Jaqynda Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha 16 sýdıaǵa suranys bary habarlandy. Al byltyr respýblıka boıynsha 245 maman tapshy bolǵan. Jyl saıyn 10 myńǵa jýyq túlek zań fakýltetin támamdaıtynyn eskersek, sot ókilderiniń jetispeýshiligi nege azaımaıdy?
Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jyldyń 25 qazanyndaǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda sýdıalardy irikteıtin konkýrs talaptaryn ózgertý keregin aıtty. Elbasy sot júıesindegi bos oryndarǵa 100 úmitkerdiń 5-eýi ǵana synaqtan óte alǵanyn málimdedi. Al 2019 jyly 470 sýdıanyń kásibı synaqtan ótetini belgili boldy. Bul tapsyrma Joǵarǵy sot pen Joǵarǵy sot keńesine júkteldi. Soǵan sáıkes, byltyrdan bastap sýdıa bolýǵa úmitker jańa erejemen synalady. Alǵashqy kezeńde úmitker psıhologııalyq testten ótip, esse jazady. Sonymen qatar onyń memleket zańyn bilýi men ony is júzinde qoldana alý qabiletin tekseredi. Alǵashqy kezeńnen súrinbeı ótkender Joǵarǵy sot ókilderimen jeke suhbattasady. Talaptardyń kúsheıýi esebinen búginde mamandar sany azaıdy.
Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Erlan Aıtjanov jańa talaptardyń maman tapshylyǵyna áser etetinin aıtady. «Sýdıa taǵaıyndaý burynǵyǵa qaraǵanda qıyndady. Jańa taǵaıyndalǵan, qaıta taǵaıyndalǵan mamandarǵa talaptar kúsheıdi. Buǵan bári tóze bermeıdi, qalaǵannyń barlyǵy synaqtan súrinbeı ótedi deı almaımyz. Sondyqtan mamandardy ózimiz úıretip, oqytamyz. Tájirıbeli mamandar óz bilgenderimen bólisedi, jastarǵa ár máseleni qalaı sheshý keregin, esse jazýdy, suhbattasýdy úıretedi», deıdi oblystyq sot tóraǵasy. Jańa talaptar men konkýrs erejesiniń ózgerýi saladaǵy bilikti mamandardyń iriktelýine alyp keldi. Bul da óz kezeginde maman tapshylyǵyn týǵyzary sózsiz. Erlan Aıtjanovtyń aıtýynsha, búginde Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha aýdandyq sot tóraǵalary men qalalyq, ekonomıkalyq sottardaǵy bos oryndardy eseptegende 16 mamanǵa suranys bar.
Eger jyl saıyn zań fakýltetin myńdaǵan túlek támamdasa, bul mamandyq kópshilik úshin joǵary suranysta bolsa, qajettiliktiń ótelmeý sebebi nede? Statıstıkaǵa súıensek, táýelsizdik alǵaly beri respýblıkadaǵy ýnıversıtetterde 250 000-ǵa jýyq zań fakýltetiniń túlekteri daıarlanǵan. Elimizdegi 127 joǵary oqý ornynyń jartysynda, ıaǵnı 61 ýnıversıtette zań fakýlteti bar. 2015 jylǵy derekke boıynsha, zań fakýltetin 9 889 adam támamdaǵan.
Bálkim, máseleniń máni jalaqyda shyǵar? Alaıda ol sandarǵa qarasaq, sýdıalardyń aılyǵy az emes sekildi. О́ıtkeni jumys ótili men kvalıfıkasııasyna baılanysty 450 myń teńgeden 550 myń teńgege deıin barady. 2018 jyly elimizdegi ortasha jalaqy kórsetkishi 164 552 teńge bolǵanyn eskersek, sot ókilderi ortasha kórsetkishten 3 ese kóp jalaqy alady. Halyq sanyna baılanysty ár oblystaǵy sot ókilderiniń sany da qubylmaly, ıaǵnı aýdanǵa baılanysty ózgerip otyrady. Sondyqtan ár oblysqa naqty qansha maman qajet ekenin aldyn ala belgileý qıyn.
Maman tapshylyǵyna yqpal etetin taǵy bir másele – júktemeniń shamadan tys bolýy. Joǵarǵy sot ókili Abaı Rahmetýlın sot ókilderiniń shamadan tys júktemeleri mamannyń densaýlyǵyna, otbasyna áser etetinin, keıde jumystan ketýine de alyp keletinin aıtady. «Bir sýdıanyń aı saıynǵy júktemesi 147 isti quraıdy. Bul degenimiz olar kúnine 7-8 ispen tanysyp, solarǵa qatysty sheshim shyǵarýy kerek. Negizi, bul bir maman úshin kóp», dedi sot ókili.
Álem tájirıbesine kóz júgirtsek, Eýropanyń birqatar elinde, Reseıde de sot qyzmetkerleri konkýrs boıynsha taǵaıyndalady. Al AQSh-ta sot ókilderin Memleket basshysy taǵaıyndap, Senat bekitedi. Sondyqtan olardyń jasyna, bilimine qatysty naqty shekteýler joq. Shveısarııada sot ókilderin tańdaýǵa aımaq turǵyndary da qatysa alady. Statıstıkaǵa súıensek, Ulybrıtanııanyń sot ókilderi eń úlken jalaqy alatyndar. Olardyń ortasha jyldyq jalaqysy AQSh dollaryna shaqqanda 174 476-ny quraıdy. Bul memlekettiń ortasha aılyq kórsetkishinen 5,1 ese kóp. Shveısarııa men Norvegııa, Irlandııa elderiniń sot ókilderi de joǵary jalaqysymen maqtana alady. Germanııadaǵy sot ókilderiniń ortasha jalaqysy 41 127 eýro bolsa, Ázerbaıjan sotynyń qyzmetkerleri 12 603 AQSh dollaryn alady eken. Albanııa, Armenııa, Estonııa, Italııa, Monako, Chernogorııa men Reseı elderinde sot ókilderiniń belgilengen mólsherden artyq jumysyna bonýstar tólenedi.
Sot ókiline úmitkerler arasyndaǵy konkýrs talaptaryn kúsheıtý jumystary áli jalǵasyp jatyr. Bul bir jaǵynan sot júıesiniń rettelýi úshin oń yqpalyn tıgizedi. Degenmen synaqtan súrinbeı ótip jatqandar az. Al ol zań salasyna mamandar daıyndaıtyn ýnıversıtetterge syn. Jalpy, sot ókilderine qoıylǵan jańa talaptar mamandardyń sany emes, sapasyn arttyrary sózsiz.