qaıyrshylanǵan qarapaıym buqara bıtin syǵyp, qanyn jalaıdy. Bastyq bitkenniń baǵynyshtylaryn basynýy beleń alady. Joǵary jaqtan ádildik surap aýyl men astana arasynda aqtaban shubyryndy bolǵan shaǵymdanýshylardyń shańy shartarapty kó­medi.

Jer-jerden jetip jatatyn jantúrshigerlik «jańalyqtarǵa» qulaq quryshymyzdyń qan­ǵan­dyǵy sondaı, qalypty habar-oshardaı qa­byldaımyz. Qatygezdik qaptap, meıirimdilik joǵalyp barady. Ejelden halqymyzdyń qanyna sińgen qaıyrymdylyqtyń ózi qazirgi tańda jarnama úshin jasalatyny belgili. Qaltaly myrzalar azyn-aýlaq qarjy jumsap joq-jitikke qudaıy kúlshe taratsa gazetke jazyp, teledıdardan kórsetip kókke kó­teremiz. Jaqsylyqty eseppen jasaıtyn «jańa qazaqtar» aqparat quraldaryna aqysyn tólep «Atymtaı jomarttyqtaryn» jan-jaq­ty nasıhattatyp, jarııaǵa jar salýǵa ábden ádettengen. Sóıtip qaıyrlaryn shaıyr qylyp jiberedi. Tipti jarly-jaqybaılardy jarylqap tastaǵandaı shirengende úzeńgi baýlaryn úzip jibere jazdaıdy-aý, jazǵandar.

О́mirlik qundylyqtar ózgerdi. Qazaqtyń rýhanı qubylasy Qunanbaıdyń Abaıy aıtqan belgili bes dushpanymyz – «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq» alystaǵanyńyz ne, senimdi serigimizdeı qyr sońymyzdan qalar emes. Kerisinshe, bárimiz asyq bolýǵa tıis «talap, eńbek, qanaǵat, raqym, tereń oı» tárizdi asyldardy tot basty.

Artyqtaý ketsem aıypqa buıyrmassyzdar, keıde bizdiń keıbir sheneýnikterdiń tula boıy jaman ádet, jadaǵaı qylyqtarǵa tunyp tur­ǵan­daı kórinetini bar. Eline adal qyzmet etip júrgen abyroıly azamattar az emes, árı­­ne. Biraq solardyń qaıyrly qadamyna qaq­pan quratyn qara nıetti baqastary da je­tip artylady. Batyrash-Qotyrashtardyń qol­daýymen tulpardan tuǵyr ozsa, ortaq isimiz qaı­dan ilgeri bassyn. Baý-baqshada ósken ta­bıǵı taza ónimderdi dúken sórelerinen yǵys­tyryp tastaǵan jylyjaıdyń jartylaı jasandy jemisterindeı, júndiqol kókeleriniń kómegimen jaıly kreslolarǵa jaıǵasqan «jas periler» ózderindegi qabilet kemdigine, tájirıbe tapshylyǵyna qaramaı, qaramaǵyndaǵy maıtalman mamandardy qyryp jibere jazdaıdy. Shirkin, osylardyń laýazymdyq ósý jo­lyndaǵy ólermendikteri talaby taýdaı bol­ǵanymen taýy shaǵyla beretin talantty tulǵa­lardyń boıyna bitse ǵoı...

Ulttyq namysymyz uıqyǵa ketse, oıanýy qıyn. Namyssyz ul Otany túgil otbasyn qor­ǵaýǵa jaramaıdy.

Azamattyq ar-uıatymyz bylǵansa, ashy kirden arylýymyz neǵaıbyl. Betsiz urpaq ósse eldiń erteńi bulyńǵyr tartpaq. Imansyzdyq ıektese jaqynyńnyń jatqa aınalýy op-ońaı. Ata-anasynan bezgen bezbúırek balalar, tar qursaǵyn keńitip tapqan sábıin taǵdyr tálkegine tastaıtyn kókek analar kóbeıedi.

Eń soraqysy, adamdar bir-birin, Otanyn, týǵan jerin súıý qabiletinen aıyryldy. Bul degenińiz rýhanı apattyń belgisi emeı nemene? Qudaı-taǵalanyń eki aıaqty, et júrekti qu­­lyna syıǵa tartqan saf taza seziminen múl­dem adalansaq kókten shapaǵat nuryn shash­qan kún sóngendeı bar álemde qaratúnek ornaıdy.  Aramdyq, páleqorlyq, jalaqorlyq, kórealmaýshylyq, taǵysyn taǵy jamandyqtar jaılaǵan orta kimge opa bermek?

...Kirshiksiz kisilik saltanat quratyn keremet zaman túbi bir týar... 

Áı, qaıdam...

Áıtse de úmitti kúnderden úmit úzbeıikshi! Endeshe Kisiliktiń «qyzyl kitabyn» ashamyz ba, qaıtemiz?